Hen dị ứng là một kiểu hình hen phế quản trong đó đường thở bị viêm và tăng phản ứng khi người bệnh tiếp xúc với dị nguyên như mạt bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc hoặc lông thú. Người bệnh thường có các cơn khò khè, ho, nặng ngực và khó thở thay đổi theo thời gian, có thể tăng về đêm, khi vận động, nhiễm virus hô hấp hoặc gặp khói và ô nhiễm. Hen dị ứng không lây nhưng có thể gây đợt kịch phát nặng nếu kiểm soát kém. Viêm mũi dị ứng, viêm xoang, chàm cơ địa và dị ứng thức ăn có thể cùng tồn tại, nhưng xét nghiệm dị ứng dương tính không tự nó xác nhận chẩn đoán hen. Việc xác nhận tình trạng tắc nghẽn luồng khí biến thiên, nhận diện yếu tố khởi phát và dùng thuốc kiểm soát phù hợp giúp giảm triệu chứng, hạn chế nhập viện và duy trì sinh hoạt bình thường.
Hen dị ứng là bệnh gì?
Hen dị ứng là kiểu hình hen trong đó các triệu chứng hô hấp biến thiên và giới hạn luồng khí thở ra liên quan với tình trạng mẫn cảm trước một hay nhiều dị nguyên. Sau khi đã mẫn cảm, người bệnh có thể phản ứng khi hít phải mạt bụi nhà, phấn hoa, bào tử nấm, dị nguyên gián hoặc protein động vật. Khái niệm này khác với việc chỉ có xét nghiệm IgE dương tính: nhiều người mẫn cảm nhưng không có hen, và một người bị hen có thể đồng thời phản ứng với yếu tố không dị ứng như virus, khói, mùi mạnh hoặc gắng sức. Hen dị ứng cũng không đồng nghĩa với viêm mũi dị ứng, dù hai tình trạng thường đi kèm. Bệnh có thể được kiểm soát tốt trong thời gian dài, nhưng viêm đường thở vẫn có khả năng tồn tại và bùng lên khi điều trị không phù hợp hoặc tiếp xúc yếu tố khởi phát.
| Tên bệnh | Hen dị ứng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Allergic asthma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hen phế quản dị ứng; hen do dị nguyên; hen cơ địa; atopic asthma |
| Mã ICD-10 | J45.0 – Hen chủ yếu do dị ứng (predominantly allergic asthma), theo ICD-10 WHO; khi ghi mã thực tế cần đối chiếu biểu hiện và quy định mã hóa tại cơ sở. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Miễn dịch – Dị ứng – Tự miễn; chuyên khoa Dị ứng – Miễn dịch lâm sàng và Hô hấp; bệnh đường thở mạn tính. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phế quản và tiểu phế quản là cơ quan chịu ảnh hưởng chính; mũi, xoang, kết mạc và da có thể đồng thời biểu hiện cơ địa dị ứng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm đường thở mạn tính, không lây, có cơ chế miễn dịch dị ứng; triệu chứng biến thiên theo thời gian và có thể xuất hiện các đợt kịch phát cấp. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp. Hen là một trong các bệnh hô hấp mạn tính phổ biến; kiểu hình dị ứng đặc biệt thường gặp ở trẻ em, thanh thiếu niên và người có cơ địa dị ứng. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hen dị ứng
Ở người có khuynh hướng dị ứng, dị nguyên được tế bào trình diện kháng nguyên nhận biết và thúc đẩy đáp ứng miễn dịch type 2. Tế bào lympho T hỗ trợ type 2 và các tế bào lympho bẩm sinh tiết cytokine làm tăng sản xuất IgE, hoạt hóa dưỡng bào và thu hút bạch cầu ái toan. Khi tái tiếp xúc, dị nguyên bắt chéo IgE trên dưỡng bào, giải phóng chất trung gian gây co cơ trơn phế quản, phù niêm mạc và tăng tiết nhầy. Giai đoạn viêm muộn làm đường thở tăng phản ứng với cả kích thích không đặc hiệu. Nếu viêm kéo dài, thành phế quản có thể dày lên, cơ trơn tăng khối lượng và chức năng hô hấp suy giảm dần ở một số người; hiện tượng này được gọi là tái cấu trúc đường thở.
Trong thực hành, hen được đánh giá theo mức kiểm soát triệu chứng hiện tại, nguy cơ kịch phát và mức độ nặng dựa trên cường độ điều trị cần để giữ bệnh ổn định. Hen dị ứng là một kiểu hình lâm sàng; có thể kèm dấu ấn viêm type 2 như bạch cầu ái toan hoặc FeNO tăng, nhưng các dấu ấn này không hoàn toàn đồng nhất với dị ứng. Người bệnh còn được mô tả là hen nhẹ, trung bình hoặc nặng sau khi đã kiểm tra chẩn đoán, tuân thủ, kỹ thuật hít và bệnh đồng mắc. Phân loại đúng giúp quyết định bậc thuốc kiểm soát, nhu cầu hội chẩn chuyên khoa và khả năng cân nhắc liệu pháp sinh học.
Hen có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi và là bệnh mạn tính rất phổ biến ở trẻ em. Kiểu hình dị ứng thường khởi phát sớm hơn hen không dị ứng và hay đi kèm viêm mũi dị ứng hoặc chàm cơ địa. Tỷ lệ mắc thay đổi theo đô thị hóa, môi trường, phương pháp khảo sát và khả năng tiếp cận chẩn đoán. Dữ liệu đại diện toàn quốc riêng cho hen dị ứng tại Việt Nam còn hạn chế, vì vậy không nên suy rộng tỷ lệ từ một bệnh viện hoặc một nhóm dân cư cho toàn bộ cộng đồng.
Con đường thường gặp nhất là hít phải hạt dị nguyên trong không khí. Dị nguyên lắng trên niêm mạc đường hô hấp, được hệ miễn dịch nhận diện và tạo mẫn cảm; những lần tiếp xúc sau có thể gây co thắt phế quản và viêm. Tiếp xúc nghề nghiệp có thể diễn ra trong nhiều tháng hoặc năm trước khi triệu chứng rõ. Thức ăn hiếm khi là nguyên nhân trực tiếp của hen mạn tính, nhưng phản vệ do thức ăn có thể gây co thắt phế quản cấp ở người dị ứng.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hen dị ứng
Hen dị ứng không có một nguyên nhân đơn lẻ. Nền tảng gồm khuynh hướng di truyền, hàng rào biểu mô đường thở dễ tổn thương và đáp ứng miễn dịch type 2. Dị nguyên thường liên quan gồm mạt bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc, gián, động vật có lông và một số dị nguyên nghề nghiệp. Các yếu tố thúc đẩy cơn không nhất thiết là dị nguyên: nhiễm virus, khói thuốc, ô nhiễm không khí, mùi hóa chất, không khí lạnh, gắng sức, căng thẳng và dùng thuốc không đều đều có thể làm triệu chứng xuất hiện hoặc nặng hơn.
- Không thay đổi được: tiền sử gia đình có hen hoặc bệnh dị ứng, khởi phát dị ứng sớm, một số đặc điểm di truyền và sinh non.
- Có thể thay đổi: hút thuốc chủ động hoặc thụ động, tiếp xúc kéo dài với dị nguyên đã xác định, ô nhiễm nghề nghiệp, béo phì và kiểm soát viêm mũi dị ứng kém.
- Yếu tố làm tăng nguy cơ đợt nặng: từng nhập viện hoặc đặt nội khí quản vì hen, dùng thuốc cắt cơn nhiều, không dùng thuốc chống viêm đều và kỹ thuật hít sai.
Nguy cơ cao hơn ở trẻ có chàm cơ địa hoặc viêm mũi dị ứng, người có cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc hen, người sống hoặc làm việc trong môi trường nhiều mạt bụi, nấm mốc, gián, phấn hoa, bột hoặc hóa chất mẫn cảm. Người có hen kèm dị ứng thức ăn, bệnh phổi mạn, béo phì, hút thuốc hoặc tiền sử đợt kịch phát nặng dễ gặp hậu quả nghiêm trọng hơn khi bệnh mất kiểm soát.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hen dị ứng
Triệu chứng thường xuất hiện thành từng đợt, thay đổi về cường độ và khoảng thời gian không triệu chứng. Một số người chỉ ho về đêm hoặc khi vận động; người khác có khò khè và khó thở rõ sau khi dọn nhà, tiếp xúc thú nuôi hoặc vào mùa phấn hoa. Trẻ nhỏ có thể biểu hiện bằng ho tái diễn, thở rít hoặc giảm khả năng chơi. Người cao tuổi đôi khi chỉ thấy hụt hơi và dễ bị nhầm với bệnh tim hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Khám giữa các cơn có thể hoàn toàn bình thường.
- Khò khè: tiếng rít khi thở ra, thường dao động và tăng khi tiếp xúc yếu tố khởi phát.
- Ho: có thể khan, tăng về đêm, sáng sớm, khi cười, gắng sức hoặc sau nhiễm virus.
- Khó thở: cảm giác thiếu hơi hoặc phải gắng sức thở, thường cải thiện khi cơn qua hoặc sau điều trị phù hợp.
- Nặng hoặc bó chặt ngực: cảm giác lồng ngực bị siết, có thể đi kèm thở nhanh.
- Triệu chứng mũi mắt: hắt hơi, nghẹt mũi, chảy mũi hoặc ngứa mắt gợi ý bệnh dị ứng đồng mắc.
- Ho là biểu hiện gần như duy nhất trong kiểu hình hen thể ho, nhưng cần loại trừ nhiều nguyên nhân ho mạn khác.
- Khạc đờm quánh hoặc nút nhầy có thể gặp khi viêm đường thở nhiều.
- Giảm khả năng gắng sức, thức giấc ban đêm hoặc mệt ban ngày đôi khi là dấu hiệu kiểm soát hen kém hơn là một cơn điển hình.
Nên đặt lịch khám: khi ho, khò khè hoặc khó thở tái diễn; triệu chứng liên quan rõ với mùa, nhà ở hay nơi làm việc; hoặc phải hạn chế vận động. Cần khám trong ngày: khi triệu chứng tăng dần, thức giấc nhiều, cần thuốc cắt cơn thường xuyên hơn kế hoạch hoặc lưu lượng đỉnh giảm rõ so với mức tốt nhất cá nhân. Cần tái khám sớm: sau một đợt cấp, sau thay đổi thuốc, khi kỹ thuật hít chưa chắc đúng hoặc khi có tác dụng không mong muốn.
- Khó thở dữ dội hoặc tăng nhanh, thở rút lõm, không thể nằm hoặc đi lại bình thường.
- Không nói được trọn câu, tím môi hoặc đầu chi, vã mồ hôi, kiệt sức, lú lẫn, kích thích bất thường hoặc buồn ngủ.
- Lồng ngực gần như im lặng dù rất khó thở, hoặc lưu lượng đỉnh rất thấp so với mức tốt nhất cá nhân.
- Thuốc cắt cơn theo kế hoạch hành động không cải thiện rõ, hiệu quả chỉ kéo dài rất ngắn hoặc người bệnh không thể sử dụng dụng cụ hít.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay; không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử xông hơi, thuốc nam hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Hen dị ứng
Chẩn đoán hen dị ứng gồm hai phần: xác nhận hen và chứng minh mối liên quan dị ứng. Bác sĩ khai thác kiểu triệu chứng biến thiên, yếu tố khởi phát, tiền sử dị ứng và đáp ứng với điều trị; sau đó tìm bằng chứng tắc nghẽn luồng khí thở ra biến thiên bằng hô hấp ký, lưu lượng đỉnh hoặc nghiệm pháp kích thích phế quản khi cần. Test lẩy da hoặc IgE đặc hiệu giúp xác định mẫn cảm với dị nguyên có ý nghĩa lâm sàng. Người đọc không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào tiếng khò khè, FeNO cao hay một kết quả dị ứng dương tính.
Bác sĩ quan sát nhịp thở, khả năng nói, độ co kéo cơ hô hấp và nghe phổi tìm ran rít. Khám mũi, xoang, kết mạc và da giúp nhận diện viêm mũi dị ứng hoặc chàm cơ địa. Cân nặng, dấu hiệu hút thuốc, bệnh trào ngược và biểu hiện bệnh tim phổi khác cũng được đánh giá. Trong cơn nặng, độ bão hòa oxy và tình trạng tri giác quan trọng hơn việc cố nghe thấy ran rít; giữa các cơn, khám phổi có thể bình thường.
- Hô hấp ký trước và sau thuốc giãn phế quản: tìm giới hạn luồng khí thở ra và tính hồi phục; kết quả bình thường một lần không loại trừ hen.
- Theo dõi lưu lượng đỉnh: ghi sự biến thiên theo ngày hoặc theo môi trường; phụ thuộc kỹ thuật và nỗ lực của người đo.
- FeNO: hỗ trợ nhận diện viêm đường thở type 2 và dự đoán đáp ứng với corticosteroid ở một số bối cảnh; giá trị bị ảnh hưởng bởi hút thuốc và điều trị hiện tại.
- Test lẩy da hoặc IgE đặc hiệu: xác định mẫn cảm với dị nguyên nghi ngờ; phải đối chiếu với bệnh sử vì dương tính không đồng nghĩa dị nguyên gây triệu chứng.
- Bạch cầu ái toan máu: hỗ trợ đánh giá kiểu viêm và lựa chọn liệu pháp ở hen nặng; có thể thay đổi theo thời điểm và thuốc.
X-quang ngực hoặc chụp cắt lớp vi tính không dùng thường quy để xác nhận hen dị ứng. Hình ảnh được cân nhắc khi triệu chứng không điển hình, sốt kéo dài, ran khu trú, ho ra máu, giảm oxy không giải thích được hoặc nghi bệnh khác như viêm phổi, giãn phế quản, dị vật, bệnh phổi kẽ. Kết quả hình ảnh bình thường không loại trừ hen.
Theo các hướng dẫn hiện hành, cần có tiền sử triệu chứng hô hấp biến thiên và bằng chứng khách quan về giới hạn luồng khí thở ra biến thiên. Bằng chứng có thể là cải thiện chức năng phổi sau thuốc giãn phế quản, biến thiên lưu lượng đỉnh, đáp ứng sau một giai đoạn điều trị chống viêm hoặc nghiệm pháp kích thích phế quản phù hợp. Để gọi là kiểu hình dị ứng, cần có mối liên quan hợp lý giữa triệu chứng với dị nguyên và bằng chứng mẫn cảm. Ngưỡng cụ thể phụ thuộc tuổi, xét nghiệm và hướng dẫn áp dụng; bác sĩ phải diễn giải trong bối cảnh lâm sàng.
Điều trị Hen dị ứng
Mục tiêu là kiểm soát triệu chứng, duy trì hoạt động bình thường, bảo tồn chức năng phổi và giảm nguy cơ đợt cấp. Trước khi tăng bậc thuốc, cần kiểm tra lại chẩn đoán, kỹ thuật hít, mức tuân thủ, phơi nhiễm dị nguyên, hút thuốc và bệnh đồng mắc. Điều trị thường gồm thuốc chống viêm đường thở, thuốc giảm triệu chứng phù hợp, kế hoạch hành động bằng văn bản và kiểm soát yếu tố khởi phát có mục tiêu. Người có cơn nặng, giảm oxy hoặc không đáp ứng ban đầu có thể cần điều trị tại khoa cấp cứu hoặc nhập viện.
Thuốc chứa corticosteroid dạng hít là nền tảng giúp giảm viêm và nguy cơ kịch phát. Tùy tuổi và bậc điều trị, bác sĩ có thể phối hợp corticosteroid dạng hít với thuốc chủ vận beta tác dụng kéo dài, dùng thuốc giãn phế quản cắt cơn theo chiến lược phù hợp, hoặc bổ sung thuốc kháng leukotriene hay thuốc kháng muscarinic. Hen dị ứng nặng có thể được đánh giá để dùng liệu pháp sinh học nhắm IgE hoặc các đường viêm type 2. Corticosteroid toàn thân chỉ dùng trong bối cảnh được bác sĩ chỉ định vì nguy cơ tác dụng phụ; không tự tăng, giảm hoặc ngừng thuốc.
Liệu pháp miễn dịch đặc hiệu dị nguyên đường dưới lưỡi hoặc tiêm dưới da có thể được cân nhắc ở một số người có dị ứng hô hấp đã xác định và hen đang được kiểm soát, dưới giám sát chuyên khoa. Không bắt đầu liệu pháp này khi hen chưa kiểm soát vì nguy cơ phản ứng toàn thân. Nong nhiệt phế quản chỉ dành cho một số rất ít người lớn bị hen nặng sau đánh giá đa chuyên khoa; hiệu quả, rủi ro và lựa chọn thay thế phải được thảo luận kỹ.
Không áp dụng
Hướng dẫn kỹ thuật dùng bình hít và buồng đệm, lập kế hoạch hành động hen, hỗ trợ bỏ thuốc lá, điều trị viêm mũi dị ứng, duy trì vận động và tiêm chủng theo khuyến cáo là các biện pháp hỗ trợ quan trọng. Kiểm soát môi trường nên tập trung vào dị nguyên đã được chứng minh liên quan, thay vì loại bỏ hàng loạt đồ dùng gây tốn kém. Giáo dục gia đình và nhà trường giúp trẻ nhận thuốc đúng lúc và tránh trì hoãn cấp cứu.
Theo dõi mức độ ban ngày và ban đêm, giới hạn hoạt động, nhu cầu thuốc cắt cơn, đợt cấp, chức năng phổi, kỹ thuật hít và tác dụng không mong muốn. Lưu lượng đỉnh tại nhà hữu ích cho một số người có kế hoạch rõ ràng nhưng không thay thế tái khám. Sau khi kiểm soát ổn định, bác sĩ có thể cân nhắc giảm bậc từng bước; nếu triệu chứng tăng, cần liên hệ sớm thay vì tự đổi phác đồ.
Hen dị ứng thường cần quản lý lâu dài vì khuynh hướng viêm và tăng phản ứng đường thở có thể tồn tại ngay cả khi hết triệu chứng. Thời gian dùng từng thuốc phụ thuộc tuổi, mức kiểm soát, đợt cấp trước đây và đáp ứng. Một đợt kịch phát có thể cải thiện trong vài ngày, nhưng phục hồi hoàn toàn chức năng và điều chỉnh điều trị cần đánh giá lại. Không có mốc cố định bảo đảm khỏi bệnh hoặc ngừng thuốc an toàn cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp nhất là đợt kịch phát làm gián đoạn ngủ, học tập và công việc. Đợt nặng có thể gây thiếu oxy, suy hô hấp, nhập viện, đặt nội khí quản hoặc tử vong. Kiểm soát kém kéo dài có thể làm giảm chức năng phổi và góp phần tái cấu trúc đường thở. Tác dụng phụ do điều trị có thể gồm nấm miệng, khàn tiếng hoặc hậu quả toàn thân khi lạm dụng corticosteroid; kỹ thuật hít đúng và dùng liều thấp nhất có hiệu quả giúp giảm nguy cơ.
Phần lớn người bệnh có thể kiểm soát tốt triệu chứng và duy trì cuộc sống năng động khi chẩn đoán đúng, dùng thuốc chống viêm phù hợp và biết xử trí sớm khi bệnh xấu đi. Tiên lượng kém hơn khi từng có đợt gần tử vong, hút thuốc, tuân thủ kém, chức năng phổi giảm, tiếp xúc nghề nghiệp kéo dài hoặc có nhiều bệnh đồng mắc. Kiểu hình dị ứng không tự động đồng nghĩa với bệnh nhẹ hay nặng; cần đánh giá từng người.
Hen có xu hướng tái xuất hiện triệu chứng hoặc bùng thành đợt cấp khi gặp dị nguyên, nhiễm virus, thời tiết thay đổi, khói hoặc khi ngừng thuốc kiểm soát. Nguy cơ giảm khi dùng thuốc đều, xử trí bệnh mũi xoang, tránh phơi nhiễm đã xác định, tiêm chủng phù hợp và làm theo kế hoạch hành động. Sau một thời gian im lặng dài, triệu chứng vẫn có thể trở lại, vì vậy không nên tự xem là đã khỏi hoàn toàn.
Không thể phòng tuyệt đối hen ở mọi người. Có thể giảm đợt cấp bằng cách không hút thuốc, hạn chế khói và ô nhiễm, xử lý ẩm mốc, giảm tiếp xúc dị nguyên đã được xác nhận, dùng thuốc kiểm soát đúng và tiêm vaccine theo khuyến cáo cá nhân. Trong môi trường nghề nghiệp, nhận diện sớm chất gây mẫn cảm và giảm hoặc loại bỏ phơi nhiễm có thể ngăn bệnh tiến triển. Không nên mua thiết bị lọc hay sản phẩm chống dị ứng chỉ dựa trên quảng cáo.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hen dị ứng
Không có chế độ ăn chung chữa được hen dị ứng. Người bệnh nên ăn đủ chất, duy trì cân nặng phù hợp và hạn chế thực phẩm siêu chế biến nếu chúng làm khó kiểm soát cân nặng. Chỉ loại bỏ thức ăn khi có dị ứng thức ăn đã được đánh giá; kiêng nhiều nhóm thực phẩm không có căn cứ có thể gây thiếu dinh dưỡng. Nếu sulfite, rượu hoặc một món cụ thể thường xuyên gây triệu chứng, cần ghi lại và trao đổi với bác sĩ thay vì tự kết luận.
Vận động đều đặn được khuyến khích khi hen đã kiểm soát. Khởi động kỹ, tránh tập ngoài trời lúc ô nhiễm hoặc phấn hoa cao và làm theo kế hoạch dự phòng do bác sĩ hướng dẫn nếu có hen do gắng sức. Giấc ngủ đủ, quản lý căng thẳng và điều chỉnh môi trường làm việc hỗ trợ kiểm soát triệu chứng. Hạn chế vận động kéo dài vì sợ lên cơn có thể làm giảm thể lực và chất lượng sống.
Có thể ghi nhật ký triệu chứng, số lần thức giấc, mức hạn chế hoạt động, lần dùng thuốc cắt cơn và lưu lượng đỉnh nếu đã được hướng dẫn. Kiểm tra dụng cụ hít còn thuốc, hạn dùng và kỹ thuật sử dụng. Các chỉ số tại nhà phải được đối chiếu với kế hoạch hành động cá nhân; không nên chỉ dựa vào thiết bị đo oxy hoặc đồng hồ thông minh để quyết định trì hoãn khám.
- Không tự ngừng corticosteroid dạng hít chỉ vì hết khò khè hoặc sợ từ “corticoid”.
- Không dùng thuốc giãn phế quản cắt cơn lặp lại nhiều lần mà không đánh giá nguyên nhân bệnh mất kiểm soát.
- Không hút thuốc, dùng thuốc lá điện tử hoặc ở lâu trong không gian có khói.
- Không tự mua kháng sinh cho cơn hen nếu chưa có bằng chứng nhiễm khuẩn cần điều trị.
- Không bắt đầu liệu pháp miễn dịch dị nguyên, thuốc sinh học hoặc thuốc nam khi chưa được chuyên khoa đánh giá.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ nhỏ có thể khó thực hiện hô hấp ký và khò khè do virus không phải lúc nào cũng là hen. Bác sĩ dựa nhiều hơn vào mẫu triệu chứng, yếu tố nguy cơ, đáp ứng điều trị và theo dõi theo thời gian. Kỹ thuật dùng buồng đệm, phối hợp với nhà trường và theo dõi tăng trưởng rất quan trọng. Cha mẹ không nên tự giảm thuốc vì lo ảnh hưởng chiều cao mà cần trao đổi để dùng liều thấp nhất có hiệu quả.
Ở người cao tuổi, khó thở có thể bị nhầm với suy tim, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc giảm thể lực. Khả năng phối hợp dùng bình hít, thị lực, sức cầm nắm, trí nhớ và đa thuốc cần được đánh giá. Tác dụng phụ tim mạch, loãng xương, đục thủy tinh thể và nguy cơ nhiễm trùng có thể ảnh hưởng lựa chọn điều trị. Mục tiêu vẫn là giảm triệu chứng và đợt cấp nhưng phải cá thể hóa.
Hen kiểm soát kém trong thai kỳ có thể gây thiếu oxy cho mẹ và thai, vì vậy không nên tự ngừng thuốc đang kiểm soát bệnh. Nhiều thuốc hít có dữ liệu sử dụng lâu dài, nhưng lựa chọn cần do bác sĩ sản khoa và chuyên khoa hô hấp hoặc dị ứng thống nhất. Thai phụ nên khám sớm khi khó thở tăng, giảm cử động thai hoặc cần thuốc cắt cơn nhiều hơn; tránh khói thuốc và duy trì theo dõi định kỳ.
Phần lớn thuốc hít tạo nồng độ toàn thân thấp, nhưng tính phù hợp còn phụ thuộc hoạt chất, liều và tình trạng trẻ. Không mặc định ngừng cho bú hoặc ngừng điều trị hen. Người mẹ nên dùng thuốc đúng kỹ thuật, báo bác sĩ về mọi thuốc đang dùng và theo dõi trẻ nếu được khuyến cáo. Kiểm soát tốt hen giúp duy trì sức khỏe và khả năng chăm sóc trẻ.
Hen dị ứng vẫn có thể xuất hiện ở người suy giảm miễn dịch, nhưng nhiễm trùng hô hấp, nấm phổi hoặc tác dụng thuốc có thể tạo triệu chứng giống hen và diễn tiến nặng hơn. Ngưỡng đánh giá y tế nên thấp hơn khi có sốt, giảm oxy, đờm đổi màu hoặc đáp ứng kém. Việc dùng corticosteroid toàn thân và liệu pháp sinh học cần phối hợp với bác sĩ đang quản lý tình trạng miễn dịch.
Viêm mũi xoang, béo phì, trào ngược dạ dày thực quản, ngưng thở khi ngủ, lo âu, bệnh tim và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có thể làm triệu chứng khó kiểm soát hoặc gây nhầm chẩn đoán. Điều trị các bệnh nền phù hợp thường giúp giảm gánh nặng triệu chứng. Người đang dùng nhiều thuốc cần được rà soát nguy cơ tương tác và các thuốc có thể làm co thắt phế quản ở người nhạy cảm.
Người có hen cần báo cho bác sĩ gây mê về mức kiểm soát, đợt cấp gần đây, thuốc đang dùng và dị ứng đã biết trước phẫu thuật. Nhiễm virus, khò khè đang hoạt động hoặc chức năng phổi kém có thể làm tăng biến chứng hô hấp quanh mổ. Sau mổ, kiểm soát đau, tập thở và vận động sớm theo hướng dẫn giúp giảm ứ đọng đờm; không tự ngừng thuốc hít.
Câu hỏi thường gặp về Hen dị ứng
Hiện chưa có cách bảo đảm chữa khỏi hen dị ứng cho mọi người. Nhiều trẻ có thể giảm triệu chứng khi lớn lên, nhưng khuynh hướng tăng phản ứng đường thở vẫn có thể tồn tại và tái xuất hiện. Ở người lớn, mục tiêu thực tế là kiểm soát tốt: ít triệu chứng, ngủ và vận động bình thường, chức năng phổi ổn định và ít đợt cấp. Khi bệnh ổn định đủ lâu, bác sĩ có thể cân nhắc giảm bậc điều trị từng bước; người bệnh không nên tự ngừng thuốc chống viêm chỉ vì đang cảm thấy khỏe.
Hen dị ứng không lây qua ho, hắt hơi, tiếp xúc, ăn uống chung hay dùng chung đồ vật. Nhiễm virus hô hấp có thể lây giữa người với người và đồng thời làm người có hen lên cơn, nhưng virus là yếu tố khởi phát chứ không biến hen thành bệnh truyền nhiễm. Nhiều thành viên trong gia đình cùng mắc hen hoặc dị ứng thường phản ánh khuynh hướng di truyền và môi trường chung. Khi có triệu chứng giống nhau trong nhà, từng người vẫn cần được đánh giá riêng.
Có. Vận động giúp tim phổi, cân nặng và chất lượng sống nếu hen được kiểm soát. Người bệnh nên khởi động, tăng cường độ từ từ, chọn môi trường ít khói và ít dị nguyên, đồng thời mang theo thuốc cắt cơn nếu kế hoạch cá nhân yêu cầu. Ho hoặc khó thở nhẹ khi tập có thể cho thấy kiểm soát chưa tối ưu; triệu chứng dữ dội, chóng mặt hoặc không cải thiện cần dừng tập và xử trí theo kế hoạch. Không nên tránh mọi hoạt động thể lực chỉ vì chẩn đoán hen.
Không phải mọi người mắc hen đều cần bỏ thú nuôi. Quyết định nên dựa trên mối liên quan rõ giữa triệu chứng, phơi nhiễm và kết quả đánh giá dị ứng. Nếu thú nuôi là dị nguyên quan trọng, giảm tiếp xúc có thể cần nhiều biện pháp và hiệu quả không xuất hiện ngay vì dị nguyên tồn tại trong môi trường. Chỉ tắm thú, đổi giống hoặc mua máy lọc không bảo đảm kiểm soát. Bác sĩ dị ứng có thể giúp cân nhắc lợi ích, tính khả thi và các lựa chọn điều trị.
Cần đánh giá cấp cứu khi khó thở tăng nhanh, không nói được trọn câu, tím tái, lơ mơ, kiệt sức, lưu lượng đỉnh rất thấp hoặc thuốc cắt cơn theo kế hoạch không giúp rõ. Quyết định nhập viện còn dựa trên độ bão hòa oxy, chức năng phổi, đáp ứng điều trị ban đầu, tiền sử cơn gần tử vong, bệnh đồng mắc và khả năng theo dõi tại nhà. Sau khi ra viện, nên tái khám sớm để xem lại nguyên nhân đợt cấp, kỹ thuật hít và kế hoạch phòng tái phát.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

