Khí phế thũng là tình trạng các vách ngăn giữa phế nang bị phá hủy, làm nhiều túi khí nhỏ hợp lại thành khoang lớn, giảm diện tích trao đổi oxy và làm phổi mất độ đàn hồi. Không khí dễ bị giữ lại khi thở ra, khiến người bệnh khó thở tăng dần và giảm sức bền. Hút thuốc là nguyên nhân phổ biến nhất; khói bụi nghề nghiệp, ô nhiễm và thiếu alpha-1 antitrypsin cũng có thể liên quan.
Khí phế thũng thường là một thành phần của COPD nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa với COPD, vì hình ảnh phá hủy phế nang có thể xuất hiện khi chưa có tắc nghẽn hô hấp ký. CT ngực giúp xác định phân bố và mức độ tổn thương, còn chức năng hô hấp đánh giá ảnh hưởng sinh lý. Cai thuốc, thuốc hít khi phù hợp, phục hồi chức năng, oxy cho thiếu oxy mạn và các thủ thuật chọn lọc có thể giảm triệu chứng.
Khí phế thũng là bệnh gì?
Khí phế thũng (Emphysema) là bất thường giải phẫu bệnh được định nghĩa bởi sự giãn vĩnh viễn của các khoang khí phía xa tiểu phế quản tận, kèm phá hủy thành phế nang và không có xơ hóa nổi trội. Khi các vách mỏng bị mất, số lượng đơn vị trao đổi khí giảm và các đường thở nhỏ mất lực kéo giữ mở, nên dễ xẹp trong thì thở ra.

Khái niệm này khác với “phổi căng” do hen cấp hoặc thở máy, vì khí phế thũng bao gồm phá hủy mô. Bệnh thường góp phần tạo COPD, song một người có thể có khí phế thũng trên CT mà tỷ số FEV1/FVC vẫn chưa dưới ngưỡng chẩn đoán. Bóng khí lớn là một biểu hiện khu trú, không phải mọi khí phế thũng đều tạo bóng khí cần phẫu thuật.
| Tên bệnh | Khí phế thũng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Emphysema |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Emphysema, giãn phế nang phá hủy, khí phế thũng phổi |
| Mã ICD-10 | J43.9 – Khí phế thũng, không đặc hiệu |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh nhu mô phổi tắc nghẽn mạn; chuyên khoa Hô hấp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phế nang, các vách ngăn phế nang, tiểu phế quản hô hấp và giường mao mạch phổi; bệnh nặng có thể ảnh hưởng trao đổi khí, cơ hô hấp và tim phải. |
| Tính chất bệnh | Tổn thương cấu trúc mạn tính, không lây và thường tiến triển; phần mô phế nang đã phá hủy không tái tạo hoàn toàn, nhưng triệu chứng và tốc độ xấu đi có thể được kiểm soát. |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp trong COPD, nhất là ở người lớn tuổi từng hút thuốc; khí phế thũng phát hiện trên CT có thể tồn tại trước khi hô hấp ký cho thấy tắc nghẽn rõ. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Khí phế thũng
Khói và hạt độc kích hoạt đại thực bào, bạch cầu trung tính và các chất oxy hóa trong phổi. Men phân giải protein vượt quá khả năng bảo vệ của antiprotease, làm đứt elastin và vách phế nang. Thiếu alpha-1 antitrypsin tạo mất cân bằng tương tự do cơ thể thiếu protein bảo vệ mô khỏi elastase.
Khi mạng đàn hồi mất, phổi dễ nở nhưng khó co về, dẫn đến tăng thể tích cặn và bẫy khí. Sự mất các điểm bám quanh tiểu phế quản khiến đường thở nhỏ xẹp khi thở ra. Đồng thời giường mao mạch giảm làm DLCO thấp và tăng bất tương xứng thông khí–tưới máu. Cơ hoành bị dẹt nên co kém hiệu quả, tạo cảm giác hụt hơi và tiêu hao nhiều năng lượng.
- Trung tâm tiểu thùy: ưu thế quanh tiểu phế quản hô hấp, thường ở thùy trên và liên quan hút thuốc.
- Toàn tiểu thùy: phá hủy tương đối đồng đều cả tiểu thùy, có thể ưu thế đáy phổi và gợi ý thiếu alpha-1 antitrypsin.
- Cạnh vách: nằm gần màng phổi hoặc vách liên tiểu thùy, có thể tạo bóng kén và liên quan tràn khí màng phổi.
- Không đều: đi kèm sẹo phổi, mức ảnh hưởng lâm sàng thay đổi.
- Khí phế thũng bóng lớn: một hoặc nhiều bóng khí chiếm thể tích đáng kể và chèn ép mô phổi còn hoạt động.
Tỷ lệ khí phế thũng khó tách khỏi COPD vì nhiều nghiên cứu dựa vào hô hấp ký, còn số khác dựa vào CT hoặc giải phẫu bệnh. Tổn thương tăng theo tuổi và tổng phơi nhiễm thuốc lá, nhưng cũng gặp ở người chưa từng hút thuốc do ô nhiễm, nghề nghiệp, bất thường phát triển phổi hoặc di truyền.
Ở Việt Nam chưa có số liệu quốc gia mới, đồng nhất về khí phế thũng xác định bằng CT. Người hút thuốc lá hoặc thuốc lào lâu năm, người tiếp xúc khói bếp và bụi nghề nghiệp là các nhóm cần lưu ý. Bệnh khởi phát trước trung niên hoặc phân bố đáy phổi cần làm tăng nghi ngờ thiếu alpha-1 antitrypsin.
Chất độc được hít sâu đến vùng trao đổi khí, tạo tổn thương lặp lại ở biểu mô và nội mô mao mạch. Nếu sửa chữa không cân bằng, các vách phế nang mỏng dần rồi đứt, để lại khoang khí lớn hơn nhưng ít bề mặt chức năng. Tiếp tục phơi nhiễm duy trì stress oxy hóa và làm bất hoạt các protein bảo vệ.
Ở thiếu alpha-1 antitrypsin, con đường gây bệnh bắt đầu từ đột biến di truyền làm giảm protein lưu hành hoặc chức năng của protein. Hút thuốc làm quá trình phá hủy diễn ra sớm và nhanh hơn. Bệnh không truyền từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Khí phế thũng
- Khói thuốc lá và thuốc lào: nguyên nhân thường gặp nhất do gây viêm, stress oxy hóa và mất cân bằng protease.
- Phơi nhiễm hít kéo dài: khói sinh khối, bụi khoáng, hơi hóa chất, khói hàn và ô nhiễm ngoài trời.
- Thiếu alpha-1 antitrypsin: rối loạn di truyền làm phổi dễ bị men protease phá hủy, đặc biệt khi có hút thuốc.
- Lão hóa và phát triển phổi kém: làm giảm dự trữ cấu trúc, nhưng không phải mọi thay đổi tuổi già đều là khí phế thũng bệnh lý.
- Tình trạng hiếm: một số bệnh mô liên kết, nhiễm HIV, dùng ma túy đường tĩnh mạch hoặc bệnh phổi đặc biệt có thể liên quan.
Có thể thay đổi: hút thuốc, khói thụ động, khói bếp, bụi và hơi nghề nghiệp, không dùng bảo hộ, tiếp tục phơi nhiễm sau khi có triệu chứng và ít vận động dẫn đến mất cơ.
Không thể hoặc khó thay đổi: tuổi, tiền sử gia đình, kiểu gen thiếu alpha-1 antitrypsin, phổi phát triển kém, sinh non và một số bệnh hiếm. Người có cùng mức hút thuốc vẫn có nguy cơ khác nhau vì tính nhạy cảm di truyền và sinh học.
- Người trên 40 tuổi từng hút thuốc và có khó thở tăng dần hoặc sức bền giảm.
- Người có CT cho thấy vùng phổi giảm đậm độ, bóng khí hoặc tăng căng phổi.
- Người trẻ bị khí phế thũng, ít phơi nhiễm hoặc có người thân mắc bệnh phổi và gan.
- Người làm việc lâu năm với bụi, khói hàn, hơi hóa chất hoặc sống trong môi trường ô nhiễm.
- Người có tràn khí màng phổi tự phát, bóng khí lớn hoặc khó thở không tương xứng với mức ho đờm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Khí phế thũng
Khí phế thũng có thể âm thầm cho đến khi lượng mô bị phá hủy đủ lớn. Khó thở khi gắng sức thường là biểu hiện sớm nhất; người bệnh đi chậm hơn, tránh dốc hoặc phải dừng để thở. Ho và đờm có thể nhẹ nếu tổn thương đường thở không nổi trội.
Khi tăng căng phổi tiến triển, cảm giác không thở hết ra, căng ngực và hụt hơi xuất hiện với hoạt động ngày càng nhỏ. Một số người thở chúm môi tự nhiên để giữ đường thở mở. Giai đoạn nặng có thể gây sút cân, yếu cơ, oxy thấp và đợt cấp; bóng khí dưới màng phổi có nguy cơ vỡ gây tràn khí.
- Khó thở tăng dần: ban đầu khi gắng sức, về sau có thể xuất hiện khi tắm, thay đồ hoặc ăn.
- Giảm sức bền: mệt sớm khi đi bộ do bẫy khí và cơ hoành hoạt động kém.
- Cảm giác không thở hết ra: người bệnh phải kéo dài thì thở ra hoặc thở chúm môi.
- Khò khè hoặc nặng ngực: xảy ra khi có tắc nghẽn đường thở đi kèm.
- Ho nhẹ hoặc ho khan: có thể có, nhưng ho đờm nhiều gợi ý thêm viêm phế quản mạn hoặc giãn phế quản.
- Sụt cân, giảm khối cơ: thường gặp ở bệnh tiến triển do tăng tiêu hao và ăn khó vì hụt hơi.
- Đau ngực đột ngột kèm khó thở: có thể báo hiệu vỡ bóng khí và tràn khí màng phổi.
- Ho ra máu: không điển hình, cần tìm ung thư, giãn phế quản, lao hoặc huyết khối.
- Phù chân: xuất hiện khi có tăng áp phổi hoặc suy tim phải, thường ở giai đoạn muộn.
- Ngón tay dùi trống: không phải dấu hiệu thường của khí phế thũng đơn thuần và cần đánh giá bệnh khác.
- Vàng da hoặc bệnh gan: có thể gợi ý thiếu alpha-1 antitrypsin ở bối cảnh phù hợp.
Nên đặt lịch khám: khi khó thở tăng từ từ, sức đi bộ giảm, có tiền sử hút thuốc hoặc phim/CT từng ghi nhận tăng căng phổi, bóng khí.
Cần khám trong ngày: khi khó thở tăng rõ, khò khè mới, giảm oxy, ho đờm đổi màu, sốt, đau ngực hoặc không ăn uống được.
Cần tái khám chuyên khoa: khi bệnh khởi phát trẻ, nghi thiếu alpha-1 antitrypsin, có bóng khí lớn, DLCO giảm nhiều, đợt cấp lặp lại hoặc muốn đánh giá can thiệp giảm thể tích phổi.
- Khó thở đột ngột dữ dội, đau ngực một bên hoặc tiếng thở giảm rõ, nghi tràn khí màng phổi.
- Không thể nói trọn câu, thở kiệt sức, tím môi hoặc đầu chi.
- Lơ mơ, lú lẫn, ngất hoặc tim đập nhanh bất thường.
- Ho ra nhiều máu hoặc đau ngực kiểu đè ép kèm vã mồ hôi.
Chẩn đoán Khí phế thũng
Đánh giá khí phế thũng kết hợp triệu chứng, phơi nhiễm, hô hấp ký, thể tích phổi, khả năng khuếch tán khí và hình ảnh. Hô hấp ký cho biết có tắc nghẽn hay không; đo thể tích phát hiện tăng căng và bẫy khí; DLCO phản ánh diện tích trao đổi khí nhưng cũng bị ảnh hưởng bởi thiếu máu và bệnh mạch phổi.
CT ngực là phương tiện nhạy để xác định kiểu, mức độ và phân bố khí phế thũng, đồng thời tìm bóng khí, nốt phổi và giãn phế quản. Chẩn đoán không nên dựa vào mô tả “phổi sáng” trên X-quang đơn độc. Người trẻ hoặc phân bố bất thường cần xét nghiệm alpha-1 antitrypsin và đánh giá gia đình.
Bác sĩ hỏi tổng lượng hút thuốc, khói bếp, nghề nghiệp, tuổi bắt đầu khó thở, tràn khí trước đây, bệnh gan và tiền sử gia đình. Mức hạn chế được lượng hóa qua hoạt động cụ thể, điểm khó thở và số đợt cấp.
Khám có thể thấy lồng ngực tăng đường kính trước sau, thì thở ra kéo dài, rì rào phế nang giảm, gõ vang, cơ hoành hạ thấp, thở chúm môi và sử dụng cơ cổ. Người bệnh nặng có thể gầy, co kéo hõm ức, oxy thấp hoặc phù chân. Các dấu hiệu này không đủ nhạy để loại trừ bệnh sớm.
- Hô hấp ký: phát hiện và định lượng tắc nghẽn; khí phế thũng sớm vẫn có thể có kết quả gần bình thường.
- Thể tích phổi: đo TLC, RV và bẫy khí, hữu ích khi khó thở không tương xứng FEV1.
- DLCO: thường giảm khi mất bề mặt phế nang–mao mạch; cần hiệu chỉnh theo hemoglobin và bối cảnh.
- Oxy máu, khí máu: dùng khi bệnh nặng, nghi thiếu oxy hoặc tăng carbon dioxide.
- Alpha-1 antitrypsin: định lượng và có thể làm kiểu gen/kiểu hình khi mức thấp hoặc nghi ngờ cao.
- Test gắng sức, đi bộ 6 phút: đánh giá giảm oxy khi vận động và khả năng chức năng trước phục hồi hoặc can thiệp.
X-quang có thể cho thấy tăng sáng phổi, giảm mạch máu ngoại vi, cơ hoành dẹt, khoang sau xương ức rộng hoặc bóng khí, nhưng độ nhạy thấp ở bệnh nhẹ. X-quang chủ yếu giúp nhận biến chứng và bệnh phối hợp.
CT lát mỏng xác định vùng giảm đậm độ, phá hủy mạch, bóng khí và phân bố thùy trên, đáy hoặc lan tỏa. Định lượng CT, mức không đồng nhất và tính toàn vẹn khe liên thùy hỗ trợ lựa chọn van nội phế quản hoặc phẫu thuật giảm thể tích. Hình ảnh phải được đối chiếu triệu chứng và chức năng, vì mức tổn thương CT không luôn song hành với khó thở.
Khí phế thũng được xác định về mặt cấu trúc bằng bằng chứng phá hủy và giãn khoang khí xa tiểu phế quản tận; trên lâm sàng, CT là phương tiện chính để nhận diện. Không có một ngưỡng CT duy nhất áp dụng cho mọi máy, phần mềm và dân số, nên bác sĩ đọc theo mẫu hình, mức độ và bối cảnh.
Nếu người bệnh đồng thời có triệu chứng hô hấp và FEV1/FVC sau thuốc giãn phế quản dưới 0,70, họ có thể được chẩn đoán COPD với kiểu hình khí phế thũng. Khí phế thũng trên CT mà hô hấp ký chưa tắc nghẽn vẫn cần theo dõi và giảm phơi nhiễm.
Điều trị Khí phế thũng
Điều trị nhằm chấm dứt tác nhân gây hại, giảm bẫy khí, cải thiện khả năng vận động, xử lý thiếu oxy và phòng đợt cấp. Cai thuốc là can thiệp nền; thuốc hít được lựa chọn theo tắc nghẽn và triệu chứng chứ không chỉ dựa trên CT. Phục hồi chức năng giúp cơ thể sử dụng dự trữ còn lại hiệu quả hơn.
Người có thiếu alpha-1 antitrypsin cần tư vấn di truyền, bảo vệ gan phổi và đánh giá điều trị đặc hiệu tại chuyên khoa. Can thiệp giảm thể tích chỉ sau khi thuốc, phục hồi, dinh dưỡng và cai thuốc đã tối ưu. Nhập viện khi có suy hô hấp, tràn khí, nhiễm trùng nặng hoặc đợt cấp không thể quản lý tại nhà.
- Thuốc giãn phế quản hít: kháng muscarinic và hoặc chủ vận beta-2 giúp giảm tắc nghẽn động, bẫy khí và khó thở ở người có COPD kèm theo.
- Corticosteroid dạng hít: không sửa chữa phế nang; chỉ dùng khi hồ sơ đợt cấp, bạch cầu ái toan hoặc hen đồng mắc cho thấy lợi ích.
- Thuốc điều trị đợt cấp: tác dụng ngắn, corticosteroid toàn thân và kháng sinh được dùng theo chỉ định từng biến cố, không dùng thường xuyên để “làm nở phổi”.
- Liệu pháp tăng cường alpha-1 antitrypsin: chỉ cân nhắc cho một số người thiếu hụt nặng theo tiêu chuẩn, khả năng tiếp cận và đánh giá chuyên khoa.
Giảm thể tích phổi qua nội soi bằng van một chiều có thể làm xẹp vùng thùy bị phá hủy nặng, cho phần phổi còn tốt và cơ hoành hoạt động hiệu quả hơn. Ứng viên cần tăng căng rõ, tổn thương phù hợp, ít thông khí bàng hệ, đã cai thuốc và hoàn thành điều trị tối ưu.
Một số trung tâm sử dụng kỹ thuật khác như cuộn coil hoặc hơi nhiệt trong bối cảnh chọn lọc, nhưng bằng chứng, khả năng cung cấp và nguy cơ khác nhau. Tràn khí màng phổi là biến chứng đáng chú ý sau van nên người bệnh phải được theo dõi tại cơ sở có kinh nghiệm.
Phẫu thuật giảm thể tích cắt bỏ vùng khí phế thũng kém chức năng nhằm giảm tăng căng; lợi ích lớn nhất ở nhóm được lựa chọn theo phân bố tổn thương và khả năng gắng sức. Cắt bóng khí phù hợp khi bóng khí rất lớn chèn ép nhu mô còn hoạt động, không phải khi có nhiều tổn thương lan tỏa nhỏ.
Ghép phổi dành cho bệnh giai đoạn cuối ở người đáp ứng tiêu chuẩn tuổi, chức năng cơ quan, dinh dưỡng và hỗ trợ xã hội. Mọi phẫu thuật đều có nguy cơ rò khí kéo dài, nhiễm trùng, suy hô hấp và tử vong, nên quyết định cần hội đồng đa chuyên khoa.
- Phục hồi chức năng hô hấp giúp tăng sức bền, học tiết kiệm năng lượng và giảm sợ khó thở.
- Kỹ thuật thở chúm môi và thở cơ hoành có thể giảm bẫy khí trong một số hoạt động, cần được hướng dẫn đúng.
- Oxy dài hạn chỉ dùng khi thiếu oxy mạn được xác nhận; oxy khi gắng sức hoặc ngủ phải dựa trên đánh giá riêng.
- Hỗ trợ dinh dưỡng ưu tiên bảo tồn khối cơ, đặc biệt khi tăng tiêu hao và ăn gây hụt hơi.
- Tiêm chủng và kế hoạch đợt cấp giúp giảm nhiễm trùng làm mất thêm dự trữ phổi.
- Tư vấn tâm lý và chăm sóc giảm nhẹ hỗ trợ người có khó thở dai dẳng dù điều trị tối ưu.
Khí phế thũng cần quản lý lâu dài vì tổn thương cấu trúc tồn tại vĩnh viễn. Lợi ích của cai thuốc bắt đầu sớm nhưng giảm tốc độ suy giảm được đánh giá qua nhiều tháng và năm. Phục hồi chức năng có chương trình ban đầu, sau đó phải duy trì vận động để giữ kết quả.
Thuốc hít được thử và đánh giá lại theo triệu chứng, không có thời hạn chung cho mọi người. Hồi phục sau van hoặc phẫu thuật cần nhiều tuần đến tháng và phụ thuộc biến chứng. Không có cam kết rằng một thủ thuật sẽ loại bỏ hoàn toàn khó thở.
Khí phế thũng cần quản lý lâu dài vì tổn thương cấu trúc tồn tại vĩnh viễn. Lợi ích của cai thuốc bắt đầu sớm nhưng giảm tốc độ suy giảm được đánh giá qua nhiều tháng và năm. Phục hồi chức năng có chương trình ban đầu, sau đó phải duy trì vận động để giữ kết quả.
Thuốc hít được thử và đánh giá lại theo triệu chứng, không có thời hạn chung cho mọi người. Hồi phục sau van hoặc phẫu thuật cần nhiều tuần đến tháng và phụ thuộc biến chứng. Không có cam kết rằng một thủ thuật sẽ loại bỏ hoàn toàn khó thở.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Suy hô hấp mạn hoặc cấp: do giảm trao đổi khí và mệt cơ hô hấp.
- Tràn khí màng phổi: xảy ra khi bóng kén dưới màng phổi vỡ, có thể đe dọa tính mạng.
- Bóng khí lớn: chèn ép nhu mô lành, gây đau, nhiễm trùng hoặc giảm thông khí.
- Tăng áp động mạch phổi và suy tim phải: liên quan mất giường mao mạch và thiếu oxy kéo dài.
- Suy dinh dưỡng, yếu cơ, loãng xương: làm giảm khả năng phục hồi và tăng té ngã.
- Ung thư phổi và bệnh tim mạch: nguy cơ có thể tăng do phơi nhiễm chung, đặc biệt thuốc lá.
Tiến triển phụ thuộc tuổi, mức phá hủy CT, tắc nghẽn, DLCO, oxy, đợt cấp, khả năng vận động, cân nặng và việc còn phơi nhiễm hay không. Người ngừng hút thuốc, giữ khối cơ, ít nhập viện và kiểm soát bệnh tim thường có diễn tiến thuận lợi hơn.
Mức độ khí phế thũng trên CT không đủ để dự báo riêng lẻ. Một số người có tổn thương hình ảnh đáng kể nhưng hoạt động còn tốt; người khác khó thở nhiều do tăng căng hoặc bệnh đồng mắc. Tiên lượng cá nhân cần đánh giá toàn diện, không suy ra tuổi thọ từ một phim CT.
Phế nang đã phá hủy không “tái phát” sau khi khỏi, vì tổn thương không biến mất. Điều có thể lặp lại là đợt cấp COPD, nhiễm trùng, tràn khí hoặc tái tăng căng sau can thiệp. Tiếp tục hút thuốc và bỏ vận động làm dự trữ giảm nhanh hơn.
Sau cắt bóng khí hoặc giảm thể tích, các vùng phổi khác vẫn có thể tiến triển. Duy trì cai thuốc, tái khám, thuốc đúng chỉ định, tiêm chủng và phục hồi chức năng là cách giảm biến cố, nhưng không bảo đảm bệnh ngừng hoàn toàn.
Không hút thuốc và không bắt đầu dùng sản phẩm nicotine tạo khói hoặc khí dung là biện pháp phòng bệnh quan trọng nhất. Nơi làm việc cần kiểm soát nguồn bụi, hút khí cục bộ và trang bị bảo hộ đúng chuẩn; nhà dùng nhiên liệu sinh khối cần cải thiện bếp và thông khí.
Người có gia đình thiếu alpha-1 antitrypsin nên được tư vấn xét nghiệm thay vì tự xét nghiệm tràn lan. Sau khi phát hiện tổn thương, phòng biến chứng bằng cai thuốc, tiêm chủng, vận động, tránh nhiễm trùng và theo dõi tràn khí. Không có thực phẩm hoặc bài thuốc nào được chứng minh ngăn phế nang tiếp tục phá hủy nếu phơi nhiễm còn tồn tại.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Khí phế thũng
Người khí phế thũng dễ hao năng lượng vì phải thở nhiều và có thể ăn ít do đầy bụng khi phổi tăng căng. Nên ưu tiên bữa nhỏ giàu protein, năng lượng vừa đủ, rau quả và chất béo lành mạnh; chọn món dễ nhai nếu ăn làm hụt hơi. Theo dõi cân nặng và vòng cơ giúp phát hiện mất khối nạc.
Không cần kiêng sữa, đường hoặc thực phẩm “tạo đờm” nếu không có bằng chứng cá nhân. Đồ uống có ga và bữa quá lớn có thể gây chướng khó chịu ở một số người. Muối và nước cần điều chỉnh khi có phù, suy tim hoặc bệnh thận.
Tập sức bền và sức mạnh giúp cơ sử dụng oxy hiệu quả, dù không sửa phế nang. Người bệnh nên học nhịp thở chúm môi khi leo dốc, nâng vật hoặc tắm; thở ra trong phần gắng sức giúp hạn chế nín thở. Hoạt động được tăng theo triệu chứng và oxy.
Tránh lặn biển, lên cao đột ngột hoặc bay khi có bóng khí lớn hay tràn khí gần đây cho đến khi bác sĩ xác nhận an toàn. Người dùng oxy cần kế hoạch thiết bị khi đi xa. Dừng vận động nếu đau ngực một bên đột ngột, choáng hoặc khó thở khác hẳn thường ngày.
Ghi lại quãng đường đi được, số lần phải dừng, cân nặng, thuốc cứu nguy, SpO2 nếu được chỉ định và các thay đổi đột ngột. Khó thở tiến triển chậm có thể bị che lấp bằng việc giảm hoạt động; so sánh cùng một nhiệm vụ hằng tuần giúp nhận ra xu hướng.
Người có bóng khí nên lưu thông tin chẩn đoán và biết dấu hiệu tràn khí. Thiết bị oxy phải được bảo quản xa lửa, dầu mỡ và thuốc lá. Không tự mua máy tạo oxy hoặc tăng lưu lượng để điều trị cảm giác hụt hơi khi chưa xác định thiếu oxy.
- Không tiếp tục hút thuốc, thuốc lào hoặc sử dụng sản phẩm tạo khói vì mỗi lần phơi nhiễm duy trì tổn thương oxy hóa.
- Không cho rằng CT có khí phế thũng đồng nghĩa phải mổ; đa số được điều trị không phẫu thuật.
- Không tự dùng corticosteroid kéo dài để “làm lành phế nang”.
- Không bỏ tập vì sợ hụt hơi; cần giảm cường độ và tập có hướng dẫn thay vì bất động.
- Không đi máy bay hoặc lặn sau tràn khí khi chưa được chuyên khoa cho phép.
- Không chờ tại nhà nếu đau ngực một bên và khó thở đột ngột, vì bóng khí có thể đã vỡ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Khí phế thũng mắc phải kiểu người lớn rất hiếm ở trẻ. “Khí phế thũng thùy bẩm sinh” hoặc tăng căng thùy phổi bẩm sinh là dị tật khác, thường gây suy hô hấp sớm và không đồng nghĩa với COPD do hút thuốc. Trẻ có hình ảnh giảm đậm độ cần đánh giá dị tật đường thở, bệnh phổi mạn do sinh non, nhiễm trùng, xơ nang và thiếu alpha-1 antitrypsin.
Chẩn đoán và quyết định phẫu thuật ở trẻ phải do chuyên khoa nhi hô hấp và ngoại lồng ngực, không áp dụng tiêu chuẩn can thiệp người lớn.
Ở người cao tuổi, khí phế thũng thường cùng suy tim, loãng xương, sarcopenia và giảm thăng bằng. Khó thở có thể biểu hiện bằng đi chậm, ít ra khỏi nhà hoặc mất khả năng tắm mặc. CT cần được diễn giải thận trọng vì thay đổi liên quan tuổi không luôn gây triệu chứng.
Ưu tiên bảo tồn chức năng, dinh dưỡng và phòng té ngã. Dụng cụ hít phải phù hợp lực hít và khả năng tay. Can thiệp giảm thể tích không bị loại trừ chỉ vì tuổi, nhưng nguy cơ phẫu thuật, mức độ frailty và mục tiêu cá nhân cần được đánh giá kỹ.
Khí phế thũng trong thai kỳ không phổ biến. Người thiếu alpha-1 antitrypsin hoặc có bệnh phổi nặng từ trước cần tư vấn trước mang thai về dự trữ hô hấp, oxy và nguy cơ đợt cấp. Tử cung lớn làm cơ hoành nâng cao nên tăng căng phổi có thể khiến hụt hơi rõ hơn.
Không tự ngừng thuốc hít. Theo dõi phối hợp sản khoa–hô hấp tập trung vào oxy hóa, dinh dưỡng, huyết khối và kế hoạch sinh. Hình ảnh cần thiết vẫn có thể thực hiện với biện pháp bảo vệ phù hợp khi lợi ích vượt nguy cơ.
Khí phế thũng không truyền qua sữa mẹ. Quyết định thuốc khi cho bú dựa trên hoạt chất, đường dùng và tình trạng trẻ; thuốc hít thường có phơi nhiễm toàn thân thấp nhưng vẫn cần rà soát. Oxy và phục hồi chức năng không cản trở cho bú.
Người mẹ thiếu alpha-1 antitrypsin có thể cần tư vấn di truyền cho gia đình, nhưng xét nghiệm trẻ nên theo khuyến cáo chuyên môn và đồng thuận, không suy ra bệnh chỉ từ chẩn đoán của mẹ. Không tự dừng điều trị đặc hiệu hoặc cho bú mà không trao đổi.
Suy giảm miễn dịch không trực tiếp tạo khí phế thũng trong đa số trường hợp, nhưng làm nhiễm trùng phổi và đợt cấp nặng hơn. Một số tình trạng như HIV, ghép tạng hoặc điều trị kéo dài có thể liên quan mẫu hình tổn thương đặc biệt và tương tác thuốc phức tạp.
Khó thở mới, sốt nhẹ, nốt phổi hoặc giảm oxy cần ngưỡng đánh giá thấp. Corticosteroid dạng hít và toàn thân phải cân nhắc nguy cơ nhiễm trùng; điều trị luôn phối hợp chuyên khoa bệnh nền.
Bệnh mạch vành, suy tim, tăng áp phổi, loãng xương, ung thư phổi, trào ngược và lo âu có thể làm khó thở tăng hoặc giới hạn vận động. DLCO thấp cũng có thể do thiếu máu hay bệnh mạch phổi, không chỉ do khí phế thũng.
Trước khi tăng thuốc hoặc can thiệp, bác sĩ tìm các yếu tố có thể điều trị như thiếu máu, suy tim và mất cơ. Người dùng thuốc chống đông, lợi tiểu hoặc thuốc kéo dài QT cần rà soát khi thêm thuốc hô hấp. Đau ngực và sút cân mới không nên quy cho khí phế thũng.
Khí phế thũng làm tăng nguy cơ rò khí, xẹp phổi, viêm phổi và thở máy kéo dài sau phẫu thuật lồng ngực hoặc bụng. Đánh giá trước mổ gồm triệu chứng, hô hấp ký, DLCO, khả năng gắng sức, oxy, dinh dưỡng và cai thuốc.
Sau mổ cần kiểm soát đau, vật lý trị liệu, vận động sớm và theo dõi tràn khí. Người đã cắt bóng khí hoặc giảm thể tích có kế hoạch chăm sóc dẫn lưu riêng. Không tập thở áp lực mạnh hoặc bay sớm nếu còn rò khí hoặc tràn khí.
Câu hỏi thường gặp về Khí phế thũng
Khí phế thũng và COPD liên quan chặt nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa. Khí phế thũng mô tả tổn thương cấu trúc: vách phế nang bị phá hủy và phổi mất đàn hồi. COPD là chẩn đoán lâm sàng–sinh lý với triệu chứng hô hấp và tắc nghẽn luồng khí kéo dài. Nhiều người COPD có khí phế thũng, viêm đường thở nhỏ hoặc cả hai. Ngược lại, CT có thể phát hiện khí phế thũng khi hô hấp ký chưa đạt ngưỡng COPD. Vì vậy bác sĩ cần kết hợp CT, hô hấp ký, DLCO và triệu chứng, không dùng hai thuật ngữ thay thế cho nhau trong mọi trường hợp.
Những vách phế nang đã bị phá hủy hiện không thể mọc lại bằng thuốc hoặc thực phẩm. Tuy nhiên, người bệnh vẫn có thể cải thiện đáng kể cảm giác thở và khả năng hoạt động. Cai thuốc làm giảm tiếp tục tổn thương; thuốc giãn phế quản giảm bẫy khí ở người có tắc nghẽn; phục hồi chức năng làm cơ hiệu quả hơn; dinh dưỡng và oxy đúng chỉ định hỗ trợ dự trữ. Một số người được chọn có thể hưởng lợi từ van nội phế quản hoặc phẫu thuật giảm thể tích. Mục tiêu là dùng phần phổi còn hoạt động tốt hơn và ngăn biến chứng, không phải hứa phục hồi cấu trúc đã mất.
Chưa đủ. CT cho thấy tổn thương phế nang và phân bố bệnh, nhưng COPD cần được đánh giá bằng triệu chứng, phơi nhiễm và hô hấp ký sau thuốc giãn phế quản. Một người có khí phế thũng nhẹ trên CT vẫn có tỷ số FEV1/FVC bình thường; người khác có tắc nghẽn do bệnh đường thở nhưng ít khí phế thũng. CT cũng có thể phát hiện thay đổi nhỏ chưa chắc giải thích khó thở. Bác sĩ thường bổ sung thể tích phổi, DLCO, oxy và tìm bệnh tim hoặc thiếu máu. Kết luận đúng giúp tránh dùng thuốc hoặc can thiệp không cần thiết.
Không phải ai có khí phế thũng cũng cần oxy. Oxy dài hạn được chỉ định khi đo xác nhận thiếu oxy mạn ở trạng thái ổn định theo tiêu chuẩn, chứ không chỉ vì khó thở hoặc CT nặng. Một số người chỉ giảm oxy khi vận động hoặc ngủ và cần thử nghiệm riêng. Dùng oxy khi độ bão hòa bình thường không sửa tổn thương phế nang và có thể gây bất tiện, cháy nổ hoặc giữ carbon dioxide ở nhóm nguy cơ. Người đã được kê oxy không tự đổi lưu lượng; khi khó thở tăng đột ngột phải tìm nguyên nhân thay vì chỉ vặn oxy cao hơn.
Phẫu thuật hoặc thủ thuật chỉ được cân nhắc khi bệnh nặng, triệu chứng dai dẳng dù đã cai thuốc, dùng thuốc và phục hồi tối ưu, đồng thời cấu trúc phổi phù hợp. Cắt bóng khí có thể hữu ích nếu một bóng lớn chèn ép mô còn tốt. Giảm thể tích phổi phù hợp với một số kiểu phân bố và dự trữ chức năng. Ghép phổi dành cho bệnh giai đoạn cuối ở người đủ điều kiện. Đánh giá gồm CT, hô hấp ký, DLCO, test gắng sức, bệnh tim, dinh dưỡng và nguy cơ. Không thể quyết định mổ chỉ từ kích thước một vùng giảm đậm độ trên phim.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

