Giãn phế quản là tình trạng phế quản bị giãn và tổn thương vĩnh viễn, khiến đờm khó được đẩy ra ngoài. Đờm ứ tạo môi trường cho vi sinh vật phát triển, gây ho kéo dài, khạc nhiều đờm, nhiễm trùng ngực tái diễn, khó thở và đôi khi ho ra máu. Bệnh có thể xuất hiện sau nhiễm trùng nặng, lao, rối loạn miễn dịch, dị ứng nấm, bệnh tự miễn, tắc nghẽn đường thở hoặc rối loạn lông chuyển; nhiều trường hợp vẫn chưa tìm được nguyên nhân.
CT ngực lát mỏng là xét nghiệm xác nhận tổn thương, nhưng chẩn đoán cần có triệu chứng phù hợp và đánh giá nguyên nhân nền. Điều trị trọng tâm gồm học kỹ thuật làm sạch đường thở, vận động, cấy đờm khi cần, dùng kháng sinh đúng chỉ định và xử lý bệnh gây ra. Người bệnh ho ra nhiều máu, khó thở tăng nhanh, tím tái hoặc sốt kèm lơ mơ cần cấp cứu ngay.
Giãn phế quản là bệnh gì?
Giãn phế quản (Bronchiectasis) là bệnh trong đó một hoặc nhiều phế quản giãn bất thường và không trở lại kích thước bình thường do thành đường thở đã bị phá hủy. Chẩn đoán có ý nghĩa lâm sàng khi hình ảnh CT đi cùng hội chứng như ho, khạc đờm, nhiễm trùng hô hấp tái diễn, khó thở hoặc ho ra máu.
Bệnh không giống viêm phế quản cấp, vì tổn thương cấu trúc tồn tại lâu dài. Giãn phế quản cũng khác khí phế thũng: một bệnh chủ yếu ở phế quản, bệnh kia phá hủy phế nang. “Giãn phế quản do kéo” trong xơ phổi có cơ chế và cách tiếp cận khác. Xơ nang là nguyên nhân quan trọng nhưng có lộ trình điều trị riêng; bài này chủ yếu đề cập giãn phế quản lâm sàng không do xơ nang.
| Tên bệnh | Giãn phế quản |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Bronchiectasis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bronchiectasis, giãn phế quản không do xơ nang |
| Mã ICD-10 | J47 – Giãn phế quản |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh đường thở mạn tính; chuyên khoa Hô hấp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Các phế quản bị giãn vĩnh viễn và thành đường thở tổn thương; bệnh có thể ảnh hưởng nhu mô lân cận, mạch phế quản, trao đổi khí và toàn trạng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không tự lây và thường không hồi phục hoàn toàn về cấu trúc; biểu hiện, nguyên nhân và mức độ tiến triển rất không đồng nhất. |
| Mức độ phổ biến | Không hiếm và được phát hiện ngày càng nhiều nhờ CT; tần suất tăng theo tuổi, nhưng bệnh cũng gặp ở trẻ em và người trẻ khi có nguyên nhân bẩm sinh hoặc miễn dịch. |
| Bệnh có lây không? | Không; một số nhiễm trùng gây đợt cấp có thể lây tùy tác nhân |
| Đường lây | Giãn phế quản không truyền từ người sang người. Virus hô hấp hoặc một số vi khuẩn liên quan đợt nhiễm trùng có thể lây qua giọt bắn, tiếp xúc hoặc đường khác tùy tác nhân. |
Tổng quan chuyên môn về Giãn phế quản
Cơ chế thường được mô tả như một “vòng xoáy” gồm bốn thành phần: giảm làm sạch nhầy–lông chuyển, nhiễm trùng đường thở, viêm kéo dài và tổn thương cấu trúc. Khi đờm không được vận chuyển, vi sinh vật dễ tồn tại; phản ứng miễn dịch giải phóng enzyme và chất oxy hóa làm thành phế quản yếu, rộng và biến dạng hơn.
Phế quản giãn tiếp tục giữ đờm, khiến chu trình tự duy trì ngay cả khi tác nhân ban đầu đã hết. Tân sinh và giãn mạch phế quản quanh vùng viêm làm ho ra máu. Một số nguyên nhân như ABPA, suy giảm miễn dịch, rối loạn lông chuyển hoặc tắc nghẽn khu trú tạo mắt xích riêng, vì vậy tìm và điều trị nguyên nhân có thể làm thay đổi diễn tiến.
Hình thái CT thường chia thành giãn hình trụ, hình giãn–thắt không đều và dạng túi hoặc nang. Phân bố có thể khu trú một thùy, nhiều thùy hoặc lan tỏa; vị trí gợi ý nguyên nhân nhưng không tự xác định nguyên nhân.
Về lâm sàng, bác sĩ phân tầng theo số đợt cấp, nhập viện, mức khó thở, chức năng phổi, vi sinh đờm và bệnh đồng mắc. Các thang điểm như Bronchiectasis Severity Index hoặc FACED hỗ trợ ước lượng nguy cơ quần thể, không thay thế đánh giá cá nhân. Kiểu hình nhiễm Pseudomonas mạn, ABPA, viêm ái toan, bệnh do mycobacteria hoặc đờm nhiều có ý nghĩa điều trị rõ hơn tên hình thái đơn thuần.
Giãn phế quản được ghi nhận ngày càng nhiều khi CT phổ biến và dân số già hóa. Tỷ lệ thay đổi lớn giữa quốc gia do tiêu chuẩn chẩn đoán, nguyên nhân nền và hệ thống ghi nhận. Trong nhiều đoàn hệ người lớn, bệnh thường gặp hơn ở phụ nữ và người cao tuổi, nhưng cấu trúc này không áp dụng cho mọi vùng.
Tại Việt Nam, lao phổi cũ, nhiễm trùng hô hấp nặng, bệnh phổi mạn và chậm tiếp cận chẩn đoán có thể góp phần đáng kể, song chưa có ước tính quốc gia mới và đồng nhất. Trẻ em có giãn phế quản cần được nhận diện sớm vì điều trị nguyên nhân và làm sạch đường thở có thể hạn chế tổn thương tiếp tục.
Bệnh có thể bắt đầu sau một biến cố làm hỏng hệ thống làm sạch đường thở hoặc gây viêm sâu. Đờm bị giữ lại, vi khuẩn bám vào niêm mạc và phản ứng viêm phá hủy mô nâng đỡ. Mỗi đợt nhiễm trùng mới có thể mở rộng vùng tổn thương hoặc làm giảm chức năng, nhất là khi điều trị muộn.
Trong nguyên nhân bẩm sinh, khiếm khuyết lông chuyển hoặc chất nhầy xuất hiện từ đầu đời. Trong tắc nghẽn khu trú, đờm ứ phía sau vật cản. Con đường hình thành khác nhau nên đánh giá không dừng ở việc thấy phế quản giãn trên CT.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Giãn phế quản
- Sau nhiễm trùng: viêm phổi nặng, ho gà, sởi, lao hoặc nhiễm trùng khác gây tổn thương thành phế quản.
- Suy giảm miễn dịch: thiếu immunoglobulin, rối loạn miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải.
- Dị ứng và viêm: ABPA, hen, bệnh tự miễn như viêm khớp dạng thấp hoặc viêm ruột.
- Rối loạn bẩm sinh: xơ nang, rối loạn lông chuyển nguyên phát và một số bất thường giải phẫu.
- Tắc nghẽn hoặc hít sặc: dị vật, u, hẹp phế quản, trào ngược và rối loạn nuốt trong bối cảnh phù hợp.
- Nhiễm mycobacteria và nguyên nhân khác: có thể vừa là nguyên nhân vừa là hậu quả.
- Vô căn: không tìm được nguyên nhân dù đã đánh giá chuẩn hóa.
Có thể điều chỉnh: hút thuốc, vệ sinh răng miệng kém, điều trị nhiễm trùng chậm, kỹ thuật làm sạch đường thở không phù hợp, ít vận động, hít sặc chưa được xử lý và dùng kháng sinh không theo cấy.
Khó hoặc không thể thay đổi: tiền sử lao hoặc viêm phổi nặng, suy giảm miễn dịch, rối loạn lông chuyển, xơ nang, dị dạng phế quản, bệnh tự miễn và tuổi cao. Sự hiện diện yếu tố nguy cơ không đủ chẩn đoán; nhiều người có giãn phế quản vẫn không xác định được nguyên nhân.
- Người ho khạc đờm kéo dài, đặc biệt đờm nhiều hoặc mủ hằng ngày.
- Người bị viêm phổi, “viêm phế quản” hoặc nhập viện hô hấp lặp lại.
- Người có tiền sử lao phổi, ho ra máu, áp xe phổi hoặc tổn thương phổi sau nhiễm trùng.
- Người suy giảm miễn dịch, ABPA, bệnh tự miễn, rối loạn lông chuyển hoặc xơ nang.
- Người COPD hoặc hen có đợt cấp nhiều, cấy đờm Pseudomonas hoặc triệu chứng không tương xứng.
- Trẻ ho ướt kéo dài, chậm tăng trưởng hoặc nhiễm trùng hô hấp tái diễn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Giãn phế quản
Biểu hiện rất đa dạng. Nhiều người ho và khạc đờm hầu như mỗi ngày, lượng tăng vào buổi sáng hoặc khi đổi tư thế. Người khác chỉ có đợt nhiễm trùng tái diễn, ho khan, mệt hoặc ho ra máu. Triệu chứng thường kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm và xấu lên trong đợt cấp.
Màu đờm có thể trong, trắng, vàng, xanh hoặc lẫn máu; màu đơn độc không xác định tác nhân. Giữa các đợt, người bệnh vẫn có thể khó thở, đau ngực, giảm sức bền và ảnh hưởng giấc ngủ. Trẻ em thường biểu hiện ho ướt mạn và chậm tăng trưởng hơn là mô tả đờm.
- Ho mạn: thường là ho ướt, kéo dài và tăng khi nhiễm trùng hoặc đờm ứ.
- Khạc đờm: lượng từ ít đến rất nhiều; đờm mủ dai dẳng phản ánh viêm và nhiễm khuẩn đường thở.
- Nhiễm trùng ngực tái diễn: ho, đờm, khó thở và mệt tăng trong nhiều ngày.
- Khó thở, khò khè: liên quan tắc nghẽn, tăng phản ứng đường thở hoặc bệnh đồng mắc.
- Mệt và giảm sức bền: do viêm mạn, giấc ngủ kém, mất cơ và hạn chế vận động.
- Ho ra máu ít: có thể là vệt máu trong đờm do mạch phế quản dễ chảy.
- Ho ra máu lượng nhiều: ít gặp nhưng có thể đe dọa đường thở và cần cấp cứu.
- Đau ngực kiểu màng phổi: có thể xuất hiện trong nhiễm trùng khu trú hoặc thuyên tắc.
- Sốt kéo dài, vã mồ hôi đêm, sút cân: gợi ý lao, mycobacteria không lao hoặc nhiễm trùng mạn khác.
- Viêm xoang mạn, viêm tai, vô sinh nam: có thể gợi ý rối loạn lông chuyển nguyên phát.
- Ngón tay dùi trống: gặp ở bệnh nặng hoặc nguyên nhân đặc biệt và cần đánh giá toàn diện.
Nên đặt lịch khám: khi ho trên vài tuần, khạc đờm hằng ngày, nhiễm trùng ngực lặp lại, ho ra máu dù ít hoặc có tiền sử lao kèm triệu chứng kéo dài.
Cần khám trong ngày: khi đờm tăng rõ, đổi độ đặc hoặc mủ hơn, khó thở và khò khè tăng, sốt, đau ngực, mệt toàn thân hoặc thuốc theo kế hoạch không cải thiện.
Cần tái khám sớm: sau đợt cấp, khi cấy xuất hiện vi khuẩn mới như Pseudomonas, số đợt tăng, sút cân hoặc kỹ thuật làm sạch đường thở không còn hiệu quả.
- Ho ra máu nhiều, máu tươi liên tục, có cục máu hoặc khó thở trong khi chảy máu.
- Khó thở dữ dội, tím môi, không thể nói trọn câu hoặc độ bão hòa oxy giảm rõ.
- Lú lẫn, lơ mơ, ngất, huyết áp thấp hoặc tim đập rất nhanh.
- Sốt cao kèm rét run, thở nhanh, tiểu ít hoặc dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết.
- Đau ngực đột ngột một bên, đặc biệt kèm khó thở hoặc ho ra máu.
Chẩn đoán Giãn phế quản
Chẩn đoán cần hai thành phần: triệu chứng lâm sàng phù hợp và CT ngực cho thấy phế quản giãn vĩnh viễn. Sau khi xác nhận, bước quan trọng không kém là tìm nguyên nhân, mức độ bệnh và các đặc điểm có thể điều trị như Pseudomonas mạn, ABPA, suy giảm miễn dịch, mycobacteria hoặc tắc nghẽn khu trú.
Bác sĩ khai thác đờm, đợt cấp, ho ra máu, tiền sử lao, bệnh từ nhỏ, xoang tai, tự miễn, trào ngược và thuốc. Hô hấp ký đánh giá chức năng nhưng không xác nhận cấu trúc. Cấy đờm thường quy và cấy mycobacteria được lựa chọn theo hướng dẫn. Không chẩn đoán chỉ từ X-quang hoặc cụm từ “giãn nhẹ” tình cờ ở người không triệu chứng.
Khám tập trung vào nhịp thở, oxy, cân nặng, dấu suy dinh dưỡng, ran nổ hoặc ran ẩm, khò khè và ngón tay dùi trống. Bác sĩ quan sát màu, lượng đờm nếu có và đánh giá ho có hiệu quả không. Khám tai mũi họng, răng miệng, khớp, da hoặc dấu bệnh gan giúp gợi ý nguyên nhân.
Tiền sử chi tiết gồm số đợt cần kháng sinh, nhập viện, vi sinh cũ, ho ra máu, khả năng tập, kỹ thuật dẫn lưu và bệnh đồng mắc. Khám bình thường giữa các đợt không loại trừ bệnh khu trú.
- Cấy đờm vi khuẩn: xác định vi sinh thường trú, hướng dẫn kháng sinh và theo dõi Pseudomonas hoặc kháng thuốc.
- Cấy mycobacteria: tìm lao hoặc mycobacteria không lao trước một số điều trị dài hạn và khi có gợi ý.
- Công thức máu, CRP: đánh giá viêm, thiếu máu và bạch cầu ái toan; kết quả không thay thế lâm sàng.
- Immunoglobulin IgG, IgA, IgM: sàng lọc suy giảm miễn dịch có thể điều trị.
- Đánh giá Aspergillus: IgE toàn phần, kháng thể đặc hiệu và bạch cầu ái toan để tìm ABPA trong bối cảnh phù hợp.
- Hô hấp ký: đo tắc nghẽn hoặc hạn chế, làm mốc theo dõi và hướng dẫn thuốc giãn phế quản.
- Xét nghiệm nguyên nhân chọn lọc: alpha-1 antitrypsin, tự miễn, xơ nang, chức năng lông chuyển hoặc nuốt tùy tuổi và biểu hiện.
CT ngực lát mỏng là tiêu chuẩn hình ảnh. Dấu hiệu gồm đường kính phế quản lớn hơn động mạch đi kèm, phế quản không thuôn nhỏ về ngoại vi, nhìn thấy đường thở sát màng phổi, thành dày, nút nhầy và hình cây nảy chồi. CT còn cho biết hình trụ, giãn–thắt, dạng túi và mức lan tỏa.
X-quang có thể thấy dải mờ, vòng nhẫn, xẹp hoặc hình tổ ong thô nhưng độ nhạy thấp. CT phải được đọc cùng tuổi và triệu chứng vì giãn nhẹ có thể gặp ở người lớn tuổi hoặc do kéo trong xơ phổi. CT mạch hoặc chụp mạch được dùng khi ho ra máu cần xác định nguồn chảy.
Giãn phế quản lâm sàng được xác định khi CT chứng minh phế quản giãn vĩnh viễn và người bệnh có hội chứng phù hợp như ho, đờm, nhiễm trùng tái diễn hoặc ho ra máu. Tỷ lệ đường kính phế quản–động mạch là dấu hiệu hữu ích nhưng không phải ngưỡng duy nhất; tuổi, thể tích phổi và kỹ thuật chụp ảnh hưởng kết quả.
Không nên gọi bệnh chỉ vì một đoạn giãn nhẹ không triệu chứng. Ngược lại, người có triệu chứng điển hình nhưng CT cũ chất lượng thấp có thể cần chụp lại theo chỉ định. Chẩn đoán xơ nang, ABPA, NTM hoặc rối loạn lông chuyển cần tiêu chuẩn riêng ngoài CT.
Điều trị Giãn phế quản
Mục tiêu là làm sạch đờm, giảm triệu chứng, ngăn đợt cấp, bảo tồn chức năng và điều trị nguyên nhân. Mọi người bệnh mới chẩn đoán nên được đánh giá chuẩn hóa về miễn dịch, ABPA, mycobacteria, vi sinh, mức độ và bệnh đồng mắc. Kỹ thuật làm sạch đường thở được cá thể hóa và dạy bởi chuyên viên có kinh nghiệm.
Đợt cấp được lấy mẫu đờm khi có thể và điều trị dựa trên mức nặng, vi sinh trước đó và nguy cơ biến chứng. Điều trị dài hạn chỉ khi nguy cơ đủ cao, sau khi loại trừ chống chỉ định và tối ưu dẫn lưu. Nhập viện khi suy hô hấp, nhiễm khuẩn huyết, ho ra máu nặng, không uống thuốc được hoặc thất bại ngoại trú.
- Kháng sinh đợt cấp: lựa chọn dựa vào cấy gần nhất, mức nặng, dị ứng, chức năng thận và nguy cơ kháng thuốc; không tự dùng đơn cũ.
- Macrolide dài hạn: có thể giảm đợt cấp ở người nguy cơ cao sau khi loại trừ NTM, đánh giá điện tim, thính lực và tương tác.
- Kháng sinh dạng hít: được cân nhắc đặc biệt ở nhiễm Pseudomonas mạn kèm đợt cấp nhiều, dưới giám sát chuyên khoa.
- Thuốc làm loãng hoặc điều biến đờm: dùng chọn lọc khi kỹ thuật dẫn lưu chưa đủ; cần thử đáp ứng và nguy cơ co thắt.
- Thuốc giãn phế quản: phù hợp khi có tắc nghẽn, khó thở, hen hoặc COPD đồng mắc.
- Corticosteroid dạng hít: không dùng thường quy cho giãn phế quản đơn thuần; chỉ theo chỉ định bệnh kèm.
Nội soi phế quản được cân nhắc khi bệnh khu trú không giải thích được, nghi dị vật hoặc khối u, nút nhầy gây xẹp, cần lấy mẫu sâu hay xác định nguồn chảy máu. Đây không phải thủ thuật theo dõi thường quy.
Thuyên tắc động mạch phế quản là biện pháp quan trọng khi ho ra máu nhiều hoặc tái diễn có nguồn mạch phù hợp. Thủ thuật chặn mạch cần trung tâm can thiệp có kinh nghiệm và vẫn phải điều trị nguyên nhân gây viêm. Oxy hoặc thông khí hỗ trợ dùng khi suy hô hấp, không phải điều trị trực tiếp cấu trúc giãn.
Cắt phổi khu trú có thể được xem xét khi tổn thương giới hạn, triệu chứng hoặc nhiễm trùng nặng dai dẳng dù điều trị tối ưu, ho ra máu tái phát, áp xe hoặc vùng phổi phá hủy không còn chức năng. Phải đánh giá phần phổi còn lại, vi sinh và nguyên nhân để tránh bệnh tiếp tục ở vùng khác.
Ghép phổi hiếm khi dành cho giãn phế quản lan tỏa giai đoạn cuối với suy hô hấp hoặc tăng áp phổi. Phẫu thuật không phải lựa chọn thường quy vì bệnh thường nhiều thùy và nguy cơ rò khí, chảy máu, nhiễm trùng đáng kể.
- Làm sạch đường thở: chu kỳ thở chủ động, dẫn lưu tự sinh, PEP hoặc thiết bị hỗ trợ được chọn theo sở thích và khả năng.
- Phục hồi chức năng: khuyến nghị khi khả năng gắng sức giảm, giúp tăng sức bền và kiểm soát khó thở.
- Hydrat hóa và khí dung muối: có thể hỗ trợ đờm ở một số người sau đánh giá co thắt đường thở.
- Tiêm chủng: thực hiện theo tuổi, bệnh nền và khuyến cáo để giảm nhiễm trùng có thể phòng.
- Dinh dưỡng, răng miệng và điều trị trào ngược hoặc rối loạn nuốt: giảm yếu tố duy trì viêm trong nhóm phù hợp.
- Kế hoạch tự quản lý: ghi dấu hiệu đợt cấp, cách lấy mẫu đờm và đầu mối liên hệ.
Theo dõi gồm số đợt cấp, số lần nhập viện, lượng và màu đờm, ho ra máu, khó thở, cân nặng, oxy, hô hấp ký và chất lượng sống. Cấy đờm định kỳ hoặc khi triệu chứng xấu giúp nhận vi sinh mới và kháng thuốc. Người dùng kháng sinh dài hạn cần đánh giá hiệu quả, tác dụng phụ và nhu cầu tiếp tục.
Kỹ thuật dẫn lưu được kiểm tra lại vì bệnh, tuổi và dụng cụ có thể thay đổi. Pseudomonas mới phát hiện, NTM, giảm FEV1 nhanh, sụt cân hoặc đợt cấp tăng là lý do hội chẩn chuyên khoa. CT chỉ lặp khi diễn tiến bất thường hoặc cần lập kế hoạch can thiệp.
Giãn phế quản cần chăm sóc dài hạn, nhưng cường độ thay đổi theo triệu chứng và nguy cơ. Kỹ thuật làm sạch đường thở thường thực hiện hằng ngày hoặc theo kế hoạch cá nhân, tăng trong đợt cấp. Đợt nhiễm trùng cần liệu trình kháng sinh do bác sĩ xác định theo mức nặng và đáp ứng.
Điều trị dự phòng bằng macrolide hoặc kháng sinh hít được đánh giá lại định kỳ, không mặc định dùng vĩnh viễn. Phục hồi chức năng có chương trình rồi duy trì tập. Tổn thương cấu trúc hiếm khi biến mất, nhưng kiểm soát tốt có thể tạo giai đoạn ổn định kéo dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Đợt cấp và viêm phổi tái diễn: gây suy giảm chức năng, kháng thuốc và nhập viện.
- Nhiễm Pseudomonas hoặc NTM mạn: liên quan gánh nặng triệu chứng và điều trị phức tạp.
- Ho ra máu: từ vệt nhỏ đến chảy máu lớn đe dọa đường thở.
- Suy hô hấp, tăng áp phổi: xuất hiện ở bệnh lan tỏa hoặc tiến triển.
- Áp xe phổi, viêm màng phổi: có thể xảy ra khi nhiễm trùng không kiểm soát.
- Suy dinh dưỡng, lo âu, trầm cảm và mất khả năng lao động: là hậu quả dài hạn thường bị bỏ sót.
- Kháng kháng sinh và tác dụng phụ điều trị: tăng khi dùng thuốc kéo dài hoặc không theo vi sinh.
Nhiều người sống ổn định lâu dài nếu dẫn lưu tốt, ít đợt cấp và nguyên nhân nền được điều trị. Tiên lượng kém hơn khi thường xuyên nhập viện, nhiễm Pseudomonas mạn, khó thở nặng, FEV1 thấp, bệnh lan tỏa, dinh dưỡng kém hoặc nhiều bệnh đồng mắc.
Các thang điểm hỗ trợ phân tầng nhưng không dự đoán chính xác một cá nhân. Một CT trông nặng không luôn đồng nghĩa triệu chứng nặng, và ngược lại. Theo dõi xu hướng đợt cấp, chức năng và cân nặng có giá trị hơn một kết quả đơn lẻ. Điều trị sớm các đặc điểm có thể can thiệp giúp giảm gánh nặng dù phế quản đã giãn không trở lại bình thường.
Cấu trúc giãn phế quản tồn tại, còn các đợt cấp có thể tái diễn. Nguy cơ cao ở người từng nhiều đợt, Pseudomonas mạn, dẫn lưu không hiệu quả, trào ngược hoặc hít sặc, suy giảm miễn dịch và bệnh nền chưa kiểm soát.
Giảm tái phát bằng kỹ thuật làm sạch đường thở đều đặn, vận động, cấy đờm, điều trị nguyên nhân, tiêm chủng và dùng thuốc dự phòng đúng nhóm. Không dùng kháng sinh liên tục theo kinh nghiệm vì có thể tạo kháng thuốc, che lấp NTM và gây tác dụng phụ mà không giải quyết ứ đờm.
Không phải mọi trường hợp đều phòng được, nhưng điều trị sớm viêm phổi, lao, dị vật và suy giảm miễn dịch có thể hạn chế tổn thương. Tiêm chủng, vệ sinh tay, dinh dưỡng, răng miệng, tránh hút thuốc và giảm hít sặc góp phần bảo vệ đường thở.
Sau chẩn đoán, mục tiêu là phòng đợt cấp và tiến triển: học dẫn lưu đúng, duy trì vận động, lấy mẫu đờm khi xấu đi và tuân thủ kế hoạch. Người có bệnh di truyền cần tư vấn gia đình. Không khuyến cáo sàng lọc CT đại trà ở người không triệu chứng vì bức xạ và nguy cơ phát hiện thay đổi không có ý nghĩa.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Giãn phế quản
Ăn đủ năng lượng và protein giúp duy trì cơ hô hấp, đặc biệt khi đờm nhiều, viêm mạn hoặc sụt cân. Uống đủ nước có thể làm đờm dễ khạc hơn, trừ khi bị giới hạn do tim hoặc thận. Người trào ngược nên tránh nằm ngay sau ăn và điều chỉnh bữa theo triệu chứng.
Không có thực phẩm diệt vi khuẩn trong phế quản. Không tự loại sữa vì cho rằng tăng đờm nếu không có bằng chứng cá nhân; hạn chế quá mức dễ thiếu dinh dưỡng. Người hít sặc hoặc ho khi ăn cần đánh giá nuốt thay vì chỉ đổi món tại nhà.
Vận động giúp tăng thông khí, hỗ trợ tống đờm và giảm mất cơ. Nhiều người thực hiện kỹ thuật làm sạch đường thở trước hoặc sau tập tùy đáp ứng. Chương trình có thể gồm đi bộ, đạp xe, tập sức mạnh và bài tập lồng ngực; người giảm sức bền nên tham gia phục hồi chức năng.
Trong đợt cấp, giảm cường độ nhưng vẫn vận động nhẹ nếu an toàn. Ho ra máu đang tăng, sốt cao, đau ngực hoặc giảm oxy là lý do tạm dừng và liên hệ bác sĩ. Bơi ở hồ kém vệ sinh hoặc thiết bị khí dung không được làm sạch có thể tăng phơi nhiễm vi sinh.
Có thể ghi số cốc hoặc thể tích đờm ước tính, màu, độ đặc, mùi, ho ra máu, nhiệt độ, khó thở và khả năng hoạt động. Sự thay đổi đồng thời của nhiều dấu hiệu đáng tin hơn chỉ màu đờm. Nếu có lọ vô khuẩn và hướng dẫn, lấy mẫu trước liều kháng sinh đầu tiên khi đợt cấp bắt đầu.
Vệ sinh, làm khô thiết bị PEP, máy khí dung và dụng cụ theo hướng dẫn để tránh nhiễm bẩn. Không dùng chung thiết bị. Ghi lại kết quả cấy và kháng sinh từng hiệu quả để cung cấp cho bác sĩ, nhưng không tự chọn thuốc dựa trên một kết quả cũ.
- Không bỏ kỹ thuật làm sạch đường thở chỉ vì một ngày ít đờm nếu kế hoạch yêu cầu duy trì.
- Không tự dùng kháng sinh còn thừa, đổi thuốc theo màu đờm hoặc chia sẻ thuốc với người khác.
- Không dùng corticosteroid dạng hít thường quy khi không có chỉ định bệnh kèm.
- Không thực hiện dẫn lưu tư thế đầu thấp nếu trào ngược nặng, ho ra máu hoặc bác sĩ đã khuyên tránh.
- Không khạc đờm bừa bãi; nên dùng khăn hoặc dụng cụ phù hợp và vệ sinh tay.
- Không trì hoãn cấp cứu khi ho ra máu nhiều, khó thở hoặc lơ mơ.
- Không hút thuốc hoặc tiếp xúc khói vì làm giảm làm sạch lông chuyển và tăng viêm.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, ho ướt kéo dài và nhiễm trùng tái diễn cần đánh giá sớm; trẻ có thể nuốt đờm nên người chăm sóc không thấy khạc. Nguyên nhân thường bao gồm xơ nang, rối loạn lông chuyển, suy giảm miễn dịch, dị vật, hít sặc và nhiễm trùng nặng. Tăng trưởng, dinh dưỡng và tiêm chủng là chỉ số theo dõi quan trọng.
Điều trị cần chuyên khoa nhi hô hấp, vật lý trị liệu phù hợp tuổi và kế hoạch kháng sinh dựa vi sinh. Không áp dụng thiết bị, liều hoặc kỹ thuật người lớn cho trẻ. Một số tổn thương ở trẻ có khả năng cải thiện hình ảnh nếu nguyên nhân được xử lý rất sớm.
Người cao tuổi dễ có biểu hiện không điển hình như yếu, sảng, chán ăn hoặc té ngã khi đợt cấp. Khả năng ho yếu, rối loạn nuốt, trào ngược, răng miệng kém và bất động làm đờm ứ. Suy thận, giảm thính lực và thuốc kéo dài QT ảnh hưởng lựa chọn kháng sinh.
Kỹ thuật dẫn lưu phải phù hợp sức tay, nhận thức và người hỗ trợ. Cần rà soát đa thuốc, dinh dưỡng và nguy cơ hít sặc. Mục tiêu ưu tiên giảm nhập viện và duy trì tự lập, tránh điều trị dài hạn gây tác dụng phụ vượt lợi ích.
Thai kỳ có thể làm khó thở và trào ngược tăng, nhưng đa số phụ nữ giãn phế quản ổn định vẫn có thể mang thai với theo dõi. Người bệnh nặng, oxy thấp, tăng áp phổi hoặc nhiễm Pseudomonas cần tư vấn trước mang thai và phối hợp sản khoa–hô hấp.
Kỹ thuật làm sạch đường thở thường tiếp tục với tư thế điều chỉnh để tránh khó chịu. Kháng sinh, thuốc giãn phế quản và thuốc dài hạn được lựa chọn theo vi sinh, tuổi thai và dữ liệu an toàn. Không tự dừng thuốc hoặc tránh điều trị nhiễm trùng vì thiếu oxy và sốt cũng gây nguy cơ cho thai.
Giãn phế quản không lây qua sữa. Khi dùng kháng sinh hoặc thuốc dự phòng, cần kiểm tra khả năng bài tiết vào sữa, tuổi và sức khỏe của trẻ. Nhiều thuốc có thể dùng trong thời kỳ cho bú, nhưng macrolide dài hạn, fluoroquinolone hoặc thuốc hiếm cần đánh giá riêng.
Kỹ thuật dẫn lưu, khí dung và vận động không bắt buộc ngừng cho bú. Nếu mẹ có nhiễm trùng hô hấp lây, thực hiện vệ sinh tay, khẩu trang và hướng dẫn phòng lây theo tác nhân. Không mặc định ngừng sữa mẹ chỉ vì đờm có vi khuẩn.
Suy giảm miễn dịch vừa có thể là nguyên nhân vừa làm bệnh nặng hơn. Người bệnh dễ nhiễm vi khuẩn không thường gặp, nấm, NTM và virus kéo dài, đôi khi ít sốt. Cần đo immunoglobulin, đánh giá đáp ứng vaccine hoặc xét nghiệm chuyên sâu theo chỉ định.
Điều trị có thể bao gồm thay thế immunoglobulin ở nhóm phù hợp, kháng sinh dựa cấy và kế hoạch dự phòng phối hợp chuyên khoa. Corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch không được tăng chỉ vì đờm nhiều. Ngưỡng chụp hình, cấy sâu và nhập viện thường thấp hơn khi diễn tiến nhanh.
Hen, COPD, viêm khớp dạng thấp, bệnh viêm ruột, trào ngược, suy tim và bệnh xoang thường cùng tồn tại. Hen hoặc COPD có thể tạo chỉ định corticosteroid hít hay thuốc giãn phế quản, nhưng không nên mặc định áp dụng cho mọi giãn phế quản.
Trào ngược và rối loạn nuốt có thể duy trì hít sặc; bệnh tự miễn có thể quyết định thuốc toàn thân. Điều trị cần phối hợp để tránh tương tác, kéo dài QT, độc thận và tăng nguy cơ NTM. Khó thở tăng không phải lúc nào do nhiễm trùng đường thở.
Người giãn phế quản có nguy cơ giữ đờm và viêm phổi sau mổ, đặc biệt khi gây mê, đau hoặc bất động. Trước phẫu thuật chương trình cần tối ưu dẫn lưu, lấy cấy nếu đờm thay đổi, điều trị đợt cấp và hướng dẫn thiết bị mang theo.
Sau mổ, giảm đau, vận động sớm, tập ho và vật lý trị liệu giúp ngừa xẹp phổi. Không thực hiện vỗ rung mạnh khi vừa mổ ngực, có dẫn lưu hoặc ho ra máu nếu chưa được đội phẫu thuật cho phép. Kháng sinh dự phòng phẫu thuật không thay thế điều trị nhiễm trùng phế quản đang hoạt động.
Câu hỏi thường gặp về Giãn phế quản
Giãn phế quản không lây vì đây là tổn thương cấu trúc của phế quản, không phải một vi sinh vật. Người sống cùng không bị giãn phế quản chỉ do tiếp xúc với người bệnh. Tuy nhiên, virus cúm, COVID-19 hoặc một số nhiễm trùng hô hấp gây đợt cấp có thể lây theo cơ chế riêng. Người bệnh cũng có thể mang vi khuẩn trong đờm nhưng điều đó không đồng nghĩa luôn gây bệnh cho người khỏe mạnh. Nên rửa tay, che ho, không dùng chung thiết bị khí dung và làm sạch bề mặt. Cơ sở chuyên khoa có thể hướng dẫn thêm khi cấy phát hiện vi sinh đặc biệt.
Phế quản đã giãn và thành đường thở đã tổn thương thường không trở lại hoàn toàn bình thường, nên đa số trường hợp là bệnh mạn. Dù vậy, triệu chứng và đợt cấp có thể giảm rõ nếu tìm được nguyên nhân, làm sạch đờm đúng, tập luyện và dùng kháng sinh hợp lý. Một bệnh khu trú do dị vật hoặc tắc nghẽn đôi khi cải thiện mạnh sau xử lý nguyên nhân; phẫu thuật chỉ dành cho nhóm chọn lọc. Mục tiêu thực tế là giảm đờm, giảm nhiễm trùng, bảo tồn chức năng và sống chủ động, không phải dùng thuốc liên tục cho mọi người.
Phế quản giãn làm hệ thống lông chuyển không đẩy chất nhầy ra hiệu quả. Đờm nằm lâu kích thích viêm và tạo môi trường cho vi sinh vật tồn tại; viêm lại làm tuyến nhầy tiết nhiều hơn và đờm đặc hơn. Đây là vòng xoắn đặc trưng của bệnh. Kháng sinh chỉ xử lý nhiễm khuẩn phù hợp, không tự giải quyết toàn bộ ứ đờm. Vì vậy kỹ thuật làm sạch đường thở, vận động, uống đủ nước khi không bị hạn chế và điều trị nguyên nhân rất quan trọng. Nếu đờm tăng nhanh, đổi mủ, kèm sốt hoặc khó thở, cần liên hệ bác sĩ.
Mọi lần ho ra máu mới xuất hiện nên được báo cho nhân viên y tế, vì lượng nhìn thấy không luôn phản ánh mức nguy hiểm. Cần gọi 115 nếu máu tươi ra nhiều hoặc liên tục, có cục máu, khó thở, choáng, tím tái, đau ngực hoặc lơ mơ. Trong khi chờ cấp cứu, không tự lái xe; nếu biết bên phổi chảy máu, có thể nằm nghiêng bên đó để bảo vệ phổi còn lại. Không tự dùng thuốc cầm máu, thuốc ho hoặc ngừng thuốc chống đông mà chưa được hướng dẫn. Ho ra máu ít tái diễn cũng cần đánh giá nguồn chảy.
Phần lớn người có giãn phế quản lâm sàng nên được chuyên viên vật lý trị liệu hô hấp đánh giá và dạy ít nhất một kỹ thuật làm sạch đường thở. Tần suất không giống nhau: người nhiều đờm có thể cần hằng ngày và tăng khi đợt cấp; người ít đờm có thể dùng lịch khác hoặc kỹ thuật khi triệu chứng tăng. Không có một phương pháp tốt nhất cho mọi người. Tư thế đầu thấp, thiết bị PEP, dẫn lưu tự sinh hay chu kỳ thở chủ động phải phù hợp trào ngược, ho ra máu, sức tay và sở thích. Kỹ thuật nên được kiểm tra lại định kỳ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

