Dị ứng thức ăn là phản ứng khi hệ miễn dịch nhận nhầm protein trong thực phẩm là nguy hiểm. Triệu chứng có thể xuất hiện trong vài phút đến vài giờ với mề đay, sưng môi, nôn, đau bụng, ho, khò khè hoặc tụt huyết áp; một số thể không qua IgE diễn tiến chậm hơn và chủ yếu ảnh hưởng tiêu hóa hay da. Sữa, trứng, lạc, hạt cây, hải sản, cá, lúa mì, đậu nành và mè là các tác nhân thường gặp, nhưng thực phẩm khác cũng có thể liên quan. Dị ứng thức ăn khác với không dung nạp lactose, ngộ độc hoặc phản ứng do phụ gia. Chẩn đoán cần đối chiếu bệnh sử với test dị ứng và đôi khi thử thách thức ăn có giám sát. Nhận diện đúng tác nhân, đọc nhãn, có kế hoạch xử trí và dùng adrenaline kịp thời khi phản vệ giúp giảm biến cố nghiêm trọng mà không phải kiêng khem quá mức.
Dị ứng thức ăn là bệnh gì?
Dị ứng thức ăn là một nhóm phản ứng quá mẫn trong đó cơ chế miễn dịch được chứng minh hoặc được nghi ngờ mạnh là nguyên nhân. Ở thể qua IgE, phản ứng thường xuất hiện nhanh sau khi ăn và có thể gây mề đay, phù mạch, nôn, co thắt phế quản hoặc phản vệ. Các thể không qua IgE hoặc hỗn hợp có thể gây viêm da, nôn kéo dài, tiêu chảy, kém tăng trưởng hoặc bệnh lý tiêu hóa đặc hiệu. Khái niệm này phải được phân biệt với không dung nạp lactose, kích ứng do gia vị, ngộ độc thực phẩm, thiếu men, phản ứng dược lý với caffeine hay histamine trong thức ăn. Việc phân biệt quan trọng vì chẩn đoán nhầm có thể dẫn đến kiêng khem không cần thiết, thiếu dinh dưỡng và lo âu, trong khi bỏ sót dị ứng thật sự có thể khiến người bệnh không được chuẩn bị cho phản vệ.
| Tên bệnh | Dị ứng thức ăn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Food allergy |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Dị ứng thực phẩm; phản ứng quá mẫn miễn dịch với thức ăn; food hypersensitivity do cơ chế miễn dịch |
| Mã ICD-10 | Không có một mã duy nhất cho mọi kiểu dị ứng thức ăn. ICD-10 thường dùng T78.1 cho phản ứng bất lợi khác với thức ăn chưa phân loại nơi khác; phản vệ do thực phẩm có thể mã T78.0 và các bệnh cảnh đặc hiệu cần mã riêng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Miễn dịch – Dị ứng – Tự miễn; chuyên khoa Dị ứng – Miễn dịch lâm sàng, Nhi khoa, Tiêu hóa và Dinh dưỡng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Hệ miễn dịch là nền tảng; da, niêm mạc miệng, đường tiêu hóa, đường hô hấp và hệ tim mạch có thể bị ảnh hưởng đơn độc hoặc đồng thời. |
| Tính chất bệnh | Phản ứng bất lợi do cơ chế miễn dịch, không lây; có thể khởi phát tức thì qua IgE, muộn không qua IgE hoặc hỗn hợp, với mức độ từ nhẹ đến phản vệ. |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp, đặc biệt ở trẻ nhỏ; tần suất và thực phẩm gây dị ứng thay đổi theo tuổi, khu vực, thói quen ăn uống và phương pháp xác nhận chẩn đoán. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Dị ứng thức ăn
Ở dị ứng qua IgE, lần tiếp xúc đầu hoặc tiếp xúc qua môi trường làm tế bào B tạo IgE đặc hiệu. IgE gắn trên dưỡng bào và bạch cầu ưa base; khi ăn lại, protein dị nguyên bắt chéo các phân tử IgE, giải phóng histamine và nhiều chất trung gian gây ngứa, phù, co thắt đường thở, tăng nhu động ruột và giãn mạch. Phản ứng muộn được duy trì bởi bạch cầu ái toan và cytokine. Ở thể không qua IgE, tế bào T và các cơ chế miễn dịch tại niêm mạc gây viêm chậm hơn, thường biểu hiện ở da hoặc tiêu hóa. Hàng rào da và ruột, hệ vi sinh, di truyền và thời điểm tiếp xúc thức ăn có thể ảnh hưởng quá trình mẫn cảm, nhưng không giải thích hoàn toàn mọi trường hợp.
Phân loại thực hành gồm dị ứng qua IgE, không qua IgE và hỗn hợp. Thể qua IgE bao gồm mề đay cấp, hội chứng dị ứng miệng và phản vệ do thức ăn. Thể không qua IgE có thể gặp trong viêm đại trực tràng do protein thức ăn hoặc hội chứng viêm ruột do protein thức ăn; nhóm hỗn hợp gồm một số bệnh như viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan. Ngoài cơ chế, bác sĩ còn phân tầng nguy cơ theo tác nhân, ngưỡng phản ứng, bệnh hen kèm theo, tiền sử phản vệ và khả năng tiếp cận cấp cứu. Mỗi thể có cách xét nghiệm, theo dõi và điều trị khác nhau.
Dị ứng thức ăn thường bắt đầu trong những năm đầu đời, nhưng có thể xuất hiện lần đầu ở người lớn. Dị ứng sữa và trứng hay gặp ở trẻ nhỏ và một tỷ lệ có thể dung nạp theo thời gian; dị ứng lạc, hạt cây, cá và giáp xác thường kéo dài hơn, dù diễn tiến rất khác nhau. Tỷ lệ tự báo cáo luôn cao hơn tỷ lệ được xác nhận bằng chẩn đoán chuẩn. Việt Nam chưa có dữ liệu đại diện toàn quốc cho từng tác nhân và từng lứa tuổi, nên số liệu địa phương cần được diễn giải thận trọng.
Ăn hoặc uống là con đường phổ biến nhất. Tiếp xúc qua môi trường bếp, hít aerosol protein khi chế biến, chạm vào niêm mạc hoặc lây nhiễm chéo dụng cụ có thể gây phản ứng ở người rất nhạy, nhưng chạm lên da lành thường chỉ gây triệu chứng tại chỗ. Lượng rất nhỏ đôi khi đủ gây phản ứng, song ngưỡng thay đổi giữa người và giữa các thời điểm. Mùi thức ăn đơn thuần không chứa protein bay hơi thường không gây phản ứng toàn thân, trừ khi có hạt protein trong không khí.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Dị ứng thức ăn
Nguyên nhân trực tiếp là đáp ứng miễn dịch với một hoặc nhiều protein thức ăn. Tác nhân thường gặp thay đổi theo vùng, nhưng thường bao gồm sữa bò, trứng, lạc, hạt cây, cá, giáp xác, lúa mì, đậu nành và mè. Một người có thể phản ứng với dạng sống nhưng dung nạp dạng nấu chín, hoặc ngược lại, do cấu trúc protein thay đổi khi chế biến. Rượu, vận động, nhiễm trùng, thuốc chống viêm không steroid và thiếu ngủ có thể hạ ngưỡng phản ứng ở một số người nhưng không phải nguyên nhân nền.
- Không thay đổi được: tiền sử gia đình bệnh dị ứng, cơ địa atopy, tuổi nhỏ và một số đặc điểm di truyền hoặc hàng rào da.
- Có thể tác động: chàm cơ địa không được kiểm soát, tiếp xúc protein qua da tổn thương và chế độ loại trừ không có chỉ định có thể ảnh hưởng nguy cơ hoặc chẩn đoán.
- Làm phản ứng nặng hơn: hen kiểm soát kém, tiền sử phản vệ, vận động sau ăn, rượu, nhiễm trùng, một số thuốc và chậm dùng adrenaline.
Trẻ bị chàm cơ địa vừa đến nặng, người có nhiều bệnh dị ứng, người từng phản ứng tức thì sau ăn và người có thân nhân mắc dị ứng thức ăn thuộc nhóm cần đánh giá kỹ. Nguy cơ hậu quả nặng tăng ở người có hen, bệnh tim mạch, dùng thuốc ảnh hưởng đáp ứng tim mạch, thanh thiếu niên dễ ăn ngoài hoặc quên mang thuốc cấp cứu, và người sống xa cơ sở y tế.
Triệu chứng và dấu hiệu của Dị ứng thức ăn
Biểu hiện phụ thuộc cơ chế. Phản ứng qua IgE thường bắt đầu nhanh sau ăn và có thể tiến triển từ ngứa miệng đến nhiều cơ quan trong thời gian ngắn. Thể không qua IgE thường khởi phát sau vài giờ hoặc kéo dài nhiều ngày, chủ yếu gây nôn, tiêu chảy, máu trong phân, chàm hoặc kém tăng trưởng. Trẻ chưa biết nói có thể quấy khóc, gãi miệng, bỏ ăn hoặc lừ đừ. Một phản ứng nhẹ trước đây không dự đoán chắc chắn phản ứng lần sau cũng nhẹ.
- Da: mề đay, đỏ bừng, ngứa, sưng môi, mí mắt hoặc mặt.
- Miệng họng: ngứa môi, lưỡi hoặc vòm miệng, cảm giác vướng họng, khàn tiếng.
- Tiêu hóa: buồn nôn, nôn, đau quặn bụng hoặc tiêu chảy xuất hiện liên quan rõ với thức ăn.
- Hô hấp: hắt hơi, chảy mũi, ho, khò khè hoặc khó thở, đặc biệt đáng lo ở người có hen.
- Toàn thân: cảm giác nóng, bồn chồn, chóng mặt hoặc yếu lả khi phản ứng lan rộng.
- Phản ứng phụ thuộc đồng yếu tố, chỉ xảy ra khi ăn thực phẩm rồi vận động hoặc dùng rượu, thuốc chống viêm không steroid.
- Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan có thể gây nuốt nghẹn, thức ăn mắc lại hoặc trẻ ăn kéo dài.
- Hội chứng viêm ruột do protein thức ăn có thể gây nôn nhiều, lừ đừ và mất nước vài giờ sau ăn mà không có mề đay.
Nên đặt lịch khám: khi một triệu chứng lặp lại có quy luật sau cùng một thực phẩm, trẻ kém tăng trưởng hoặc phải kiêng nhiều món. Cần khám trong ngày: khi có nôn nhiều, mất nước, mề đay lan rộng, khò khè nhẹ hoặc phản ứng đầu tiên chưa rõ mức độ. Cần tái khám sớm: sau phản vệ, trước khi cho trẻ ăn lại tác nhân nghi ngờ, khi thuốc cấp cứu hết hạn hoặc khi chế độ kiêng ảnh hưởng dinh dưỡng.
- Khó thở, thở rít, khò khè tăng nhanh, khàn tiếng, nuốt khó hoặc sưng lưỡi và họng.
- Chóng mặt, ngất, lơ mơ, da tái lạnh, mạch yếu hoặc dấu hiệu tụt huyết áp.
- Triệu chứng đồng thời ở từ hai cơ quan sau ăn, chẳng hạn mề đay kèm nôn, ho hoặc choáng.
- Trẻ đột ngột mềm nhũn, tím tái, khóc yếu hoặc không đáp ứng như bình thường.
- Nếu đã được kê bút adrenaline tự động, dùng ngay theo kế hoạch; gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu, không tự lái xe khi nặng và không trì hoãn để chờ kháng histamine hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Dị ứng thức ăn
Quy trình bắt đầu bằng bệnh sử tập trung vào thực phẩm, lượng ăn, dạng chế biến, thời gian khởi phát, cơ quan bị ảnh hưởng, đồng yếu tố và khả năng dung nạp trước đó. Bác sĩ chọn test lẩy da, IgE đặc hiệu hoặc xét nghiệm thành phần dị nguyên dựa trên giả thuyết lâm sàng, không làm bảng xét nghiệm rộng không mục tiêu. Khi kết quả và bệnh sử chưa thống nhất, thử thách thức ăn đường miệng có giám sát được cân nhắc. Nhật ký ăn uống hỗ trợ nhận mẫu nhưng không thể tự xác nhận bệnh.
Ngoài đánh giá phản ứng cấp, bác sĩ khám da tìm chàm, đo tăng trưởng ở trẻ, đánh giá dinh dưỡng, mũi xoang và tình trạng kiểm soát hen. Dấu hiệu thiếu vi chất, sụt cân, nuốt nghẹn hoặc đau bụng kéo dài gợi ý hậu quả của chế độ kiêng hoặc bệnh khác. Trong phản vệ, ưu tiên đường thở, hô hấp, tuần hoàn và tri giác; phát ban có thể vắng mặt.
- Test lẩy da: phát hiện mẫn cảm IgE với thực phẩm nghi ngờ; kích thước nốt phồng không dự đoán chính xác mức độ nặng.
- IgE đặc hiệu huyết thanh: hữu ích khi không thể làm test da hoặc cần theo dõi xu hướng; kết quả phải gắn với bệnh sử.
- Chẩn đoán theo thành phần dị nguyên: có thể giúp phân biệt mẫn cảm chéo và ước tính khả năng phản ứng với một số thực phẩm, nhưng không thay thế đánh giá chuyên khoa.
- Thử thách thức ăn đường miệng: cho lượng tăng dần trong môi trường có phương tiện xử trí; là phương pháp quan trọng khi cần xác nhận hoặc loại trừ.
- Xét nghiệm khác: công thức máu, dinh dưỡng hoặc nội soi chỉ dùng khi nghi bệnh tiêu hóa, thiếu chất hay thể không qua IgE.
Không áp dụng
Không có một ngưỡng IgE hoặc kích thước test da áp dụng chắc chắn cho mọi thực phẩm và mọi quần thể. Chẩn đoán được xác lập khi có bệnh sử phù hợp với phản ứng miễn dịch và bằng chứng hỗ trợ; trong trường hợp chưa rõ, thử thách thức ăn có giám sát là tiêu chuẩn tham chiếu quan trọng. Một kết quả mẫn cảm dương tính mà người bệnh vẫn ăn thực phẩm không triệu chứng không nên tự động được gọi là dị ứng. Các hội chứng không qua IgE có tiêu chí riêng dựa trên biểu hiện, loại trừ nguyên nhân khác và đáp ứng khi loại bỏ rồi tái thử có kiểm soát.
Điều trị Dị ứng thức ăn
Mục tiêu là phòng phản ứng, xử trí nhanh khi phơi nhiễm, duy trì chế độ ăn đủ chất và giảm lo âu. Chỉ tránh tác nhân đã được xác nhận và những dạng thực phẩm thực sự gây phản ứng; chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp thay thế chất dinh dưỡng. Người nguy cơ phản vệ cần kế hoạch bằng văn bản, huấn luyện người chăm sóc và thuốc cấp cứu phù hợp. Điều trị biến đổi bệnh như miễn dịch đặc hiệu hoặc thuốc sinh học chỉ áp dụng cho người được chọn tại cơ sở có chuyên môn.
Adrenaline tiêm bắp là điều trị ưu tiên của phản vệ và không nên bị trì hoãn bởi kháng histamine hoặc corticosteroid. Kháng histamine có thể giảm ngứa và mề đay nhẹ nhưng không điều trị tắc nghẽn đường thở hay tụt huyết áp. Thuốc giãn phế quản chỉ hỗ trợ co thắt phế quản và không thay thế adrenaline. Omalizumab và một số liệu pháp khác có thể được cân nhắc để tăng ngưỡng phản ứng trong dị ứng qua IgE theo chỉ định, độ tuổi, khả năng tiếp cận và phê duyệt tại địa phương; không tự mua hoặc tự thử.
Miễn dịch thức ăn đường miệng, dưới lưỡi hoặc qua da nhằm tăng ngưỡng phản ứng trong thời gian điều trị, không bảo đảm dung nạp vĩnh viễn. Hướng dẫn hiện đại ủng hộ miễn dịch đường miệng cho một số trẻ và thanh thiếu niên dị ứng lạc, đồng thời có thể cân nhắc với sữa hoặc trứng trong bối cảnh chuyên khoa. Quy trình cần liều chuẩn hóa, theo dõi phản ứng và đánh giá đồng yếu tố; không được thực hiện bằng cách tự cho ăn tăng dần tại nhà.
Không áp dụng
Giáo dục đọc nhãn, tránh lây nhiễm chéo, giao tiếp với trường học và nhà hàng, mang thẻ nhận diện và luyện cách sử dụng thuốc cấp cứu là nền tảng. Chuyên gia dinh dưỡng giúp bảo đảm protein, năng lượng, canxi, vitamin D hoặc vi chất khác khi phải loại trừ. Hỗ trợ tâm lý có thể cần khi lo sợ ăn uống làm giảm chất lượng sống. Người thân nên biết vị trí thuốc và dấu hiệu phản vệ.
Tái khám để đánh giá phản ứng mới, tình trạng dinh dưỡng, tăng trưởng, kiểm soát hen, hạn dùng thuốc cấp cứu và khả năng sử dụng đúng. Ở trẻ, bác sĩ có thể lặp lại xét nghiệm có mục tiêu để cân nhắc thời điểm thử thách lại, nhưng xu hướng IgE không tự quyết định. Người đang miễn dịch cần ghi phản ứng, đồng yếu tố và tuân thủ quy trình; mọi thay đổi liều phải do đội điều trị hướng dẫn.
Tránh tác nhân và chuẩn bị cấp cứu thường là kế hoạch dài hạn. Một số dị ứng ở trẻ có thể hết theo tuổi, trong khi dị ứng lạc, hạt cây, cá hoặc giáp xác thường dai dẳng hơn nhưng không tuyệt đối. Miễn dịch đặc hiệu thường kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm và hiệu quả phụ thuộc việc duy trì điều trị. Không có thời hạn cố định để khẳng định một người đã hết dị ứng; cần đánh giá lại có giám sát.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp nguy hiểm nhất là phản vệ, có thể gây tắc nghẽn đường thở, sốc hoặc ngừng tim. Nôn và tiêu chảy nặng có thể gây mất nước, đặc biệt ở trẻ. Kiêng khem quá mức dẫn đến thiếu năng lượng, thiếu vi chất, chậm tăng trưởng hoặc rối loạn ăn uống. Lo âu, bắt nạt ở trường và hạn chế giao tiếp xã hội là gánh nặng dài hạn. Miễn dịch thức ăn có thể gây phản ứng tại nhà hoặc viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan ở một số người.
Tiên lượng phụ thuộc loại thức ăn, cơ chế, tuổi khởi phát, mức IgE theo thời gian và bệnh đồng mắc. Nhiều trẻ dị ứng sữa hoặc trứng phát triển dung nạp, nhưng không thể dự đoán chính xác cho từng trẻ. Người được giáo dục tốt, tránh đúng tác nhân và có adrenaline khi cần thường giảm được nguy cơ biến cố nghiêm trọng. Tiền sử phản vệ không có nghĩa mọi lần sau sẽ nặng, nhưng cũng không thể dùng phản ứng nhẹ trước đó để chủ quan.
Phản ứng tái diễn khi người bệnh ăn lại tác nhân, gặp lây nhiễm chéo hoặc ngưỡng phản ứng bị hạ bởi vận động, rượu, nhiễm trùng hay thuốc. Sau một thời gian dài không phản ứng, dị ứng vẫn có thể còn. Giảm nguy cơ bằng cách đọc nhãn mỗi lần mua, hỏi thành phần khi ăn ngoài, mang thuốc cấp cứu, kiểm soát hen và chỉ thử lại thực phẩm dưới kế hoạch của chuyên khoa.
Không có biện pháp bảo đảm phòng mọi dị ứng thức ăn. Ở trẻ sơ sinh, việc giới thiệu các thực phẩm bổ sung phù hợp với phát triển, không trì hoãn không cần thiết và có đánh giá riêng ở trẻ chàm nặng có thể giúp giảm nguy cơ với một số dị nguyên; cha mẹ không nên tự thử tại nhà nếu trẻ nguy cơ cao. Với người đã dị ứng, phòng biến cố tập trung vào tránh chính xác, nhãn thực phẩm, lây nhiễm chéo và kế hoạch phản vệ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Dị ứng thức ăn
Chế độ ăn phải loại trừ đúng protein gây dị ứng nhưng vẫn đa dạng và đủ dinh dưỡng. Cần đọc cả tên thành phần, cảnh báo dị nguyên, sản phẩm nhập khẩu và nguy cơ dùng chung dây chuyền. Không loại bỏ sữa, trứng, gluten hoặc nhiều nhóm hạt chỉ vì test dương tính nếu người bệnh vẫn dung nạp. Trẻ kiêng sữa hoặc nhiều thực phẩm nên được theo dõi tăng trưởng và tư vấn nguồn thay thế; sản phẩm “không chứa” vẫn cần kiểm tra nhãn mỗi lần.
Người dị ứng thức ăn vẫn có thể học tập, làm việc và vận động bình thường khi có kế hoạch an toàn. Với phản vệ phụ thuộc vận động, cần tuân thủ khoảng cách ăn–tập và hướng dẫn riêng của bác sĩ. Khi đi du lịch, mang đủ thuốc trong hành lý xách tay, giấy tờ y tế và bản dịch tên dị nguyên nếu cần. Trẻ nên được hòa nhập, nhưng nhà trường phải biết cách nhận diện và xử trí phản ứng.
Ghi thực phẩm, lượng ăn, cách chế biến, thời điểm và triệu chứng giúp bác sĩ xác định mẫu phản ứng. Kiểm tra thuốc cấp cứu, hạn dùng, điều kiện bảo quản và khả năng sử dụng của người chăm sóc. Theo dõi tăng trưởng, khẩu phần và dấu hiệu thiếu chất ở trẻ. Không dùng thiết bị hoặc bộ test bán trực tuyến để quyết định kiêng ăn, và không tự ăn lại tác nhân để “kiểm tra” dù đã lâu không phản ứng.
- Không tự thử lại thực phẩm từng gây phản vệ hoặc cho ăn tăng dần để tập quen.
- Không trì hoãn adrenaline trong phản vệ để chờ kháng histamine phát huy tác dụng.
- Không kiêng hàng loạt theo xét nghiệm IgG thức ăn, test tóc hoặc phương pháp chưa được công nhận.
- Không dựa vào dòng chữ quảng cáo “không gây dị ứng” mà bỏ qua danh sách thành phần và cảnh báo lây nhiễm chéo.
- Không dùng một phản ứng nhẹ trước đây để kết luận lần sau chắc chắn an toàn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ nhỏ dễ thiếu dinh dưỡng khi loại trừ sữa, trứng, lúa mì hoặc nhiều nhóm thức ăn. Cha mẹ cần kế hoạch thay thế và theo dõi biểu đồ tăng trưởng. Liều và loại thiết bị adrenaline phụ thuộc cân nặng và sản phẩm sẵn có, phải được bác sĩ hướng dẫn. Nhà trẻ và trường học cần bản kế hoạch, thuốc dễ tiếp cận và người được huấn luyện. Khả năng hết dị ứng nên được đánh giá bằng xét nghiệm có mục tiêu và thử thách có giám sát.
Dị ứng thức ăn khởi phát ở tuổi cao cần phân biệt với tác dụng thuốc, bệnh tiêu hóa, thiếu men và phản ứng do histamine. Bệnh tim mạch, hen, suy giảm nhận thức và đa thuốc có thể làm phản vệ khó nhận biết hoặc xử trí phức tạp. Khả năng đọc nhãn, sử dụng bút adrenaline và sống một mình cần được đánh giá. Chế độ kiêng phải tránh làm giảm cân hoặc thiếu protein.
Thai phụ nên tiếp tục tránh đúng thực phẩm đã xác nhận nhưng không kiêng thêm để phòng dị ứng cho thai khi không có chỉ định. Dinh dưỡng thay thế đặc biệt quan trọng nếu loại trừ sữa, trứng, cá hoặc nhiều nhóm. Phản vệ trong thai kỳ là cấp cứu cho cả mẹ và thai; adrenaline không nên bị trì hoãn khi có chỉ định. Kế hoạch điều trị cần thống nhất giữa sản khoa và chuyên khoa dị ứng.
Người mẹ không cần loại trừ thường quy các thực phẩm gây dị ứng chỉ để phòng bệnh cho trẻ. Nếu trẻ có biểu hiện nghi phản ứng qua sữa mẹ hoặc bệnh không qua IgE, việc loại trừ phải có thời hạn, mục tiêu và kế hoạch bổ sung dinh dưỡng. Adrenaline dùng trong phản vệ của mẹ là điều trị cấp cứu; quyết định tiếp tục cho bú và theo dõi cần dựa trên tình trạng lâm sàng, không mặc định ngừng bú.
Suy giảm miễn dịch không bảo vệ khỏi dị ứng thức ăn và có thể làm chẩn đoán khó hơn nếu người bệnh đồng thời nhiễm trùng, viêm ruột hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch. Phản ứng có thể không điển hình, trong khi mất nước và nhiễm trùng sau nôn tiêu chảy nguy hiểm hơn. Thử thách thức ăn, miễn dịch đặc hiệu và thuốc sinh học cần được đánh giá phối hợp với bác sĩ quản lý miễn dịch.
Hen kiểm soát kém là bệnh đồng mắc quan trọng vì có thể làm phản ứng hô hấp nặng hơn. Viêm da cơ địa, viêm mũi dị ứng và viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan ảnh hưởng chẩn đoán và chế độ ăn. Bệnh tim mạch hoặc dùng thuốc chẹn beta có thể làm xử trí phản vệ phức tạp. Người có bệnh thận, gan hoặc rối loạn chuyển hóa cần kế hoạch thay thế dinh dưỡng cá thể hóa.
Sau phẫu thuật, buồn nôn, phát ban hoặc tụt huyết áp có nhiều nguyên nhân và không nên tự quy cho thức ăn. Người có dị ứng thức ăn cần báo rõ tác nhân cho đội phẫu thuật, nhưng dị ứng thức ăn không đồng nghĩa dị ứng với mọi thuốc gây mê. Dinh dưỡng sau mổ phải tránh tác nhân thật sự và vẫn đáp ứng nhu cầu hồi phục; sản phẩm dinh dưỡng y học cần kiểm tra thành phần.
Câu hỏi thường gặp về Dị ứng thức ăn
Mức độ rất khác nhau. Nhiều phản ứng chỉ gây ngứa miệng hoặc mề đay, nhưng phản vệ có thể ảnh hưởng đường thở và tuần hoàn trong thời gian ngắn. Không thể dự đoán chắc lần sau dựa hoàn toàn vào mức độ lần trước. Nguy cơ cao hơn khi có hen kiểm soát kém, từng phản vệ, chậm dùng adrenaline hoặc gặp đồng yếu tố như vận động và rượu. Người đã được xác nhận dị ứng cần kế hoạch xử trí, biết dấu hiệu cấp cứu và mang thuốc được kê khi bác sĩ đánh giá có nguy cơ.
Một số trẻ phát triển dung nạp, thường gặp hơn với sữa bò hoặc trứng, trong khi dị ứng lạc, hạt cây, cá và giáp xác có xu hướng kéo dài hơn. Tuy vậy, mỗi người khác nhau và không có tuổi cố định để tự ăn lại. Bác sĩ có thể theo dõi bệnh sử, test da hoặc IgE đặc hiệu rồi cân nhắc thử thách thức ăn có giám sát. Việc tự thử tại nhà sau thời gian dài kiêng vẫn có thể gây phản ứng nặng.
Không nhất thiết. Test da hoặc IgE đặc hiệu dương tính cho biết hệ miễn dịch đã mẫn cảm, nhưng nhiều người vẫn ăn thực phẩm đó mà không có triệu chứng. Chẩn đoán cần đối chiếu với lượng ăn, thời gian khởi phát và biểu hiện; đôi khi cần thử thách thức ăn có giám sát. Kiêng một thực phẩm đang dung nạp chỉ dựa trên xét nghiệm có thể gây thiếu chất, tăng lo âu và làm chẩn đoán phức tạp hơn. Không tự làm các bảng xét nghiệm rộng khi không có bệnh sử gợi ý.
Không. Kháng histamine có thể giảm ngứa và mề đay nhưng không đảo ngược phù đường thở, co thắt phế quản hoặc tụt huyết áp. Adrenaline tiêm bắp là thuốc ưu tiên khi có phản vệ và cần dùng sớm theo kế hoạch đã được hướng dẫn, sau đó gọi cấp cứu. Người bệnh không nên chờ xem triệu chứng có tự hết hoặc chỉ uống kháng histamine. Sau mọi phản vệ, cần được đánh giá tại cơ sở y tế vì triệu chứng có thể kéo dài hoặc tái xuất hiện.
Chỉ kiêng thực phẩm và dạng chế biến đã được xác nhận gây phản ứng. Khẩu phần còn lại nên đa dạng, đủ năng lượng, protein và vi chất; trẻ kiêng sữa, trứng, lúa mì hoặc nhiều món cần tư vấn thay thế. Đọc nhãn mỗi lần mua, hỏi về nguyên liệu và dụng cụ dùng chung khi ăn ngoài. Không có thực phẩm hay thực phẩm bổ sung nào chữa được dị ứng. Kiêng quá rộng, ăn theo test IgG hoặc đổi sang sản phẩm quảng cáo “thải độc” có thể gây hại.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

