Hen phế quản là bệnh viêm mạn tính của đường thở, khiến phế quản nhạy cảm, dễ co thắt và tăng tiết nhầy. Người bệnh có thể xuất hiện từng đợt khò khè, khó thở, nặng ngực hoặc ho, thường thay đổi theo thời gian và tăng khi nhiễm virus hô hấp, tiếp xúc dị nguyên, khói thuốc, ô nhiễm, gắng sức hoặc không khí lạnh. Giữa các đợt, khám phổi và chức năng hô hấp có thể gần như bình thường.
Hen không lây và chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn, nhưng phần lớn người bệnh có thể kiểm soát tốt nếu chẩn đoán được xác nhận khách quan, dùng thuốc chứa corticosteroid dạng hít theo chỉ định, thực hành đúng kỹ thuật hít và có kế hoạch hành động khi triệu chứng xấu đi. Kiểm soát sớm giúp giảm cơn hen cấp, nhập viện, suy giảm chức năng phổi và ảnh hưởng đến học tập, công việc hoặc thai kỳ.
Hen phế quản là bệnh gì?
Hen phế quản (Asthma) là một bệnh hô hấp mạn tính có nhiều kiểu hình, thường liên quan đến viêm đường thở kéo dài và tăng phản ứng phế quản. Đặc điểm cốt lõi là các triệu chứng như khò khè, khó thở, nặng ngực hoặc ho thay đổi về tần suất và cường độ, đi kèm luồng khí thở ra biến thiên. Khi có triệu chứng, cơ trơn quanh phế quản co lại, niêm mạc phù nề và chất nhầy tăng lên, làm lòng đường thở hẹp hơn.
Hen khác với viêm phế quản cấp do nhiễm trùng vì hen không phải bệnh lây và thường tái diễn theo kiểu dao động. Hen cũng khác bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, dù một số người lớn tuổi hoặc có tiền sử hút thuốc có thể đồng thời có đặc điểm của cả hai. Mức độ triệu chứng hiện tại không phản ánh đầy đủ nguy cơ tương lai: người chỉ thỉnh thoảng khó chịu vẫn có thể gặp cơn hen nặng. Vì vậy, chẩn đoán xác nhận và điều trị chống viêm là nền tảng, không chỉ xử lý triệu chứng khi xuất hiện.
| Tên bệnh | Hen phế quản |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Asthma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hen; hen suyễn; bronchial asthma |
| Mã ICD-10 | J45 (nhóm mã hen; mã chi tiết phụ thuộc kiểu hình và hồ sơ chẩn đoán) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh hô hấp mạn tính; chuyên khoa Hô hấp, Dị ứng – Miễn dịch lâm sàng và Nhi khoa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Đường thở trong phổi, chủ yếu là phế quản và tiểu phế quản; giấc ngủ, khả năng gắng sức và chất lượng sống có thể bị ảnh hưởng thứ phát |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm đường thở mạn tính, không lây; triệu chứng và mức độ tắc nghẽn luồng khí thường biến thiên theo thời gian |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở cả trẻ em và người lớn; là một trong những bệnh mạn tính phổ biến nhất ở trẻ em |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hen phế quản
Ở người có cơ địa nhạy cảm, tương tác giữa yếu tố di truyền và môi trường làm hệ miễn dịch tại đường thở hoạt hóa bất thường. Các tế bào viêm và chất trung gian gây phù nề niêm mạc, tăng tiết nhầy, tăng co thắt cơ trơn và làm phế quản phản ứng quá mức với kích thích vốn không gây vấn đề ở người bình thường. Khi gặp virus, dị nguyên, khói, ô nhiễm, gắng sức hoặc không khí lạnh, lòng phế quản có thể hẹp nhanh, chủ yếu cản trở thì thở ra.
Nếu viêm kéo dài không được kiểm soát, cấu trúc thành đường thở có thể thay đổi theo thời gian, gồm dày thành phế quản và giảm tính hồi phục của tắc nghẽn. Không phải mọi người bệnh đều có cùng kiểu viêm; một số nổi trội viêm type 2 với bạch cầu ái toan hoặc dị ứng, trong khi nhóm khác có cơ chế khác. Sự khác biệt này giải thích vì sao mức độ đáp ứng điều trị và lựa chọn thuốc chuyên sâu có thể không giống nhau.
Hen có thể được mô tả theo mức độ kiểm soát triệu chứng, nguy cơ đợt cấp, mức điều trị cần thiết và kiểu hình sinh học. Trong thực hành, bác sĩ thường đánh giá hen được kiểm soát tốt, kiểm soát một phần hoặc không kiểm soát; đồng thời xem xét hen nhẹ, hen khó điều trị và hen nặng dựa trên bậc điều trị cần để duy trì kiểm soát.
Các kiểu hình thường được nhắc đến gồm hen dị ứng, hen không dị ứng, hen khởi phát ở người lớn, hen kèm béo phì, hen có tắc nghẽn luồng khí dai dẳng và hen do gắng sức. Đây không phải các nhãn để người bệnh tự phân loại; ý nghĩa chính là hỗ trợ tìm yếu tố thúc đẩy, bệnh đồng mắc và liệu pháp phù hợp, nhất là khi bệnh không kiểm soát dù đã tối ưu kỹ thuật hít và tuân thủ.
Hen xuất hiện ở mọi lứa tuổi và quốc gia. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính khoảng 363 triệu người sống chung với hen trong năm 2023 và bệnh gây khoảng 442.000 ca tử vong trên toàn cầu; phần lớn tử vong tập trung ở các nước thu nhập thấp và trung bình thấp, nơi chẩn đoán và điều trị còn hạn chế. Hen là bệnh mạn tính thường gặp nhất ở trẻ em, nhưng cũng có thể khởi phát lần đầu ở tuổi trưởng thành hoặc cao tuổi.
Tần suất và kiểu hình bệnh khác nhau theo di truyền, đô thị hóa, ô nhiễm, khí hậu, dị nguyên, nghề nghiệp và khả năng tiếp cận thuốc hít. Dữ liệu dịch tễ toàn quốc cập nhật và đồng nhất cho Việt Nam còn hạn chế, nên không nên suy rộng tỷ lệ từ một bệnh viện, địa phương hoặc nhóm tuổi cho toàn bộ dân số.
Hen không xâm nhập cơ thể theo một đường lây nhiễm. Các yếu tố môi trường chủ yếu tác động qua đường hô hấp khi người có cơ địa nhạy cảm hít phải dị nguyên, khói, bụi, khí hoặc hơi hóa chất. Một số thuốc dùng toàn thân, đặc biệt ở người nhạy cảm với aspirin hoặc thuốc chẹn beta, cũng có thể thúc đẩy co thắt phế quản. Tác động lặp lại lên biểu mô và miễn dịch đường thở làm duy trì viêm, sau đó tạo phản ứng co thắt quá mức khi gặp tác nhân kích thích.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hen phế quản
Hen thường không có một nguyên nhân đơn lẻ. Nền tảng bệnh hình thành từ sự kết hợp giữa khuynh hướng di truyền, phát triển phổi và các tiếp xúc môi trường. Tiền sử gia đình mắc hen, viêm mũi dị ứng hoặc chàm làm tăng khả năng xuất hiện kiểu hen liên quan dị ứng.
Các yếu tố có thể góp phần khởi phát hoặc thúc đẩy bệnh gồm khói thuốc chủ động và thụ động, ô nhiễm không khí, nấm mốc, mạt bụi nhà, phấn hoa, dị nguyên động vật, nhiễm virus hô hấp sớm trong đời, béo phì và hóa chất hoặc bụi tại nơi làm việc. Cần phân biệt yếu tố làm phát sinh bệnh với tác nhân gây triệu chứng ở người đã mắc hen; chẳng hạn gắng sức, thời tiết lạnh, cảm xúc mạnh hoặc một số thuốc thường là yếu tố khởi phát cơn hơn là nguyên nhân duy nhất của bệnh.
Yếu tố khó thay đổi gồm tiền sử gia đình mắc hen hoặc bệnh dị ứng, cơ địa dị ứng, sinh non, nhẹ cân khi sinh và một số đặc điểm phát triển phổi. Yếu tố có thể can thiệp gồm hút thuốc hoặc hít khói thuốc, thừa cân béo phì, tiếp xúc nấm mốc và dị nguyên trong nhà, ô nhiễm không khí, hóa chất nghề nghiệp và điều trị không đầy đủ.
Đối với người đã mắc hen, nguy cơ cơn nặng tăng khi từng nhập viện hoặc đặt nội khí quản vì hen, dùng thuốc cắt cơn quá mức, không dùng hoặc dùng không đều thuốc chống viêm dạng hít, kỹ thuật hít sai, chức năng phổi thấp, hút thuốc, bệnh tâm lý – xã hội hoặc bệnh đồng mắc chưa kiểm soát.
- Trẻ có cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc hen, viêm mũi dị ứng hoặc chàm.
- Người thường xuyên tiếp xúc khói thuốc, ô nhiễm, nấm mốc, bụi hoặc hóa chất kích thích.
- Người làm nghề tiếp xúc bột, enzyme, isocyanate, latex, động vật, gỗ, kim loại hoặc chất tẩy rửa.
- Người thừa cân, béo phì hoặc có bệnh mũi xoang, trào ngược dạ dày – thực quản và rối loạn giấc ngủ.
- Người từng có cơn hen nặng, nhập viện, chăm sóc tích cực hoặc phải dùng corticosteroid toàn thân nhiều lần.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hen phế quản
Triệu chứng hen thường xuất hiện thành từng đợt, thay đổi từ ngày này sang ngày khác và có thể hoàn toàn vắng mặt giữa các đợt. Một số người chủ yếu khó chịu về đêm hoặc sáng sớm; người khác chỉ có biểu hiện khi vận động, gặp dị nguyên, thay đổi thời tiết hoặc nhiễm virus. Trẻ nhỏ có thể biểu hiện bằng ho tái diễn, khò khè và hạn chế chơi; người cao tuổi đôi khi chỉ nhận thấy giảm sức gắng sức.
Mức độ khò khè không luôn tương xứng với độ nặng. Trong cơn rất nặng, luồng khí giảm nhiều đến mức tiếng khò khè có thể nhỏ đi hoặc mất. Ho đơn độc có thể là biểu hiện của hen thể ho, nhưng cần loại trừ viêm mũi xoang, trào ngược, thuốc ức chế men chuyển, viêm phế quản tăng bạch cầu ái toan và rối loạn thanh quản.
- Khò khè: tiếng rít thường rõ hơn khi thở ra và có thể thay đổi theo thời điểm.
- Khó thở: cảm giác không đẩy hết không khí ra ngoài, tăng khi gắng sức hoặc tiếp xúc tác nhân.
- Nặng hoặc bó chặt ngực: thường đi cùng khó thở nhưng không đặc hiệu riêng cho hen.
- Ho: có thể khan, tăng về đêm, sáng sớm, sau vận động hoặc khi nhiễm virus.
- Thức giấc ban đêm: ho hoặc khó thở làm gián đoạn giấc ngủ là dấu hiệu kiểm soát chưa tốt.
- Giảm khả năng hoạt động: phải dừng khi đi bộ, chơi thể thao hoặc làm việc do triệu chứng hô hấp.
- Ho là triệu chứng duy nhất trong hen thể ho, thường cần nghiệm pháp tăng phản ứng phế quản để hỗ trợ chẩn đoán.
- Tăng đờm nhầy hoặc cảm giác có nút nhầy, thường rõ hơn khi viêm đường thở nhiều.
- Triệu chứng mũi mắt như hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi hoặc viêm kết mạc khi hen liên quan dị ứng.
- Khàn tiếng có thể do bệnh đường thở trên, trào ngược hoặc tác dụng tại chỗ của thuốc hít, không nên mặc định là do hen.
Nên đặt lịch khám khi có khò khè, khó thở, nặng ngực hoặc ho tái diễn; triệu chứng tăng về đêm, khi vận động hay theo mùa; hoặc phải tránh hoạt động vì khó thở. Cần khám trong ngày nếu triệu chứng tăng nhanh, thuốc cắt cơn theo kế hoạch cá nhân hiệu quả kém, phải dùng thường xuyên hơn, thức giấc nhiều hoặc lưu lượng đỉnh giảm rõ so với mức tốt nhất.
Cần tái khám sớm sau bất kỳ cơn hen cấp nào, sau khi đổi thuốc, khi mang thai, khi bắt đầu công việc có phơi nhiễm hô hấp hoặc khi bệnh kiểm soát kém dù dùng thuốc đúng. Người đã ổn định vẫn nên được đánh giá định kỳ để kiểm tra kỹ thuật hít, tuân thủ, chức năng phổi và nguy cơ đợt cấp.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay nếu người bệnh khó thở dữ dội, không thể nói trọn câu, không thể đi lại hoặc nằm xuống, co kéo cơ hô hấp rõ, môi hoặc đầu chi tím, lơ mơ, kích động bất thường, lú lẫn, kiệt sức, ngực gần như không còn tiếng thở hoặc triệu chứng không cải thiện sau khi dùng thuốc cắt cơn đúng kế hoạch hành động. Không tự lái xe khi tình trạng nặng, không trì hoãn để thử xông lá, dầu nóng hay mẹo dân gian. Nếu nghi phản vệ kèm nổi mề đay, sưng môi lưỡi hoặc tụt huyết áp, đây cũng là tình huống cấp cứu tức thì.
Chẩn đoán Hen phế quản
Chẩn đoán hen cần kết hợp hai thành phần: bệnh sử có triệu chứng hô hấp biến thiên điển hình và bằng chứng khách quan về luồng khí thở ra biến thiên. Bác sĩ sẽ hỏi thời điểm xuất hiện, yếu tố khởi phát, triệu chứng ban đêm, tiền sử dị ứng, thuốc đang dùng, hút thuốc, nghề nghiệp, cơn nặng trước đây và bệnh đồng mắc.
Hô hấp ký trước và sau thuốc giãn phế quản là xét nghiệm ưu tiên khi có điều kiện. Nếu kết quả bình thường nhưng nghi ngờ còn cao, có thể lặp lại khi có triệu chứng, theo dõi lưu lượng đỉnh, thực hiện nghiệm pháp kích thích phế quản hoặc đánh giá dấu ấn viêm type 2. Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào tiếng khò khè, đáp ứng tạm thời với thuốc hít hoặc một lần đo chức năng phổi.
Bác sĩ đánh giá nhịp thở, độ bão hòa oxy khi cần, khả năng nói, co kéo cơ hô hấp, tiếng thở và dấu hiệu của chẩn đoán khác. Phổi có thể nghe thấy ran rít khi thở ra, nhưng khám hoàn toàn bình thường giữa các đợt không loại trừ hen. Khám mũi xoang, da, cân nặng, tim mạch và thanh quản giúp phát hiện viêm mũi dị ứng, chàm, béo phì, suy tim hoặc rối loạn đường thở trên. Kỹ thuật sử dụng dụng cụ hít nên được quan sát trực tiếp tại mỗi lần đánh giá quan trọng.
Hô hấp ký có thử giãn phế quản đo FEV1, FVC và mức thay đổi sau thuốc, giúp xác nhận tắc nghẽn biến thiên nhưng có thể bình thường khi người bệnh không có triệu chứng. Lưu lượng đỉnh đo sáng và tối trong một khoảng thời gian có thể hỗ trợ khi chưa có hô hấp ký, song phụ thuộc kỹ thuật và thiết bị.
FeNO và bạch cầu ái toan máu có thể hỗ trợ nhận diện viêm type 2 trong bối cảnh phù hợp; kết quả thấp không loại trừ hen và kết quả cao cũng gặp ở bệnh khác. Nghiệm pháp kích thích phế quản dùng khi chẩn đoán chưa rõ và phải thực hiện tại cơ sở có chuyên môn. Xét nghiệm dị ứng giúp xác định mẫn cảm, nhưng chỉ có ý nghĩa khi phù hợp với bệnh sử tiếp xúc.
X-quang ngực hoặc chụp cắt lớp vi tính không phải xét nghiệm thường quy để xác nhận hen vì hình ảnh có thể bình thường. Bác sĩ chỉ định khi triệu chứng không điển hình, đáp ứng điều trị kém hoặc cần tìm bệnh khác và biến chứng như viêm phổi, dị vật đường thở, giãn phế quản, tràn khí màng phổi, khối u hoặc bệnh phổi mô kẽ. Hình ảnh không thay thế đánh giá chức năng hô hấp.
Theo GINA 2026, chẩn đoán cần có tiền sử triệu chứng hô hấp điển hình thay đổi theo thời gian và bằng chứng luồng khí thở ra biến thiên hiện tại hoặc trước đây. Bằng chứng có thể đến từ đáp ứng giãn phế quản có ý nghĩa, biến thiên lưu lượng đỉnh quá mức, cải thiện chức năng phổi sau điều trị chống viêm, nghiệm pháp kích thích phế quản dương tính hoặc thay đổi chức năng phổi giữa các lần đo.
Ngưỡng cụ thể phụ thuộc tuổi, phép đo và hướng dẫn áp dụng; chúng phải được bác sĩ diễn giải cùng chất lượng kỹ thuật và bối cảnh lâm sàng. Dấu ấn viêm type 2 có thể hỗ trợ nhưng không đủ để xác nhận hoặc loại trừ mọi trường hợp. Người đang dùng thuốc chứa corticosteroid dạng hít có thể cần chiến lược kiểm tra riêng.
Điều trị Hen phế quản
Mục tiêu điều trị là kiểm soát triệu chứng hiện tại, duy trì hoạt động bình thường, bảo tồn chức năng phổi và giảm cơn nặng, nhập viện, tử vong cùng tác dụng không mong muốn của thuốc. Điều trị được điều chỉnh theo chu trình đánh giá – can thiệp – xem lại, dựa trên mức kiểm soát, nguy cơ tương lai, kiểu hình, khả năng dùng dụng cụ, chi phí và ưu tiên của người bệnh.
Trước khi tăng bậc, cần xác nhận chẩn đoán, kiểm tra kỹ thuật hít, tuân thủ, khói thuốc, phơi nhiễm nghề nghiệp, bệnh đồng mắc và yếu tố tâm lý – xã hội. Khi kiểm soát ổn định đủ lâu, bác sĩ có thể cân nhắc giảm bậc thận trọng; không tự ý ngừng toàn bộ thuốc chống viêm. Hen nặng hoặc nhiều đợt cấp cần đánh giá chuyên khoa và kiểu hình để lựa chọn liệu pháp bổ sung.
Thuốc chứa corticosteroid dạng hít là nền tảng vì giảm viêm, triệu chứng, đợt cấp, nhập viện và nguy cơ tử vong. Ở người lớn và thanh thiếu niên, nhiều hướng dẫn ưu tiên thuốc phối hợp corticosteroid dạng hít với formoterol dùng cắt cơn chống viêm và, ở bậc phù hợp, dùng cả duy trì lẫn cắt cơn. Phác đồ cụ thể phụ thuộc tuổi, thuốc được cấp phép và khả năng tiếp cận.
Các lựa chọn tăng bậc có thể gồm corticosteroid dạng hít phối hợp thuốc giãn phế quản tác dụng dài, thuốc kháng leukotriene, thuốc kháng muscarinic tác dụng dài và thuốc sinh học nhắm đích cho hen nặng đã xác định kiểu hình. Corticosteroid toàn thân chủ yếu dành cho đợt cấp hoặc tình huống chuyên khoa vì tích lũy tác dụng phụ. Không dùng thuốc giãn phế quản beta2 tác dụng dài đơn độc trong hen và không tự mua, đổi hoặc phối hợp thuốc.
Phần lớn người bệnh không cần thủ thuật. Đào tạo kỹ thuật hít và sử dụng buồng đệm là can thiệp thực hành quan trọng nhưng không xâm lấn. Với một số trường hợp hen nặng chọn lọc đã tối ưu điều trị, trung tâm chuyên sâu có thể cân nhắc sinh học phân tử hoặc hiếm hơn là nhiệt phế quản. Nhiệt phế quản là thủ thuật nội soi làm giảm khối cơ trơn đường thở, có nguy cơ gây đợt cấp quanh thủ thuật và bằng chứng lợi ích dài hạn không phù hợp cho mọi người.
Không áp dụng
Giáo dục tự quản lý, kế hoạch hành động bằng văn bản, sửa kỹ thuật hít, hỗ trợ tuân thủ và cai thuốc lá là các biện pháp có giá trị. Điều trị viêm mũi dị ứng, béo phì, rối loạn giấc ngủ, lo âu hoặc trào ngược khi có chỉ định giúp giảm gánh nặng triệu chứng, dù không thay thế thuốc hen. Tiêm chủng phòng bệnh hô hấp nên theo khuyến cáo quốc gia, tuổi và bệnh nền.
Giảm tiếp xúc tác nhân đã được chứng minh liên quan đến triệu chứng là hợp lý, nhưng tránh loại bỏ hàng loạt thực phẩm, thú nuôi hoặc vật dụng chỉ dựa trên xét nghiệm dị ứng dương tính. Người bệnh nên được hướng dẫn hoạt động thể lực an toàn thay vì kiêng vận động kéo dài.
Mỗi lần tái khám cần đánh giá triệu chứng ban ngày, thức giấc ban đêm, hạn chế hoạt động, mức dùng thuốc cắt cơn, đợt cấp, corticosteroid toàn thân, cấp cứu và nhập viện. Bác sĩ đồng thời kiểm tra kỹ thuật hít, tuân thủ, tác dụng phụ, bệnh đồng mắc và mục tiêu của người bệnh.
Chức năng phổi thường được đo trước khi bắt đầu điều trị, sau giai đoạn ổn định và định kỳ sau đó; tần suất cao hơn khi có nguy cơ đợt cấp hoặc suy giảm chức năng phổi. FeNO hoặc dấu ấn viêm có thể được dùng trong một số bối cảnh. Cần liên hệ bác sĩ sớm nếu triệu chứng tăng, thuốc cắt cơn kém hiệu quả, lưu lượng đỉnh giảm theo kế hoạch hoặc xuất hiện tác dụng phụ đáng kể.
Hen là bệnh mạn tính nên việc theo dõi thường kéo dài nhiều năm, kể cả khi triệu chứng thưa. Thuốc có thể được điều chỉnh tăng hoặc giảm theo mức kiểm soát và nguy cơ, nhưng không có thời hạn cố định bảo đảm khỏi bệnh. Sau khi bắt đầu hoặc thay đổi điều trị, cần đánh giá đáp ứng trong khoảng thời gian do bác sĩ hẹn; khi ổn định, vẫn duy trì rà soát định kỳ. Trẻ em có thể giảm triệu chứng khi lớn lên nhưng vẫn có nguy cơ tái xuất hiện, vì vậy không nên coi hết triệu chứng tạm thời là khỏi vĩnh viễn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng trực tiếp gồm cơn hen cấp nặng, thiếu oxy, suy hô hấp, tràn khí màng phổi hiếm gặp, nhập viện và tử vong. Về dài hạn, viêm không kiểm soát có thể dẫn đến giảm chức năng phổi, tắc nghẽn luồng khí dai dẳng, giảm khả năng học tập – lao động, rối loạn giấc ngủ và lo âu.
Biến chứng điều trị chủ yếu liên quan dùng thuốc không đúng: nấm miệng và khàn tiếng với corticosteroid hít, hoặc loãng xương, tăng đường huyết, đục thủy tinh thể, ức chế tuyến thượng thận và nhiễm trùng khi tích lũy corticosteroid toàn thân. Nguy cơ thường giảm khi dùng liều thấp nhất có hiệu quả, kỹ thuật hít đúng và theo dõi chuyên môn.
Phần lớn người bệnh có thể đạt kiểm soát tốt, hoạt động và tập luyện gần bình thường khi chẩn đoán đúng, dùng thuốc chống viêm phù hợp và có kế hoạch tự quản lý. Tiên lượng xấu hơn khi từng có cơn đe dọa tính mạng, chức năng phổi thấp, hút thuốc, tiếp xúc nghề nghiệp liên tục, tuân thủ kém, kỹ thuật hít sai, bệnh đồng mắc hoặc khó tiếp cận thuốc.
Hen không đồng nghĩa với tàn phế và không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ chẩn đoán. Tuy nhiên, mọi mức độ hen đều cần phòng đợt cấp vì cơn nặng có thể xảy ra ngay ở người ít triệu chứng. Theo dõi lâu dài giúp điều chỉnh điều trị và giảm nguy cơ tích lũy.
Triệu chứng và đợt cấp có thể tái diễn khi gặp virus hô hấp, dị nguyên, khói, ô nhiễm, thời tiết lạnh, gắng sức, stress, một số thuốc hoặc khi điều trị chống viêm không đầy đủ. Nguy cơ giảm khi dùng thuốc đúng kế hoạch, sửa kỹ thuật hít, tránh khói thuốc, kiểm soát bệnh mũi xoang và có kế hoạch hành động rõ ràng. Sau mỗi cơn, cần phân tích nguyên nhân khả dĩ và cập nhật chiến lược phòng tái phát thay vì chỉ tiếp tục dùng thuốc cắt cơn.
Không thể phòng mọi trường hợp hen vì di truyền và phát triển phổi đóng vai trò quan trọng. Giảm khói thuốc trong thai kỳ và thời thơ ấu, hạn chế ô nhiễm trong nhà, kiểm soát nấm mốc và bảo đảm an toàn nghề nghiệp có thể giảm nguy cơ hoặc gánh nặng bệnh. Không có chế độ bổ sung hoặc thực phẩm nào được chứng minh ngăn chắc chắn hen.
Ở người đã mắc bệnh, phòng đợt cấp quan trọng hơn: duy trì thuốc chứa corticosteroid dạng hít theo chỉ định, dùng dụng cụ đúng, tránh hút thuốc và vaping, tiêm chủng theo khuyến cáo, điều trị bệnh đồng mắc, nhận biết dấu hiệu xấu đi và luôn có kế hoạch hành động. Môi trường học tập, gia đình và nơi làm việc nên biết cách hỗ trợ khi xảy ra cơn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hen phế quản
Không có thực đơn đặc hiệu chữa hen. Nên ăn đa dạng, ưu tiên rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, nguồn đạm phù hợp và duy trì cân nặng khỏe mạnh vì béo phì có thể làm bệnh khó kiểm soát hơn. Chỉ loại bỏ thực phẩm khi đã xác định dị ứng hoặc có hướng dẫn của chuyên gia; kiêng khem rộng dễ gây thiếu chất, đặc biệt ở trẻ em và thai phụ.
Trào ngược dạ dày – thực quản có triệu chứng có thể cần điều chỉnh bữa ăn và thời điểm ăn, nhưng điều trị trào ngược không triệu chứng không phải cách kiểm soát hen. Thực phẩm chức năng, thảo dược và “thuốc bổ phổi” không thay thế thuốc chống viêm dạng hít và có thể tương tác thuốc.
Người kiểm soát hen tốt nên duy trì vận động đều đặn; tập luyện giúp tim phổi, giấc ngủ và cân nặng mà không làm bệnh tiến triển. Cần khởi động, tăng cường độ từ từ, tránh tập trong môi trường khói bụi hoặc cực lạnh và dùng thuốc trước vận động chỉ khi đã được ghi trong kế hoạch cá nhân.
Nếu khó thở xuất hiện sớm, lặp lại hoặc buộc phải dừng hoạt động, cần đánh giá lại kiểm soát hen thay vì ngừng vận động lâu dài. Ngủ đủ, quản lý stress, không hút thuốc, hạn chế hương liệu kích thích và trao đổi với nơi học hoặc làm việc về kế hoạch xử trí giúp giảm gián đoạn sinh hoạt.
Có thể ghi nhật ký triệu chứng, thức giấc ban đêm, hoạt động, số lần dùng thuốc cắt cơn và yếu tố khởi phát. Lưu lượng đỉnh chỉ nên theo dõi thường xuyên khi bác sĩ đưa vào kế hoạch hành động; cần dùng cùng một máy, đúng kỹ thuật và so với mức tốt nhất cá nhân.
Người bệnh nên kiểm tra số liều còn lại, hạn dùng, vệ sinh dụng cụ theo hướng dẫn và mang thuốc khi đi học, làm việc hoặc du lịch. Theo dõi tại nhà không thay thế khám: kết quả bình thường không loại trừ nguy cơ nếu triệu chứng xấu đi, và không nên tự thay đổi thuốc ngoài chỉ dẫn đã được ghi rõ.
- Không chỉ dựa vào thuốc giãn phế quản cắt cơn mà bỏ thuốc chống viêm đã được kê.
- Không tự tăng, giảm, đổi hoặc ngừng thuốc khi chưa có hướng dẫn trong kế hoạch hành động.
- Không dùng chung dụng cụ hít, thuốc kê đơn hoặc toa thuốc của người khác.
- Không hút thuốc, vaping hoặc cố tình tiếp xúc khói bụi để “tập quen” đường thở.
- Không kiêng vận động hoàn toàn nếu bệnh có thể được kiểm soát và bác sĩ không yêu cầu hạn chế.
- Không trì hoãn cấp cứu khi khó thở nặng để thử xông hơi, thảo dược hoặc mẹo dân gian.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ, triệu chứng có thể biểu hiện bằng ho đêm, khò khè tái diễn, hụt hơi khi chơi hoặc giảm khả năng chạy nhảy. Khò khè do virus ở trẻ nhỏ không phải lúc nào cũng là hen; chẩn đoán cần xem mô hình triệu chứng, yếu tố dị ứng, đáp ứng điều trị và xét nghiệm phù hợp với tuổi. Kỹ thuật hít phải dùng dụng cụ và buồng đệm đúng độ tuổi, có người lớn giám sát.
Nhà trường và người chăm sóc nên có bản kế hoạch hành động, biết thuốc nào dùng hằng ngày và thuốc nào dùng khi triệu chứng. Cần theo dõi tăng trưởng, tác dụng phụ và khả năng tự quản lý khi trẻ lớn dần. Không tự giảm thuốc vì lo corticosteroid mà không trao đổi với bác sĩ.
Hen ở người cao tuổi dễ bị bỏ sót vì khó thở được quy cho tuổi tác, ít vận động hoặc bệnh tim. Tiền sử hút thuốc và phơi nhiễm nhiên liệu sinh khối làm tăng khả năng đồng mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Viêm khớp, thị lực kém, lực hít yếu và suy giảm nhận thức có thể khiến dùng dụng cụ sai.
Bác sĩ cần rà soát đa thuốc, đặc biệt thuốc chẹn beta, thuốc chống viêm không steroid ở người nhạy cảm và tương tác với corticosteroid. Mục tiêu điều trị phải cân bằng kiểm soát hen, nguy cơ té ngã, loãng xương, đục thủy tinh thể và khả năng tự chăm sóc.
Kiểm soát hen tốt trong thai kỳ có lợi cho cả mẹ và thai. Thiếu oxy và cơn hen nặng thường nguy hiểm hơn nguy cơ của các thuốc hít kiểm soát đã được sử dụng phù hợp. Không tự ngừng hoặc giảm corticosteroid dạng hít khi biết có thai; nên rà soát bệnh trước khi mang thai và theo dõi đều trong thai kỳ.
Nếu chẩn đoán chưa được xác nhận khách quan, bác sĩ có thể trì hoãn nghiệm pháp kích thích phế quản đến sau sinh vì xét nghiệm này không được khuyến cáo trong thai kỳ. Mọi đợt khó thở tăng cần đánh giá sớm để phân biệt hen với thuyên tắc phổi, bệnh tim, nhiễm trùng và các nguyên nhân sản khoa liên quan.
Phần lớn chiến lược kiểm soát hen có thể tiếp tục trong thời kỳ cho con bú sau khi bác sĩ cân nhắc thuốc cụ thể, liều và tình trạng của mẹ – trẻ. Không nên mặc định ngừng cho bú hoặc ngừng thuốc cần thiết, vì hen mất kiểm soát và cơn cấp cũng gây hại. Người mẹ nên báo cho bác sĩ tất cả thuốc kê đơn, không kê đơn và thảo dược đang dùng; theo dõi trẻ nếu có khuyến cáo riêng cho một hoạt chất.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc nhiễm trùng hô hấp thường xuyên hoặc biểu hiện không điển hình, dễ bị nhầm với đợt hen. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi sốt, đau ngực, giảm oxy, ho đờm kéo dài hoặc đáp ứng thuốc cắt cơn kém. Corticosteroid toàn thân lặp lại làm tăng thêm nguy cơ nhiễm trùng, nên cần tối ưu điều trị hít và đánh giá chuyên khoa thay vì tự dùng nhiều đợt.
Viêm mũi xoang, béo phì, trào ngược có triệu chứng, ngưng thở khi ngủ, lo âu – trầm cảm, bệnh tim và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có thể làm khó đánh giá hoặc kiểm soát hen. Điều trị bệnh đồng mắc phải có chỉ định riêng; không nên quy mọi khó thở cho hen. Người có nhiều bệnh và nhiều thuốc cần kế hoạch đơn giản, kiểm tra tương tác và lựa chọn dụng cụ hít phù hợp khả năng vận động, thị lực và nhận thức.
Trước phẫu thuật, cần đánh giá mức kiểm soát hen, cơn gần đây, chức năng phổi khi phù hợp và kỹ thuật dùng thuốc. Nên tiếp tục thuốc chứa corticosteroid dạng hít trong giai đoạn quanh mổ theo chỉ định. Người từng dùng corticosteroid toàn thân kéo dài hoặc liều cao cần được bác sĩ gây mê đánh giá nguy cơ suy tuyến thượng thận. Nếu có thể, phẫu thuật chương trình nên thực hiện khi hen ổn định; khó thở sau mổ cần loại trừ xẹp phổi, viêm phổi, thuyên tắc phổi và biến chứng khác.
Câu hỏi thường gặp về Hen phế quản
Hen hiện chưa có phương pháp bảo đảm chữa khỏi hoàn toàn, nhưng phần lớn người bệnh có thể kiểm soát tốt và sống năng động khi điều trị đúng. “Kiểm soát tốt” nghĩa là ít hoặc không có triệu chứng khó chịu, không thức giấc vì hen, hoạt động gần bình thường, chức năng phổi ổn định và nguy cơ cơn nặng thấp. Một số trẻ giảm triệu chứng khi lớn lên, nhưng bệnh có thể tái xuất hiện. Vì vậy, không nên tự ngừng thuốc chỉ vì đã hết triệu chứng; bác sĩ sẽ cân nhắc giảm bậc khi bệnh ổn định và nguy cơ phù hợp.
Hen phế quản không phải bệnh truyền nhiễm nên không lây qua ho, hắt hơi, ăn uống chung, tiếp xúc da hoặc dùng chung không gian sống. Tuy nhiên, các thành viên trong gia đình có thể cùng có nguy cơ do di truyền, khói thuốc, nấm mốc, ô nhiễm hoặc dị nguyên trong nhà. Nhiễm virus hô hấp có thể lây và đồng thời kích hoạt triệu chứng hen ở người mắc bệnh, nhưng virus lây chứ không phải hen. Vệ sinh tay, tiêm chủng theo khuyến cáo và giảm khói thuốc giúp bảo vệ cả gia đình.
Có. Khi hen được kiểm soát, người bệnh nên vận động đều đặn và có thể tham gia hầu hết môn thể thao. Cần khởi động, tăng cường độ từ từ, tránh khói bụi hoặc không khí quá lạnh và mang theo thuốc theo kế hoạch cá nhân. Nếu ho, khò khè hoặc khó thở lặp lại khi tập, đó có thể là dấu hiệu bệnh chưa kiểm soát hoặc co thắt phế quản do gắng sức; nên khám để điều chỉnh điều trị, không nên tự bỏ vận động lâu dài. Khó thở đột ngột nặng cần xử trí theo kế hoạch cơn hen và tìm trợ giúp.
Thời gian dùng thuốc khác nhau giữa từng người. Hen là bệnh mạn tính nên nhiều người cần điều trị kiểm soát kéo dài, nhưng loại thuốc và mức điều trị có thể thay đổi theo triệu chứng, chức năng phổi và nguy cơ cơn cấp. Khi bệnh ổn định đủ lâu, bác sĩ có thể thử giảm bậc từng bước và theo dõi chặt. Ngừng đột ngột thuốc chống viêm dạng hít có thể làm tăng nguy cơ tái phát hoặc cơn nặng, kể cả khi trước đó ít triệu chứng. Quyết định phải dựa trên đánh giá cá thể, không dựa vào cảm giác “đã khỏi”.
Người bị hen nên ăn cân đối và duy trì cân nặng phù hợp; không có thực phẩm riêng nào chữa được bệnh. Rau quả, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm đa dạng hỗ trợ sức khỏe chung. Chỉ cần kiêng thực phẩm đã được xác nhận gây dị ứng hoặc phản vệ, vì kiêng rộng không có bằng chứng và dễ thiếu chất. Nếu có trào ngược, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể hướng dẫn điều chỉnh bữa ăn. Thảo dược, mật ong, tinh dầu hoặc thực phẩm chức năng không thay thế thuốc hít và có thể gây dị ứng hoặc tương tác thuốc.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

