Morphin, tên quốc tế là morphine, là thuốc giảm đau opioid mạnh và là chất chủ vận toàn phần tại thụ thể μ-opioid. Thuốc được dùng cho đau cấp hoặc mạn tính nặng đến mức cần opioid, khi lựa chọn khác không hiệu quả, không dung nạp hoặc không phù hợp. Morphin có thể gây ức chế hô hấp đe dọa tính mạng, buồn ngủ, táo bón, hạ huyết áp, lệ thuộc thể chất, lạm dụng và nghiện; nguy cơ tăng khi phối hợp benzodiazepin, rượu hoặc thuốc ức chế thần kinh trung ương. Tại Việt Nam, morphin thuộc nhóm dược chất gây nghiện và phải được quản lý, kê đơn, cấp phát theo quy định kiểm soát đặc biệt. Liều và đường dùng thay đổi theo dạng bào chế, mức độ đau, tiền sử dùng opioid, tuổi và chức năng gan thận. Nội dung dưới đây chỉ để cung cấp thông tin y khoa, không thay thế chỉ định của bác sĩ hoặc tư vấn của dược sĩ và không dùng để tự điều trị.
Nội dung chính
- Hoạt chất: Morphin, tên INN là morphine, thuộc nhóm thuốc giảm đau opioid.
- Chỉ định cốt lõi: Đau nặng cần opioid khi các lựa chọn khác không đủ hiệu quả hoặc không phù hợp.
- Nguy cơ chính: Ức chế hô hấp, an thần sâu, quá liều, lệ thuộc, lạm dụng và nghiện.
- Tương tác đáng chú ý: Benzodiazepin, rượu, thuốc ức chế thần kinh trung ương, thuốc serotonergic và MAOI.
- Quản lý tại Việt Nam: Dược chất gây nghiện, thuốc kiểm soát đặc biệt và phải kê bằng đơn thuốc “N” trong điều trị ngoại trú.
- Nguyên tắc sử dụng: Dùng liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất phù hợp; không tự dùng, đổi liều hoặc ngừng đột ngột.
Hoạt chất Morphin là gì?
Morphin là thuốc giảm đau opioid mạnh, tác động chủ yếu lên thụ thể μ-opioid trong hệ thần kinh trung ương. Thuốc được dành cho đau nặng cần opioid khi phương án điều trị khác không cung cấp đủ hiệu quả hoặc không phù hợp.
Morphin
INN Morphine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Morphin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Morphine |
| Tên IUPAC | (4R,4aR,7S,7aR,12bS)-3-methyl-2,4,4a,7,7a,13-hexahydro-1H-4,12-methanobenzofuro[3,2-e]isoquinoline-7,9-diol |
| Tên hóa học khác | Morphinan-3,6-diol, 7,8-didehydro-4,5-epoxy-17-methyl- (5α,6α)- | Morphinan-3,6α-diol, 7,8-didehydro-4,5α-epoxy-17-methyl- |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Morphia; morphine sulfate; morphine chloride; morphin sulfat. Tên gọi có thể chỉ dạng base hoặc dạng muối, vì vậy hàm lượng không được tự quy đổi giữa các chế phẩm. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Morphinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 57-27-2 |
|---|---|
| UNII | 76I7G6D29C |
| PubChem CID | 5288826 |
| RxNorm CUI | 7052 |
Dược động học của Morphin
Morphin uống được hấp thu qua đường tiêu hóa nhưng chịu chuyển hóa bước đầu mạnh nên sinh khả dụng thấp và biến thiên lớn. Thuốc phân bố rộng, chuyển hóa chủ yếu ở gan thành M3G và M6G, sau đó được đào thải chủ yếu qua thận. Suy gan và suy thận có thể làm giảm thanh thải hoặc tích lũy morphin và các chất chuyển hóa.
Giai đoạn I: Hấp thu
Khoảng hai phần ba lượng morphin sulfat uống vào được hấp thu từ đường tiêu hóa. Tác dụng giảm đau tối đa của viên giải phóng tức thì được ghi nhận khoảng 60 phút sau dùng. Bữa ăn nhiều chất béo không làm thay đổi đáng kể AUC nhưng có thể làm chậm Tmax và giảm nhẹ Cmax.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng đường uống dưới 40% và khác biệt đáng kể giữa các cá thể do chuyển hóa trước khi vào tuần hoàn hệ thống. Đường tĩnh mạch đưa thuốc trực tiếp vào tuần hoàn, nhưng không được tự quy đổi liều giữa đường uống và đường tiêm. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố được báo cáo khoảng 1–6 L/kg đối với dạng uống và khoảng 1–4,7 L/kg trong dữ liệu dạng tiêm. Tỷ lệ gắn protein huyết tương khoảng 20–36%. Morphin qua được nhau thai và hiện diện trong sữa mẹ.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Morphin được chuyển hóa chủ yếu bằng liên hợp glucuronid tại gan. Theo nhãn viên uống, khoảng 50% tạo morphine-3-glucuronide — M3G và khoảng 15% tạo morphine-6-glucuronide — M6G; dưới 5% trải qua khử methyl. M6G có hoạt tính giảm đau, trong khi M3G không có hoạt tính giảm đau đáng kể.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Morphin và các chất chuyển hóa được đào thải chủ yếu qua nước tiểu. Khoảng 2–12% liều có thể được thải dưới dạng morphin không đổi tùy dữ liệu và đường dùng; một phần nhỏ được thải qua mật và phân.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải được chấp nhận ở người có chức năng cơ quan bình thường khoảng 1,5–2 giờ; các báo cáo thường ghi nhận khoảng 1,5–4,5 giờ. Một pha thải trừ dài hơn có thể được phát hiện khi lấy mẫu trong thời gian kéo dài, do đó số liệu phụ thuộc phương pháp nghiên cứu. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Nhãn viên uống báo cáo độ thanh thải huyết tương trung bình ở người lớn khoảng 20–30 mL/phút/kg. Dữ liệu ở người bệnh hậu phẫu dùng đường tiêm ghi nhận độ thanh thải toàn phần khoảng 0,9–1,2 L/kg/giờ, với biến thiên lớn giữa các cá thể. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố quan trọng gồm đường dùng, dạng giải phóng, chuyển hóa bước đầu, tuổi, chức năng gan, chức năng thận và khác biệt cá thể. Xơ gan làm giảm thanh thải và kéo dài thời gian bán thải; suy thận làm tăng AUC, giảm thanh thải và gây tích lũy M3G, M6G.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Morphin
Morphin là chất chủ vận opioid toàn phần, tương đối chọn lọc với thụ thể μ-opioid ở liều điều trị. Thuốc thuộc nhóm alkaloid thuốc phiện tự nhiên và nhóm thuốc giảm đau opioid mã ATC N02AA01.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Morphin gắn và hoạt hóa thụ thể μ-opioid trong não, tủy sống và các mô khác, làm thay đổi quá trình dẫn truyền và nhận cảm đau. Cùng cơ chế này cũng gây ức chế trung tâm hô hấp, an thần, co đồng tử và giảm nhu động tiêu hóa.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng chính là giảm đau phụ thuộc liều. Nồng độ morphin trong huyết tương tăng có liên quan đến tăng tần suất buồn nôn, nôn, tác dụng trên thần kinh trung ương và ức chế hô hấp. Dung nạp có thể phát triển sau sử dụng lặp lại, nhưng không loại trừ nguy cơ quá liều hoặc ức chế hô hấp.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Morphin
Theo các nhãn DailyMed tham chiếu, morphin được chỉ định kiểm soát đau cấp hoặc đau mạn tính nặng đến mức cần thuốc giảm đau opioid, khi các lựa chọn khác không hiệu quả, không dung nạp hoặc không được kỳ vọng cung cấp đủ giảm đau. Chỉ định chính xác tại Việt Nam phải căn cứ tờ hướng dẫn sử dụng của từng thuốc được Bộ Y tế phê duyệt.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin dưới đây chỉ phản ánh nhãn DailyMed của các sản phẩm tham chiếu tại Hoa Kỳ, không phải liều cá nhân hóa và không được tự áp dụng:
- Viên morphin sulfat giải phóng tức thì: nhãn tham chiếu nêu liều khởi đầu ở người lớn 15–30 mg mỗi 4 giờ khi cần, dùng mức thấp nhất cung cấp đủ giảm đau. * Trẻ có cân nặng từ 50 kg trở lên và có thể nuốt viên: nhãn viên tham chiếu nêu liều khởi đầu 15 mg mỗi 4 giờ khi cần và không vượt quá 30 mg ở liều khởi đầu. * Tiêm tĩnh mạch trực tiếp ở người lớn: nhãn tiêm tham chiếu nêu liều khởi đầu thường dùng 0,1–0,2 mg/kg mỗi 4 giờ khi cần và phải tiêm chậm. Liều thực tế phải được bác sĩ xác định theo dạng thuốc, mức độ đau, tiền sử dùng opioid, tuổi, chức năng gan thận và đáp ứng theo dõi. Đường uống, đường tiêm và các dạng giải phóng khác không được tự quy đổi cho nhau.
- Chỉ dùng đúng chế phẩm, nồng độ, đường dùng và lịch dùng được kê.
- Morphin tiêm tĩnh mạch phải do nhân viên y tế thực hiện và tiêm chậm; nhầm lẫn giữa mg và mL hoặc giữa các nồng độ có thể gây quá liều tử vong. * Không uống rượu hoặc tự phối hợp thuốc ngủ, thuốc an thần, benzodiazepin hay opioid khác. * Không tự tăng liều khi đau tăng; tăng nhạy cảm với đau có thể là tăng đau do opioid và cần được bác sĩ đánh giá. * Không ngừng morphin đột ngột ở người đã dùng đều đặn và có lệ thuộc thể chất; việc giảm liều phải được thực hiện có kế hoạch. * Bảo quản thuốc ở nơi an toàn, không chia sẻ cho người khác và tránh tuyệt đối việc trẻ em tiếp cận.
Cần theo dõi mức độ giảm đau, mức tỉnh táo, nhịp và kiểu thở, huyết áp, dấu hiệu thiếu oxy, buồn nôn, táo bón, bí tiểu và phản ứng tại vị trí tiêm. Khi dùng kéo dài, cần đánh giá tiếp tục nhu cầu opioid, khả năng dung nạp, lệ thuộc, hành vi sử dụng sai, tăng đau do opioid và chức năng gan thận. Theo dõi đặc biệt chặt khi bắt đầu điều trị, tăng liều hoặc phối hợp thuốc ức chế thần kinh trung ương.
Cảnh báo và lưu ý về Morphin
Theo nhãn tiêm tham chiếu, chống chỉ định gồm:
- Ức chế hô hấp đáng kể.
- Hen phế quản cấp hoặc nặng trong môi trường không được theo dõi hoặc không có phương tiện hồi sức.
- Đang dùng MAOI hoặc đã dùng MAOI trong vòng 14 ngày.
- Tắc nghẽn đường tiêu hóa đã biết hoặc nghi ngờ, kể cả liệt ruột.
- Quá mẫn với morphin. Chống chỉ định cụ thể phải được đối chiếu với nhãn của sản phẩm đang sử dụng.
Các tác dụng không mong muốn thường gặp gồm buồn ngủ, an thần, chóng mặt, choáng váng, buồn nôn, nôn, táo bón và tăng tiết mồ hôi. Có thể gặp ngứa, khô miệng, bí tiểu hoặc hạ huyết áp. Tần suất và mức độ phụ thuộc liều, đường dùng, khả năng dung nạp và các thuốc phối hợp.
Các phản ứng nghiêm trọng gồm ức chế hô hấp, ngừng thở, ngừng hô hấp, an thần sâu, hôn mê, hạ huyết áp nặng, sốc, ngừng tim, phản vệ, hội chứng serotonin, suy thượng thận, co giật và tăng đau do opioid. Cần cấp cứu ngay nếu người dùng khó đánh thức, thở chậm hoặc nông, tím tái, ngất, co giật hoặc có dấu hiệu phản vệ.
Morphin có nguy cơ lạm dụng, nghiện, quá liều và tử vong ở mọi mức liều, dù nguy cơ tăng khi liều cao hơn hoặc phối hợp chất ức chế thần kinh trung ương. Ức chế hô hấp có thể xuất hiện bất kỳ lúc nào, đặc biệt khi bắt đầu dùng hoặc tăng liều. Cần thận trọng đặc biệt ở người có bệnh phổi mạn tính, giảm dự trữ hô hấp, tuổi cao, suy kiệt, hạ huyết áp, sốc tuần hoàn, chấn thương đầu, tăng áp lực nội sọ, giảm ý thức, co giật, bệnh đường mật, viêm tụy, táo bón hoặc nguy cơ tắc ruột. Nuốt nhầm, đặc biệt ở trẻ em, có thể gây quá liều tử vong.
Quá liều morphin có thể biểu hiện bằng thở chậm hoặc ngừng thở, ngủ gà tiến triển đến hôn mê, đồng tử co nhỏ, cơ mềm nhẽo, da lạnh ẩm, nhịp tim chậm, hạ huyết áp, phù phổi, tắc nghẽn đường thở và tử vong. Xử trí ưu tiên bảo đảm đường thở, hỗ trợ thông khí và tuần hoàn. Thuốc đối kháng opioid như naloxone hoặc nalmefene có thể được sử dụng bởi người được đào tạo; do tác dụng của morphin có thể kéo dài hơn thuốc đối kháng, người bệnh phải được theo dõi và có thể cần dùng nhắc lại theo chỉ định y tế. Nghi ngờ quá liều là tình trạng cấp cứu, không chờ đủ triệu chứng mới tìm trợ giúp.
Theo các nhãn tham chiếu, viên morphin sulfat được bảo quản ở 20–25°C và tránh ẩm; dung dịch tiêm được bảo quản ở 20–25°C, tránh ánh sáng và không để đông lạnh. Luôn ưu tiên điều kiện ghi trên nhãn của sản phẩm thực tế.
Morphin phải được cất ở khu vực an toàn, chống thất thoát và ngoài tầm với của trẻ em. Thuốc gây nghiện còn thừa không được bán, cho, tặng hoặc dùng cho mục đích khác; người bệnh có thể trả lại cơ sở đã cấp hoặc bán thuốc để xử lý theo quy định.
Đối tượng đặc biệt
Dữ liệu và giới hạn tuổi khác nhau giữa các chế phẩm. Nhãn viên giải phóng tức thì tham chiếu xác lập sử dụng cho đau cấp ở trẻ cân nặng từ 50 kg trở lên có thể nuốt viên; chưa xác lập cho trẻ dưới 50 kg hoặc điều trị đau mạn tính ở trẻ. Ngược lại, nhãn dung dịch tiêm tĩnh mạch tham chiếu chưa xác lập độ an toàn và hiệu quả ở người dưới 18 tuổi. Không được ngoại suy liều giữa các sản phẩm hoặc tự cho trẻ dùng morphin.
Người cao tuổi có thể nhạy cảm hơn với morphin và thường có giảm chức năng thận, làm tăng nguy cơ an thần và ức chế hô hấp. Nhãn thuốc khuyến cáo lựa chọn liều thận trọng, bắt đầu ở mức thấp và tăng chậm dưới theo dõi sát thần kinh trung ương, hô hấp và chức năng thận.
Sử dụng opioid kéo dài trong thai kỳ có thể gây hội chứng cai opioid ở trẻ sơ sinh, có khả năng đe dọa tính mạng nếu không được nhận biết và điều trị. Morphin qua nhau thai; dùng gần chuyển dạ có thể gây ức chế hô hấp ở trẻ sơ sinh. Chỉ sử dụng khi bác sĩ đánh giá lợi ích dự kiến cao hơn nguy cơ và có kế hoạch theo dõi mẹ, thai và trẻ sau sinh.
Morphin hiện diện trong sữa mẹ. Trẻ sơ sinh đặc biệt nhạy cảm và có thể bị ngủ nhiều, bú kém hoặc ức chế thần kinh trung ương, hiếm khi diễn tiến nặng. LactMed không khuyến nghị chế phẩm morphin giải phóng kéo dài cho người đang cho con bú và nhấn mạnh việc theo dõi sát trẻ khi mẹ cần dùng morphin. Cần tìm trợ giúp y tế ngay nếu trẻ ngủ nhiều bất thường, khó bú, khó thở hoặc mềm nhũn. Việc tiếp tục cho bú và lựa chọn thuốc phải do bác sĩ quyết định theo tình trạng mẹ, trẻ, liều, dạng thuốc và thời gian điều trị.
Ở người xơ gan, độ thanh thải morphin giảm và thời gian bán thải tăng. Nhãn thuốc khuyến cáo bắt đầu thấp hơn thông thường, tăng liều chậm và theo dõi ức chế hô hấp, an thần cùng hạ huyết áp. Chưa có đủ nghiên cứu dược động học ở suy gan nặng để đưa ra một chế độ liều chung.
Khi đồng thời suy gan và suy thận, cả chuyển hóa lẫn đào thải morphin có thể bị ảnh hưởng, làm tăng nguy cơ tích lũy thuốc và chất chuyển hóa. Việc lựa chọn opioid, liều, khoảng cách dùng và kế hoạch theo dõi phải được cá thể hóa bởi bác sĩ; không tự áp dụng liều thông thường.
Morphin có thể làm giảm tỉnh táo, khả năng phán đoán và phối hợp vận động. Không lái xe, vận hành máy hoặc thực hiện công việc nguy hiểm cho đến khi biết rõ thuốc ảnh hưởng như thế nào và được bác sĩ xác nhận có thể thực hiện an toàn. Rượu, benzodiazepin và thuốc an thần làm nguy cơ suy giảm khả năng này cao hơn.
Tương tác thuốc của Morphin
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Chlordiazepoxide
Phối hợp chlordiazepoxide với opioid làm tăng mạnh ức chế thần kinh trung ương và hô hấp, có thể gây an thần sâu, suy hô hấp, hôn mê và tử vong. Kế thừa từ nhóm: | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Tương tác dược lực học cộng hợp tại các hệ kiểm soát hô hấp ở thần kinh trung ương: chlordiazepoxide tăng dẫn truyền GABA-A, còn opioid chủ yếu tác động trên thụ thể µ. Ảnh hưởng: Buồn ngủ sâu, giảm mức độ tỉnh táo, giảm thông khí, giảm oxy máu, hôn mê hoặc tử vong. Nguy cơ cao hơn ở người cao tuổi, suy hô hấp, dùng liều cao hoặc có thêm chất ức chế thần kinh trung ương. | Khuyến nghị: use_alternative Xử trí: Ưu tiên phương án thay thế. Chỉ phối hợp khi lựa chọn khác không phù hợp; dùng liều hiệu quả thấp nhất và thời gian ngắn nhất, chỉnh liều thận trọng và tư vấn người bệnh/người chăm sóc. | Nhịp thở, SpO2, mức độ an thần, tri giác, dấu hiệu giảm thông khí hoặc khó đánh thức. | Bằng chứng: high Nguồn: DailyMed | Chlordiazepoxide Hydrochloride capsule | Boxed Warning; Warnings and Precautions; Drug Interactions | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=dd5f82b0-5a56-4728-941a-c8c2a0d51cc4 | Kiểm tra ngày 2026-08-04 |
Thắc mắc về hoạt chất Morphin
Morphin là thuốc giảm đau opioid mạnh, chủ vận toàn phần tại thụ thể μ-opioid. Thuốc được dùng cho đau nặng cần opioid khi lựa chọn điều trị khác không đủ hiệu quả hoặc không phù hợp.
Có. Morphin có khả năng gây lạm dụng, nghiện và lệ thuộc thể chất. Nguy cơ có thể xuất hiện ở mọi liều và mọi thời gian sử dụng, vì vậy thuốc phải được kê, cấp phát và theo dõi chặt chẽ. Lệ thuộc thể chất không đồng nghĩa hoàn toàn với nghiện, nhưng không được ngừng thuốc đột ngột khi đã dùng đều đặn.
Morphin được dành cho đau cấp hoặc mạn tính nặng đến mức cần opioid, khi thuốc không opioid hoặc các lựa chọn khác không đủ hiệu quả, không dung nạp hoặc không phù hợp. Morphin không phải lựa chọn mặc định cho mọi loại đau và chỉ định phải do bác sĩ quyết định.
Chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá lợi ích và nguy cơ. Dùng kéo dài trong thai kỳ có thể gây hội chứng cai ở trẻ sơ sinh; dùng gần sinh có thể gây ức chế hô hấp. Morphin đi vào sữa mẹ và có thể khiến trẻ ngủ nhiều, bú kém hoặc khó thở.
Các dấu hiệu cảnh báo gồm khó đánh thức, thở chậm, thở nông hoặc ngừng thở, đồng tử co nhỏ, da lạnh ẩm, mềm nhũn, tụt huyết áp hoặc mất ý thức. Đây là cấp cứu y khoa; cần gọi trợ giúp khẩn cấp, hỗ trợ hô hấp nếu được đào tạo và sử dụng naloxone khi có sẵn theo hướng dẫn.

