Fentanyl

Fentanyl là opioid tổng hợp có tác dụng giảm đau mạnh và gây mê, tác động chủ yếu thông qua thụ thể µ-opioid trong não, tủy sống và các mô khác. Thuốc có nhiều dạng bào chế với chỉ định hoàn toàn khác nhau. Fentanyl tiêm được dùng trong gây mê và giảm đau quanh phẫu thuật; miếng dán chỉ dành cho đau nặng, kéo dài ở người đã dung nạp opioid; dạng ngậm qua niêm mạc chỉ được phê duyệt cho đau đột phá do ung thư ở một số người bệnh đã dùng opioid nền.

Fentanyl có thể gây suy hô hấp, an thần sâu, hôn mê, lệ thuộc, nghiện và tử vong nếu dùng sai người, sai liều hoặc phối hợp với rượu, benzodiazepine và thuốc ức chế thần kinh trung ương. Các sản phẩm fentanyl không được quy đổi trực tiếp theo microgam và tuyệt đối không tự thay thế cho nhau.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Rà soát chuyên môn lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Fentanyl là thuốc giảm đau opioid tác dụng mạnh.
  • Thường dùng cho đau nặng, đau ung thư hoặc trong gây mê tùy dạng bào chế.
  • Chỉ dùng đúng đơn; không chia sẻ thuốc hoặc tự dùng nhiều hơn chỉ định dưới bất kỳ hình thức nào.
  • Cảnh báo quan trọng là ức chế hô hấp, buồn ngủ sâu, lệ thuộc, ngộ độc và tương tác với rượu/thuốc an thần.
  • Báo bác sĩ nếu có bệnh phổi, ngưng thở khi ngủ, dùng benzodiazepine, mang thai hoặc cho con bú.

Hoạt chất Fentanyl là gì?

Fentanyl là opioid tổng hợp có tác dụng giảm đau và an thần mạnh. Trong y khoa, fentanyl được sử dụng trong gây mê, giảm đau quanh phẫu thuật và kiểm soát một số tình trạng đau nặng theo chỉ định rất cụ thể.

Fentanyl dùng trong y tế được sản xuất với hàm lượng chuẩn hóa và chịu kiểm soát chặt. Fentanyl sản xuất bất hợp pháp có thể được pha trộn vào ma túy hoặc viên giả, có hàm lượng không dự đoán được và nguy cơ quá liều rất cao.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Fentanyl

CAS 437-38-7 Công thức C22H28N2O

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Fentanyl

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Fentanyl

Tên IUPAC

N-phenyl-N-[1-(2-phenylethyl)piperidin-4-yl]propanamide

Tên khác / tên đồng nghĩa

Fentanyl citrate; fentanyl base.

Norfentanyl là chất chuyển hóa không hoạt tính chính, không phải tên đồng nghĩa của fentanyl.

Tên viết tắt

FEN

Tên Latinh / tên dược điển

Fentanylum

Tên USAN

fentanyl

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

437-38-7

UNII

UF599785JZ

PubChem CID

3345

RxNorm CUI

4337

Công thức phân tử

C22H28N2O

Dược động học của Fentanyl

Dược động học của fentanyl thay đổi đáng kể theo đường dùng.

Sau tiêm tĩnh mạch, fentanyl phân bố nhanh theo mô hình ba ngăn, tích lũy trong cơ và mô mỡ rồi được giải phóng chậm trở lại máu. Thể tích phân bố được báo cáo khoảng 4 lít/kg và thời gian bán thải cuối khoảng 219 phút trong nhãn thuốc tiêm.

Với miếng dán, nồng độ fentanyl tăng từ từ, thường ổn định tương đối sau 12–24 giờ và đạt đỉnh trong khoảng 20–72 giờ. Sau khi tháo miếng dán, thuốc vẫn tiếp tục hấp thu từ kho dự trữ trong da nên nồng độ giảm chậm.

Giai đoạn I: Hấp thu

Tiêm tĩnh mạch đưa fentanyl trực tiếp vào tuần hoàn và có khởi phát gần như tức thì; tác dụng ức chế hô hấp tối đa có thể xuất hiện muộn hơn vài phút.

Miếng dán giải phóng fentanyl qua da gần như liên tục trong tối đa 72 giờ. Nồng độ huyết thanh tăng dần, thường đạt trạng thái tương đối ổn định sau 12–24 giờ và đạt nồng độ đỉnh sau khoảng 20–72 giờ.

Nhiệt trực tiếp làm tăng đáng kể hấp thu. Trong một nghiên cứu dược lý, nhiệt làm tăng mức phơi nhiễm toàn thân trung bình khoảng 120% và nồng độ tối đa khoảng 61%.

Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Sinh khả dụng của đường tiêm tĩnh mạch là 100% theo bản chất của đường dùng.

Sinh khả dụng tuyệt đối của fentanyl qua da trong nhãn được đối chiếu. Nhãn miếng dán ghi nhận khoảng 92% lượng fentanyl được hệ thống giải phóng xuất hiện trong tuần hoàn dưới dạng thuốc không đổi.

Sinh khả dụng của các dạng qua niêm mạc không được dùng để quy đổi trực tiếp sang miếng dán hoặc thuốc tiêm vì hồ sơ hấp thu khác biệt có thể dẫn đến quá liều tử vong.

Giai đoạn II: Phân bố

Fentanyl phân bố nhanh vào não và các mô giàu tưới máu, sau đó tái phân bố vào cơ và mô mỡ. Thể tích phân bố được báo cáo khoảng 4 lít/kg đối với dữ liệu thuốc tiêm và trung bình khoảng 6 lít/kg trong dữ liệu liên quan đến miếng dán.

Tỷ lệ fentanyl không gắn protein huyết tương được ước tính khoảng 13–21%; mức gắn protein có thể thay đổi theo pH và mức ion hóa.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Fentanyl được chuyển hóa chủ yếu tại gan qua CYP3A4, phần lớn bằng phản ứng N-dealkyl hóa oxy hóa thành norfentanyl và các chất chuyển hóa không hoạt tính khác. Da không chuyển hóa đáng kể lượng fentanyl được giải phóng từ miếng dán.

Sự phụ thuộc vào CYP3A4 là nguyên nhân của các tương tác quan trọng với thuốc ức chế hoặc cảm ứng enzym này.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Trong vòng 72 giờ sau fentanyl tiêm tĩnh mạch, khoảng 75% liều được tìm thấy trong nước tiểu, chủ yếu dưới dạng chất chuyển hóa; dưới 10% là fentanyl không đổi. Khoảng 9% liều được thu hồi trong phân, chủ yếu dưới dạng chất chuyển hóa.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Sau tiêm, thời gian bán thải cuối được báo cáo khoảng 219 phút trong nhãn thuốc tiêm; dữ liệu tĩnh mạch ở các quần thể khác ghi nhận thời gian bán thải biểu kiến khoảng 3–12 giờ.

Sau khi tháo miếng dán, nồng độ fentanyl trong huyết thanh giảm khoảng 50% sau trung bình 20–27 giờ do thuốc tiếp tục được hấp thu từ da. Ở người cao tuổi, thời gian bán thải trung bình có thể kéo dài hơn.

CL · Độ thanh thải toàn phần

Độ thanh thải của fentanyl thay đổi rộng giữa các cá nhân. Nhãn miếng dán trình bày khoảng thanh thải 27–75 lít/giờ ở người bệnh phẫu thuật có cân nặng tham chiếu 70 kg.

Tuổi cao, bệnh gan, bệnh thận, lưu lượng máu qua gan, tương tác CYP3A4 và sử dụng kéo dài có thể làm thay đổi độ thanh thải. Không sử dụng giá trị trung bình này để tự tính liều hoặc khoảng cách liều.

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học

Các yếu tố quan trọng gồm:

Đường dùng và dạng bào chế. Nhiệt trực tiếp lên miếng dán hoặc tăng thân nhiệt. Tuổi cao, suy kiệt hoặc thể trạng yếu. Suy gan và suy thận. Thuốc ức chế hoặc cảm ứng CYP3A4. Tỷ lệ mô mỡ, tưới máu ngoại vi và tình trạng da. Thời gian sử dụng và mức độ dung nạp opioid.

Nồng độ fentanyl không thể được dự đoán an toàn chỉ từ số microgam ghi trên các dạng sản phẩm khác nhau.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Fentanyl

Fentanyl là chất chủ vận opioid toàn phần, tác động chủ yếu trên thụ thể µ-opioid. Hoạt hóa thụ thể này tạo tác dụng giảm đau, an thần và ức chế hô hấp; đồng thời có thể làm giảm nhu động tiêu hóa, gây co đồng tử, bí tiểu, phụ thuộc thể chất và dung nạp.

Theo ATC, fentanyl tiêm dùng trong gây mê thuộc N01AH01; fentanyl dùng giảm đau qua da hoặc qua niêm mạc thuộc N02AB03.

Phần III: Cơ chế tác dụng

Fentanyl gắn chủ yếu vào thụ thể µ-opioid tại não, tủy sống và các mô ngoại vi. Hoạt hóa thụ thể làm giảm dẫn truyền tín hiệu đau và thay đổi đáp ứng cảm xúc đối với đau.

Cùng cơ chế này có thể ức chế trung tâm hô hấp ở thân não, làm giảm đáp ứng với carbon dioxide. Mức ức chế hô hấp tăng theo liều và có thể kéo dài hơn tác dụng giảm đau quan sát được.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Tiêm tĩnh mạch fentanyl có khởi phát tác dụng gần như tức thì. Tác dụng ức chế hô hấp đạt đỉnh khoảng 5–15 phút sau một liều tĩnh mạch và có thể tồn tại sau khi tác dụng giảm đau đã giảm.

Fentanyl gây giảm đau, an thần, co đồng tử và giảm nhu động tiêu hóa. Thuốc có thể gây nhịp tim chậm, hạ huyết áp, cứng cơ thành ngực hoặc cơ hô hấp, đặc biệt khi tiêm nhanh hoặc dùng liều cao trong gây mê.

Khi sử dụng kéo dài, người bệnh có thể xuất hiện dung nạp, phụ thuộc thể chất, hội chứng cai hoặc tăng cảm giác đau do opioid.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Fentanyl

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Fentanyl

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Fentanyl

Tương tácMức độCơ chế / ảnh hưởngKhuyến nghị / xử tríTheo dõiBằng chứng / nguồn
Desipramine

Fentanyl có thể cộng hợp tác dụng serotonergic với desipramine và làm tăng nguy cơ hội chứng serotonin.

Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích
Cơ chế:

Tương tác dược lực học do fentanyl có hoạt tính serotonergic và desipramine làm tăng dẫn truyền monoamine.

Ảnh hưởng:

Nguy cơ kích động, tăng thân nhiệt, rối loạn thần kinh tự chủ, clonus, tăng phản xạ, co giật; đồng thời có thể tăng an thần/ức chế hô hấp ở người nhạy cảm.

Khuyến nghị:

monitor_closely

Xử trí:

Dùng lựa chọn giảm đau khác khi phù hợp; nếu phối hợp, theo dõi chặt trong khởi trị, tăng liều và quanh thủ thuật.

Theo dõi ý thức, nhịp thở, SpO2, nhiệt độ, huyết áp, nhịp tim, clonus và tăng phản xạ.

Bằng chứng: high
Nguồn:

DailyMed | Desipramine Hydrochloride tablet | Contraindications; Warnings—Serotonin Syndrome; Precautions—Drug Interactions | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=6ab5e113-82ef-493d-a4e3-a2756608fa60 | Kiểm tra ngày 2026-08-04

Chlordiazepoxide

Phối hợp chlordiazepoxide với opioid làm tăng mạnh ức chế thần kinh trung ương và hô hấp, có thể gây an thần sâu, suy hô hấp, hôn mê và tử vong.

Kế thừa từ nhóm:
Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích
Cơ chế:

Tương tác dược lực học cộng hợp tại các hệ kiểm soát hô hấp ở thần kinh trung ương: chlordiazepoxide tăng dẫn truyền GABA-A, còn opioid chủ yếu tác động trên thụ thể µ.

Ảnh hưởng:

Buồn ngủ sâu, giảm mức độ tỉnh táo, giảm thông khí, giảm oxy máu, hôn mê hoặc tử vong. Nguy cơ cao hơn ở người cao tuổi, suy hô hấp, dùng liều cao hoặc có thêm chất ức chế thần kinh trung ương.

Khuyến nghị:

use_alternative

Xử trí:

Ưu tiên phương án thay thế. Chỉ phối hợp khi lựa chọn khác không phù hợp; dùng liều hiệu quả thấp nhất và thời gian ngắn nhất, chỉnh liều thận trọng và tư vấn người bệnh/người chăm sóc.

Nhịp thở, SpO2, mức độ an thần, tri giác, dấu hiệu giảm thông khí hoặc khó đánh thức.

Bằng chứng: high
Nguồn:

DailyMed | Chlordiazepoxide Hydrochloride capsule | Boxed Warning; Warnings and Precautions; Drug Interactions | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=dd5f82b0-5a56-4728-941a-c8c2a0d51cc4 | Kiểm tra ngày 2026-08-04
emc/MHRA | Librium 10 mg Capsules SmPC | Section 4.5 Interaction with other medicinal products and other forms of interaction | https://www.medicines.org.uk/emc/product/1729/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-04

Thắc mắc về hoạt chất Fentanyl

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 5 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *