Chào anh em đồng nghiệp, Tôi là Tuấn với tư cách là một Dược sĩ Lâm sàng, tôi hiểu rằng “đau” là một trong những triệu chứng y khoa phổ biến nhất khiến người bệnh phải tìm đến sự hỗ trợ của các chuyên gia y tế và thuốc điều trị. Thói quen tự ý mua thuốc giảm đau về sử dụng khá phổ biến, nhưng nếu không nắm vững các nguyên tắc dược lý, việc làm này tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Dưới đây là bài viết chuyên sâu, độc quyền và chi tiết nhất về Nguyên tắc sử dụng thuốc giảm đau trên lâm sàng, giúp bạn đọc và các bệnh nhân hiểu rõ cách thức sử dụng thuốc an toàn, khoa học và đạt hiệu quả tối ưu nhất.
Hiểu đúng bản chất của các cơn đau bệnh nhân đang gặp phải
Trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc nào, việc đầu tiên là phải đánh giá và phân loại chính xác tình trạng đau. Theo Hiệp hội Nghiên cứu Đau Quốc tế (IASP), đau là một cảm giác khó chịu, có tính chất cảm tính, đi kèm với những tổn thương có thật hoặc tiềm tàng của các tổ chức, hoặc được mô tả là có những tổn thương đó.
Vì đau mang tính chất cảm tính và không có xét nghiệm chẩn đoán đặc hiệu, các chuyên gia y tế thường phải dựa vào lời kể của bệnh nhân (self-reporting) hoặc sử dụng các công cụ thang điểm chuẩn hóa để lượng giá.
Thang đánh giá một khía cạnh (Unidimensional): Bao gồm thang nhìn (VAS), thang điểm dạng số (NRS từ 0-10), thang mô tả bằng lời (VDS), và thang đánh giá bằng khuôn mặt (FPS) dành cho trẻ em hoặc người khó giao tiếp.
Thang đánh giá nhiều khía cạnh (Multidimensional): Như công cụ BPI (Brief Pain Inventory) giúp đánh giá tác động của đau lên hoạt động, tâm trạng và giấc ngủ; hoặc thang CPOT cho bệnh nhân hồi sức tích cực và PAINAID cho bệnh nhân sa sút trí tuệ.
Phân loại đau theo thời gian và tính chất

Dựa trên đặc điểm thời gian và nguyên nhân, đau được chia thành ba nhóm chính:
Đau cấp tính (Acute pain): Đây là quá trình sinh lý có ích giúp cơ thể nhận biết tổn thương. Thường xuất hiện đột ngột, diễn ra trong thời gian ngắn (dưới 30 ngày) và dễ xác định nguồn gốc (như chấn thương, phẫu thuật, thủ thuật y khoa). Đau cấp tính thường là đau cảm thụ (nociceptive pain) và nếu không được kiểm soát tốt có thể tiến triển thành đau mạn tính.
Đau mạn tính không do ung thư (Chronic noncancer pain): Kéo dài hàng tháng, hàng năm thành tình trạng đau bệnh lý. Thường là hệ quả của các thay đổi trong chức năng thần kinh và dẫn truyền, gây ra nhiều khó khăn trong việc xác định nguyên nhân chính xác và quản lý điều trị. Cơn đau có thể liên tục hoặc xen lẫn các đợt kịch phát. Bệnh nhân thường gặp các vấn đề tâm lý, mất ngủ và trầm cảm đi kèm.
Đau ung thư (Cancer pain): Là cơn đau liên quan tới bệnh lý đe dọa tính mạng. Nguyên nhân có thể do khối u chèn ép, xâm lấn, hoặc do các phương pháp điều trị như hóa trị, xạ trị, phẫu thuật. Đau ung thư bao gồm đau nền (background pain – xuất hiện liên tục) và đau đột xuất (breakthrough pain – cơn đau cấp tính xen kẽ).

Phân loại các nhóm thuốc giảm đau phổ biến
Trong dược lý lâm sàng, thuốc điều trị đau được chia thành 3 nhóm lớn dựa trên cơ chế và vị trí tác dụng:
Thuốc giảm đau ngoại vi (Peripheral analgesics)
Đây là nhóm thuốc phổ biến nhất, tác động tại vị trí tổn thương. Chúng bao gồm:
- Paracetamol (Acetaminophen): Thuộc dẫn xuất Anilin.
- Các thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) không chọn lọc: Như Aspirin (dẫn xuất acid salicylic), Diclofenac (acid acetic), Ibuprofen, Naproxen (acid propionic), Piroxicam, Meloxicam.
- Các thuốc NSAIDs chọn lọc COX-2: Như Celecoxib, Rofecoxib, Etoricoxib.
Thuốc giảm đau trung ương (Central analgesics / Opioids)
Nhóm này tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, thay đổi nhận thức về cảm giác đau. Được chia làm hai mức độ:
- Giảm đau trung ương yếu: Codein, Tramadol.
- Giảm đau trung ương mạnh: Morphin, Fentanyl, Oxycodon, Hydromorphon, Methadon, Pethidin. (Lưu ý: Hiệu lực giảm đau thường được quy đổi tương đương so với Morphin. Ví dụ: Fentanyl có hiệu lực mạnh gấp 150 lần Morphin).
Thuốc hỗ trợ giảm đau (Adjuvant analgesics)
Các loại thuốc này bản chất không phải là thuốc giảm đau đơn thuần nhưng có tác dụng hiệp đồng hoặc giải quyết các nguyên nhân gây đau đặc thù:
- Thuốc chống động kinh (Gabapentin, Pregabalin, Carbamazepin): Hiệu quả trong điều trị đau thần kinh, đau nửa đầu.
- Thuốc chống trầm cảm 3 vòng (Amitriptylin): Trị các cơn đau nhói, đau bỏng rát, đau thần kinh.
- Corticoid (Dexamethason, Prednisolon): Dùng trong chèn ép thần kinh, di căn xương, phù nề mô hoặc tăng áp lực sọ não.
- Thuốc giãn cơ xương, chống co thắt: Diazepam, Alverin giúp giảm đau do co cứng cơ hoặc co thắt.
4 Nguyên Tắc “Vàng” Khi Sử Dụng Thuốc Giảm Đau Ngoại Vi

Thuốc giảm đau ngoại vi (NSAIDs, Paracetamol) là lựa chọn đầu tay trong quản lý đau nhẹ đến vừa. Tuy nhiên, việc sử dụng cần tuân thủ nghiêm ngặt 4 nguyên tắc sau:
Nguyên tắc 1: Lựa chọn thuốc phù hợp với người bệnh
- Thuốc được chọn phải phù hợp với mức độ và loại đau.
- Cần đặc biệt lưu ý đến các yếu tố cá thể hóa: tình trạng bệnh lý mắc kèm, chức năng gan thận, tiền sử dị ứng, đối tượng phụ nữ có thai hoặc trẻ em.
- Về mặt lâm sàng, các NSAID có hiệu lực giảm đau tương đương nhau và khoảng 70% bệnh nhân đáp ứng tốt với mọi NSAID. Với 30% bệnh nhân còn lại, nếu không đáp ứng với một loại NSAID này, bác sĩ có thể chỉ định chuyển sang một NSAID khác để tìm kiếm sự đáp ứng tốt hơn.
Nguyên tắc 2: Tuyệt đối tránh vượt quá mức liều giới hạn (Liều trần)
Khác với nhóm Opioid, các thuốc giảm đau ngoại vi có hiện tượng “hiệu ứng trần” (ceiling effect). Nghĩa là, khi bạn tăng đến mức liều tối đa, thuốc sẽ không tăng thêm tác dụng giảm đau mà chỉ làm tăng mạnh các tác dụng bất lợi gây độc cho cơ thể.
- Paracetamol: Liều giảm đau tối đa trong 24 giờ tuyệt đối không được vượt quá 4000mg. Việc quá liều Paracetamol sẽ dẫn đến tình trạng tổn thương gan nghiêm trọng, suy giảm chức năng gan, thậm chí tử vong. Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã yêu cầu các nhà sản xuất giới hạn hàm lượng Paracetamol không vượt quá 325mg trong mỗi đơn vị phân liều đối với các thuốc dạng phối hợp kê đơn, nhằm bảo vệ bệnh nhân khỏi nguy cơ ngộ độc gan. Bộ Y tế Việt Nam cũng đã yêu cầu ngừng lưu hành thuốc chứa Paracetamol dạng giải phóng biến đổi do nguy cơ khó lường khi bệnh nhân vô tình dùng quá liều.
- Aspirin: Liều tối đa là 4000mg/ngày.
- Ibuprofen: Liều tối đa thông thường là 1200mg/ngày (đối với thuốc OTC) và có thể lên tới 2400 – 3200mg/ngày dưới sự giám sát y tế.
- Diclofenac: Liều tối đa là 150mg/ngày (có thể lên 200mg cho ngày đầu tiên).
- Celecoxib: Liều tối đa là 400mg/ngày.
Nguyên tắc 3: Tôn trọng nguyên tắc phối hợp thuốc giảm đau
Cấm kỵ
Tuyệt đối không được phối hợp hai loại thuốc cùng nhóm với nhau (ví dụ: không dùng chung hai loại NSAID hoặc dùng NSAID cùng với Aspirin liều giảm đau). Việc kết hợp này không làm tăng hiệu quả mà sẽ cộng gộp các độc tính, đặc biệt là nguy cơ loét thủng dạ dày.
Khuyến khích
Nên áp dụng nguyên tắc giảm đau đa phương thức (multimodal), phối hợp các thuốc có cơ chế tác dụng khác nhau. Ví dụ: Phối hợp NSAID với Paracetamol, hoặc phối hợp thuốc giảm đau ngoại vi với thuốc giảm đau trung ương để tăng hiệu quả và giảm liều của từng thuốc.
Nguyên tắc 4: Lưu ý biện pháp hỗ trợ và giám sát tác dụng không mong muốn (ADR)
Bệnh nhân cần được áp dụng các biện pháp không dùng thuốc và giám sát chặt chẽ các tác dụng phụ nguy hiểm của NSAID trên hệ tiêu hóa và tim mạch.
Biến cố trên Tiêu hóa
- NSAID có thể gây ra các tổn thương từ nhẹ đến nặng: trợt nông, viêm loét, chảy máu, hoặc thủng dạ dày/ruột. Các biến cố này có thể xảy ra bất cứ lúc nào trong quá trình điều trị mà không hề có triệu chứng báo trước.
- Nguy cơ cao ở bệnh nhân trên 60 tuổi, tiền sử viêm loét dạ dày, nghiện rượu, rối loạn chức năng gan, dùng NSAID liều cao dài ngày hoặc dùng chung với Corticoid/Aspirin liều thấp.
- Phác đồ xử lý: Đối với bệnh nhân có nguy cơ tiêu hóa trung bình hoặc cao, bác sĩ sẽ ưu tiên chỉ định thuốc ức chế chọn lọc COX-2 hoặc dùng NSAID kết hợp với thuốc bảo vệ dạ dày (PPI/Misoprostol). Trước khi chỉ định NSAID, bệnh nhân cần được xét nghiệm H. pylori và điều trị diệt khuẩn nếu có nhiễm.
Biến cố trên Tim mạch
- Các NSAID (trừ Aspirin) làm tăng nguy cơ gặp phải các biến cố huyết khối tim mạch nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim, có thể dẫn đến tử vong. Nguy cơ này tăng lên theo thời gian sử dụng và mức liều dùng.
- Thuốc NSAID chống chỉ định điều trị đau chu phẫu trong phẫu thuật bắc cầu động mạch vành (CABG).
- Diclofenac chống chỉ định ở bệnh nhân suy tim sung huyết (NYHA II đến IV), bệnh tim thiếu máu cục bộ, bệnh động mạch ngoại vi, và bệnh mạch máu não.
- Khuyến cáo: Luôn sử dụng NSAID ở mức liều hàng ngày thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất có thể và theo dõi định kỳ kể cả khi không có triệu chứng tim mạch trước đó.
Biện pháp không dùng thuốc (Ví dụ trong chấn thương cơ xương)
- Áp dụng quy tắc RICE: Rest (Nghỉ ngơi, tránh vận động), Ice (Chườm đá), Compression (Băng ép) và Elevation (Nâng cao vùng tổn thương). Thường mang lại hiệu quả rõ rệt trong 72 giờ đầu.
- Sử dụng nẹp cố định, vận động nhẹ nhàng có hỗ trợ, hoặc dùng phương pháp kích thích thần kinh bằng xung điện qua da (TENS) cho các chấn thương nặng hơn.
4 Nguyên Tắc Bắt Buộc Khi Sử Dụng Thuốc Giảm Đau Trung Ương (Opioid)

Các thuốc Opioid mang lại hiệu quả giảm đau cực kỳ mạnh mẽ, nhưng cũng đi kèm với nguy cơ lạm dụng và tác dụng phụ đặc thù. Việc kê đơn Opioid yêu cầu tuân thủ 4 nguyên tắc sau:
Nguyên tắc 1: Chỉ định đúng hoàn cảnh
- Opioid chỉ được sử dụng trong các trường hợp đau ở mức độ vừa và nặng.
- Được chỉ định ưu tiên khi nhóm thuốc giảm đau ngoại vi không còn đủ hiệu lực để kiểm soát cơn đau (đặc biệt áp dụng cho đau mạn tính, đau ung thư).
Nguyên tắc 2: Phối hợp linh hoạt theo mức độ đau
Có thể sử dụng Opioid đơn độc hoặc phối hợp với các nhóm thuốc giảm đau ngoại vi (như Paracetamol, NSAID) tùy thuộc vào mức độ đau của bệnh nhân nhằm tận dụng cơ chế đa mô thức.
Nguyên tắc 3: Tuân thủ quy tắc liều dùng chuyên biệt
- Về lý thuyết, các thuốc giảm đau trung ương (Opioid) không có “liều trần” (no ceiling dose) để giảm đau. Bệnh nhân có thể được tăng liều liên tục miễn là vẫn dung nạp được tác dụng phụ của thuốc.
- Trong điều trị đau cấp tính: Phải sử dụng liều thấp nhất có hiệu quả trong khoảng thời gian ngắn nhất có thể. Khuyến cáo đa số chỉ định Opioid cho đau cấp tính chỉ kéo dài khoảng 3 ngày, rất hiếm khi sử dụng vượt quá 7 ngày.
- Trong điều trị đau ung thư: Khác với đau cấp tính, thuốc Opioid điều trị đau ung thư phải được dùng đều đặn theo giờ (around the clock). Việc đưa thuốc đều đặn giúp duy trì nồng độ thuốc trong máu luôn ở mức ổn định, ngăn chặn cơn đau xuất hiện, hiệu quả hơn rất nhiều so với việc chờ đau mới uống.
Nguyên tắc 4: Giám sát chặt chẽ và quản lý các tác dụng không mong muốn
Opioid gây ra một loạt tác dụng phụ đặc trưng trên hệ thần kinh và tiêu hóa, cần có phác đồ dự phòng và quản lý đi kèm:
Ức chế hô hấp (Respiratory Depression)
- Đây là tác dụng phụ nghiêm trọng nhất, đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân. Nó phụ thuộc vào liều dùng và thường gặp khi vô tình sử dụng quá liều.
- Các biểu hiện an thần quá mức (như lơ mơ, buồn ngủ) thường là tiền triệu của tình trạng ức chế hô hấp. Nhịp thở của bệnh nhân có thể giảm xuống dưới 10 lần/phút.
- Chống chỉ định Opioid cho bệnh nhân suy hô hấp, bệnh đường hô hấp tắc nghẽn. FDA đã ban hành cảnh báo cấm sử dụng Codein và Tramadol cho trẻ em dưới 12 tuổi, cũng như cấm dùng cho trẻ dưới 18 tuổi sau các thủ thuật cắt amidan/V.A do nguy cơ hô hấp nghiêm trọng dẫn đến tử vong.
- Xử lý: Không bao giờ được tăng liều Opioid một cách đột ngột. Khi xảy ra sự cố ức chế hô hấp, nhân viên y tế cần lập tức hỗ trợ đường thở, tạm hoãn liều thuốc hiện tại và tiêm ngay thuốc đối kháng Naloxon cho đến khi bệnh nhân cải thiện.
Buồn nôn và Nôn
- Thường xảy ra trong tuần đầu tiên khi bắt đầu điều trị bằng Opioid. Tuy nhiên, cơ thể sẽ sinh ra hiện tượng dung nạp nhanh chóng, do đó triệu chứng này hiếm khi kéo dài nếu bệnh nhân dùng thuốc lâu dài.
- Xử lý: Bệnh nhân nên được kê đơn dự phòng kèm với thuốc chống nôn (như Procloperazin, Metoclopramid, Haloperidol) theo nhu cầu. Nếu vẫn tiếp tục nôn mửa, có thể đổi sang Ondansetron, Dexamethason hoặc thay đổi đường dùng thuốc (chuyển từ uống sang tiêm dưới da).
Táo bón do Opioid (Opioid-Induced Constipation)
- Trái ngược với buồn nôn, hệ tiêu hóa tuyệt đối KHÔNG xảy ra hiện tượng dung nạp với tác dụng gây táo bón của Opioid. Nghĩa là, táo bón sẽ đi theo bệnh nhân suốt quá trình điều trị, với tỷ lệ bắt gặp lên tới 60-90%.
- Tình trạng này làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống và khiến nhiều bệnh nhân bỏ thuốc.
- Xử lý: Phần lớn bệnh nhân khi bắt đầu dùng Opioid hàng ngày phải được kê kèm thuốc nhuận tràng dự phòng. Các lựa chọn bao gồm nhuận tràng kích thích (Senna, Bisacodyl) hoặc nhuận tràng thẩm thấu (Polyethylen glycol 17g/ngày, Lactulose 30mL/ngày). KHÔNG khuyến cáo dùng nhóm làm mềm phân như Docusat vì thiếu bằng chứng hiệu quả.
- Bệnh nhân cần được dặn dò uống đủ nước, tăng cường chất xơ hòa tan, vận động thường xuyên và đi đại tiện ở tư thế ngồi xổm (squat). Nếu tình hình táo bón quá nặng, bác sĩ có thể cân nhắc chuyển sang dạng Fentanyl dán hoặc Methadon.
Hiện tượng Dung nạp, Phụ thuộc và Nghiện
- Dung nạp (Tolerance): Bệnh nhân dùng thuốc lâu dài sẽ đòi hỏi mức liều cao hơn để đạt được hiệu quả giảm đau tương tự. Đây là quá trình thích nghi sinh lý bình thường của hệ thần kinh, không phải là bệnh lý.
- Phụ thuộc thể chất (Physical dependence): Ngừng thuốc đột ngột sẽ gây ra hội chứng cai. Đây cũng là phản ứng thích nghi bình thường của cơ thể.
- Nghiện (Addiction): Là sự phụ thuộc về mặt tinh thần, bệnh nhân mất kiểm soát, tìm kiếm thuốc bằng mọi cách dù biết có hại và mất hứng thú với cuộc sống. Đáng chú ý, nghiện rất hiếm khi xảy ra nếu Opioid được sử dụng đúng mục đích y khoa để giảm đau.
- Giả nghiện (Pseudoaddiction): Là hành vi bệnh nhân tìm kiếm thêm thuốc do cơn đau hiện tại chưa được điều trị đầy đủ. Hiện tượng này sẽ tự biến mất khi cơn đau được kiểm soát tốt.
5. Áp Dụng Lâm Sàng: Điều Trị Đau Cấp Tính và Đau Ung Thư

💡 GÓC NHÌN TỪ DƯỢC SĨ LÂM SÀNG TRẦN ANH TUẤN
*”Trong thực hành lâm sàng, anh chị đều phải công nhận là không có liều trần cho thuốc giảm đau trung ương. Vậy đứng trước cơn đau, anh chị phải có 1 cuốn sổ tay cho bệnh nhân ghi chú lại những thuốc đã cho bệnh nhân uống. Từ đó, nếu bệnh nhân xuất viện hoặc chuyển tuyến thì đồng nghiệp chúng ta có thể theo dõi cho áp dụng luôn tránh phải đánh giá lại từ đầu. Điều này có vẻ đơn giản nhưng trong những case lâm sàng thực tế thì lại cực kì hiệu quả.
Ngoài ra, quý đồng nghiệp lưu ý đau là tín hiệu kêu cứu của cơ thể, không phải là thứ để chúng ta mù quáng vùi lấp bằng những liều thuốc vô tội vạ. Mục tiêu cao nhất của tôi không chỉ là giúp bạn CẮT ĐỨT cơn đau, mà là giúp bạn làm điều đó một cách AN TOÀN NHẤT, không đánh đổi bằng lá gan, dạ dày hay trái tim của chính mình.”*
📌 NGUYÊN TẮC THỰC HÀNH CỦA DƯỢC SĨ TUẤN
Để bảo vệ bản thân và gia đình, tôi yêu cầu các bệnh nhân của mình luôn ghi nhớ nguyên tắc sử dụng thuốc giảm đau quy tắc 3 KHÔNG – 3 CẦN trước khi uống bất kỳ viên thuốc giảm đau nào:
❌ 3 KHÔNG:
- KHÔNG tự ý tăng liều khi thấy thuốc chậm tác dụng (Đặc biệt với Paracetamol và NSAID vì sẽ gây ngộ độc gan, xuất huyết tiêu hóa).
- KHÔNG dùng chung đơn thuốc của người khác (Cơn đau của bạn là duy nhất, các bệnh lý nền của bạn cũng vậy).
- KHÔNG lạm dụng thuốc giảm đau để phớt lờ việc tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ của căn bệnh.
✅ 3 CẦN:
- CẦN khai báo trung thực mọi loại thuốc đang dùng và bệnh lý mắc kèm (Dạ dày, tim mạch, gan, thận) cho nhân viên y tế.
- CẦN theo dõi các biểu hiện lạ của cơ thể (như đau dạ dày, buồn nôn, khó thở, lơ mơ) và báo ngay cho chuyên gia.
- CẦN tham vấn ý kiến của Bác sĩ hoặc Dược sĩ lâm sàng để có phác đồ “cá thể hóa” – thiết kế riêng cho chính cơ địa của bạn.
Chiến lược quản lý đau cấp tính
Mục tiêu: Can thiệp sớm, giảm đau tới mức độ bệnh nhân có thể chấp nhận được, tạo điều kiện thuận lợi cho cơ thể phục hồi.
Chiến lược đa mô thức: Phối hợp các loại thuốc giảm đau ngoại vi (NSAID, Paracetamol) và biện pháp không dùng thuốc. Trong y khoa, còn áp dụng kỹ thuật “Dự phòng đau” (Preemptive) – cho bệnh nhân dùng thuốc trước các biến cố gây đau (như trước ca phẫu thuật) để hạn chế mức độ đau sau đó.
Phác đồ tại Khoa Cấp Cứu
- Đau nhẹ (1-3 điểm): Ưu tiên dùng Paracetamol hoặc NSAID đường uống. Ví dụ: Ibuprofen 200-400mg khi cần, cách nhau ít nhất 4-6 giờ.
- Đau vừa (4-6 điểm): Kết hợp Paracetamol + NSAID đường uống, hoặc cân nhắc dùng Codein phosphat.
- Đau nặng (7-10 điểm): Bắt buộc sử dụng Opioid đường tiêm tĩnh mạch (IV) hoặc NSAID đặt trực tràng kết hợp thuốc uống.
5.2. Chiến lược quản lý đau ung thư
Mục tiêu tối thượng trong quản lý đau ung thư là tối ưu hóa việc giảm đau để đảm bảo chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Hiện nay, khoảng 88% các cơn đau ung thư có thể được kiểm soát hoàn toàn bằng các nguyên tắc cơ bản của WHO.
Thang giảm đau 3 bước của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): Tất cả các bậc đều yêu cầu cân nhắc dùng kèm thuốc hỗ trợ (như thuốc chống trầm cảm, chống động kinh) nếu có đau thần kinh.
- Bậc 1 (Đau nhẹ): Sử dụng các thuốc giảm đau không Opioid (Paracetamol, NSAIDs). Nếu đau gia tăng, tiến lên Bậc 2.
- Bậc 2 (Đau vừa): Sử dụng các thuốc Opioid yếu (Codein, Tramadol) kết hợp với các thuốc giảm đau không Opioid của Bậc 1. Nếu đau vẫn kéo dài, nâng lên Bậc 3.
- Bậc 3 (Đau nặng): Chuyển sang sử dụng Opioid mạnh (Morphin, Fentanyl) kết hợp với các thuốc giảm đau không Opioid.
Xử lý Đau đột xuất (Breakthrough pain): Trong ung thư, dù đã được quản lý đau nền rất tốt bằng các thuốc giải phóng chậm, bệnh nhân vẫn có thể trải qua các cơn đau đột xuất mãnh liệt.
- Lúc này, bắt buộc phải sử dụng các liều giải cứu (rescue dose) bằng dạng thuốc Opioid giải phóng nhanh ngay lập tức (thường là Morphin).
- Liều giải cứu tiêu chuẩn cho bệnh nhân đã quen dùng Opioid là từ 50-100% mức liều Opioid đang dùng mỗi 4 giờ, hoặc tương đương khoảng 10-20% tổng liều Opioid mà bệnh nhân dùng trong vòng 24 giờ trước đó.
THẮC MẮC THƯỜNG GẶP VỀ NGUYÊN TẮC SỬ DỤNG THUỐC GIẢM ĐAU
Giải đáp bởi Dược sĩ Lâm sàng Trần Anh Tuấn
❓ Câu hỏi 1: Tôi bị đau nhức xương khớp, uống một loại thuốc không thấy đỡ, tôi có thể tự mua thêm một loại thuốc giảm đau khác uống cùng lúc cho nhanh khỏi không?
🗣️ Dược sĩ Tuấn trả lời: Tuyệt đối không! Có một nguyên tắc bất di bất dịch trong y khoa là: Không phối hợp hai thuốc cùng nhóm với nhau. Ví dụ, nếu bạn uống cùng lúc hai loại thuốc chống viêm không steroid (NSAID), tác dụng giảm đau sẽ không hề tăng lên, nhưng nguy cơ thủng dạ dày, xuất huyết tiêu hóa và suy thận sẽ tăng lên gấp nhiều lần. Nếu loại thuốc hiện tại không hiệu quả, bạn có thể phối hợp các thuốc khác cơ chế (ví dụ: NSAID + Paracetamol) nhưng bắt buộc phải có sự tư vấn của chuyên gia y tế.
❓ Câu hỏi 2: Bố tôi đang phải dùng thuốc giảm đau mạnh (Opioid) do ung thư. Tôi rất sợ bố sẽ bị nghiện thuốc, tôi có nên tự ý giảm liều của ông không?
🗣️ Dược sĩ Tuấn trả lời: Đây là một lo lắng rất phổ biến, nhưng bạn không nên tự ý giảm liều. Trên thực tế lâm sàng, tình trạng nghiện (phụ thuộc tâm lý) rất hiếm khi xảy ra nếu thuốc chỉ được dùng đúng với mục đích giảm đau. Nhiều trường hợp bệnh nhân có hành vi tìm kiếm thuốc liên tục là do “Giả nghiện” (Pseudoaddiction) – tức là do cơn đau của họ chưa được điều trị đầy đủ. Khi cơn đau được kiểm soát tốt, hành vi này sẽ tự hết. Hãy để bố bạn được dùng thuốc đều đặn theo đúng chỉ định để duy trì chất lượng cuộc sống.
❓ Câu hỏi 3: Tôi thường xuyên bị đau đầu và hay uống Paracetamol. Có mức giới hạn nào cho loại thuốc tưởng chừng “rất lành” này không?
🗣️ Dược sĩ Tuấn trả lời: Paracetamol rất an toàn nếu dùng đúng cách, nhưng nó có “liều trần” (mức liều tối đa). Liều tối đa của Paracetamol trong 24 giờ là 4000mg. Việc dùng quá liều giới hạn này sẽ dẫn đến tổn thương gan nghiêm trọng, có thể gây suy gan và tử vong. Bạn cần đặc biệt lưu ý kiểm tra thành phần của các loại thuốc cảm cúm (như Tiffy, Decolgen, Panadol Extra) vì chúng đều chứa sẵn Paracetamol, rất dễ gây quá liều vô ý nếu bạn uống kết hợp.
❓ Câu hỏi 4: Tôi đang bị đau dạ dày thì có uống được các loại thuốc giảm đau cơ xương khớp (nhóm NSAID) không?
🗣️ Dược sĩ Tuấn trả lời: Các thuốc NSAID có nguy cơ cao gây viêm, loét, chảy máu hoặc thủng dạ dày/ruột. Các biến cố này có thể xảy ra bất cứ lúc nào mà không có triệu chứng báo trước. Nếu bạn đang bị loét dạ dày có biến chứng, nhóm thuốc này bị chống chỉ định. Trong trường hợp bắt buộc phải dùng, bác sĩ sẽ phải đánh giá kỹ lưỡng và chỉ định loại thuốc an toàn nhất (nhóm ức chế COX-2) kết hợp cùng thuốc bảo vệ dạ dày (PPI hoặc Misoprostol). Hãy thông báo tình trạng dạ dày của bạn cho bác sĩ/dược sĩ trước khi kê đơn.
❓ Câu hỏi 5: Tại sao từ khi dùng thuốc giảm đau mạnh theo đơn, tôi lại bị táo bón vô cùng khổ sở? Có cách nào tự khỏi không?
🗣️ Dược sĩ Tuấn trả lời: Táo bón là tác dụng phụ cực kỳ phổ biến của nhóm thuốc giảm đau trung ương (Opioid), xảy ra ở 60-90% bệnh nhân. Khác với triệu chứng buồn nôn có thể tự hết sau vài ngày (do cơ thể dung nạp), tình trạng táo bón không tự dung nạp theo thời gian. Bạn không thể tự khỏi nếu không can thiệp. Phần lớn bệnh nhân cần được dùng kèm thuốc nhuận tràng (như Senna, Lactulose, Polyethylen glycol) để dự phòng ngay từ đầu. Kết hợp với việc uống nhiều nước và vận động, tình trạng này sẽ được cải thiện đáng kể.
Tổng Kết
Thuốc giảm đau là một con dao hai lưỡi. Hiểu rõ bản chất cơn đau, lựa chọn đúng nhóm thuốc (Ngoại vi hay Trung ương), tuân thủ tuyệt đối các giới hạn liều lượng tối đa và biết cách quản lý tác dụng phụ tiêu hóa, tim mạch, hô hấp chính là những nguyên tắc cốt lõi mang lại sự an toàn cho người bệnh.
Cơn đau của mỗi bệnh nhân là hoàn toàn khác biệt. Không có một đơn thuốc nào là hoàn hảo cho tất cả mọi người. Do đó, việc tự ý lạm dụng thuốc giảm đau tại nhà là điều cực kỳ nguy hiểm. Hãy luôn tuân thủ phác đồ điều trị, định kỳ thăm khám và tham vấn ý kiến của Bác sĩ hoặc Dược sĩ lâm sàng để có phương án kiểm soát đau đa mô thức chuẩn xác nhất.

