Viêm tiểu phế quản (Bronchiolitis) là nhiễm trùng cấp làm viêm, phù nề và tăng chất nhầy trong các đường thở rất nhỏ của phổi, thường gặp nhất ở trẻ dưới 2 tuổi. Bệnh thường bắt đầu giống cảm lạnh với nghẹt mũi, chảy mũi, ho, sau đó trẻ có thể thở nhanh, co lõm ngực, khò khè hoặc bú kém. Virus hợp bào hô hấp là nguyên nhân nổi bật, nhưng rhinovirus, metapneumovirus và nhiều virus khác cũng có thể gây bệnh. Phần lớn trẻ hồi phục nhờ chăm sóc hỗ trợ, song trẻ sinh non, dưới 3 tháng, có bệnh tim bẩm sinh, bệnh phổi mạn hoặc suy giảm miễn dịch dễ diễn tiến nặng hơn. Đánh giá sớm mức độ khó thở, khả năng ăn bú và độ bão hòa oxy giúp nhận diện trẻ cần theo dõi tại bệnh viện, hỗ trợ hô hấp hoặc bù dịch.
Viêm tiểu phế quản là bệnh gì?
Viêm tiểu phế quản là hội chứng nhiễm trùng đường hô hấp dưới cấp tính ở nhũ nhi và trẻ nhỏ, trong đó các tiểu phế quản bị viêm, phù nề và tắc bởi chất nhầy cùng mảnh tế bào bong tróc. Khái niệm này khác viêm phế quản, vốn ảnh hưởng các đường dẫn khí lớn hơn, và khác hen phế quản, một bệnh viêm đường thở tái diễn có cơ chế và đáp ứng điều trị khác. Một đợt khò khè đầu tiên sau vài ngày sổ mũi, kèm thở nhanh hoặc co lõm ngực ở trẻ dưới 2 tuổi thường gợi ý viêm tiểu phế quản. Tuy nhiên, sốt cao, ran khu trú kéo dài, khởi phát đột ngột khi ăn chơi hoặc nhiều đợt khò khè trước đó có thể hướng tới viêm phổi, dị vật đường thở hoặc khò khè do virus. Vì vậy chẩn đoán cần đặt trong toàn bộ bối cảnh tuổi, diễn tiến và khám hô hấp.

| Tên bệnh | Viêm tiểu phế quản |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Bronchiolitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm tiểu phế quản cấp; viêm tiểu phế quản do virus |
| Mã ICD-10 | J21.9 – Viêm tiểu phế quản cấp, không xác định; có thể dùng mã nguyên nhân cụ thể như J21.0 khi xác định do virus hợp bào hô hấp. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh hô hấp nhi khoa; nhiễm trùng đường hô hấp dưới cấp tính |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tiểu phế quản và nhu mô phổi lân cận; bệnh nặng có thể ảnh hưởng trao đổi khí, tim mạch và tình trạng nước của trẻ. |
| Tính chất bệnh | Bệnh cấp tính do virus, có khả năng lây; chủ yếu gặp ở trẻ dưới 2 tuổi và thường tự giới hạn. |
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp trong năm đầu đời, đặc biệt ở trẻ khoảng 3–6 tháng; tần suất tăng theo mùa lưu hành virus hô hấp. |
| Bệnh có lây không? | Có, vì các virus gây bệnh có thể truyền từ người sang người. |
| Đường lây | Virus lây qua giọt bắn và hạt hô hấp, tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mũi họng hoặc tay, đồ vật và bề mặt bị nhiễm. Trẻ có thể phát tán virus trước khi triệu chứng rõ và trong nhiều ngày sau khởi phát. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm tiểu phế quản
Virus bám và nhân lên trong biểu mô đường hô hấp, sau đó lan xuống tiểu phế quản. Phản ứng miễn dịch gây phù niêm mạc, tăng tiết nhầy và hoại tử tế bào biểu mô; lòng tiểu phế quản vốn rất hẹp ở nhũ nhi vì thế dễ bị bít tắc. Không khí đi vào có thể bị giữ lại khi thở ra, tạo ứ khí; tắc hoàn toàn làm xẹp các vùng phổi nhỏ. Sự phân bố thông khí không đều gây mất cân bằng thông khí–tưới máu và giảm oxy máu. Trẻ phải tăng công hô hấp, tiêu hao nhiều năng lượng và dễ bú kém, mất nước. Khi mệt cơ hô hấp hoặc có cơn ngừng thở, thông khí có thể suy giảm nhanh.
Trong thực hành, bệnh được phân tầng theo mức độ nhẹ, trung bình hoặc nặng dựa trên công thở, nhịp thở, khả năng bú uống, tình trạng tỉnh táo và oxy máu. Có thể mô tả theo tác nhân, chẳng hạn viêm tiểu phế quản do RSV hoặc do virus khác, nhưng tác nhân thường không làm thay đổi chăm sóc ban đầu. Một số cơ sở tách nhóm có nguy cơ cao gồm trẻ sinh non, bệnh phổi mạn do sinh non, tim bẩm sinh có ảnh hưởng huyết động, bệnh thần kinh cơ hoặc suy giảm miễn dịch. Việc phân tầng giúp quyết định chăm sóc tại nhà, theo dõi tại viện, bổ sung oxy hay hỗ trợ hô hấp tăng cường.
Bệnh tập trung ở trẻ dưới 2 tuổi, phổ biến nhất trong năm đầu đời và đạt đỉnh khoảng 3–6 tháng. RSV là tác nhân thường gặp nhất, nhưng tỷ trọng từng virus thay đổi theo mùa, khu vực và năm. Ở khí hậu ôn đới, các đợt tăng thường xuất hiện vào mùa lạnh; tại vùng nhiệt đới như Việt Nam, tính mùa có thể gắn với mưa, độ ẩm và lưu hành địa phương nên không hoàn toàn giống các nước ôn đới. Trẻ sống trong nhà đông người, đi nhà trẻ hoặc có anh chị đi học dễ phơi nhiễm hơn. Số liệu gánh nặng riêng cho Việt Nam còn khác nhau giữa bệnh viện và địa phương, vì vậy không nên suy rộng một tỷ lệ đơn lẻ cho toàn quốc.
Mầm bệnh thường xâm nhập qua mũi, mắt hoặc miệng sau khi trẻ hít hạt hô hấp hoặc chạm tay nhiễm virus lên mặt. Virus gây viêm đường hô hấp trên trước, tạo giai đoạn sổ mũi và ho nhẹ; sau một đến vài ngày, nhiễm trùng lan xuống tiểu phế quản và làm xuất hiện thở nhanh, co lõm, khò khè hoặc ran. Đường lây qua bàn tay và bề mặt đặc biệt quan trọng trong gia đình, nhà trẻ và khoa nhi. Bệnh không hình thành do nhiễm lạnh đơn thuần, dù mùa lạnh có thể làm tăng cơ hội tiếp xúc virus.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm tiểu phế quản
Nguyên nhân là virus đường hô hấp. RSV chiếm tỷ lệ lớn, tiếp theo có thể gặp rhinovirus, human metapneumovirus, virus cúm, parainfluenza, adenovirus và coronavirus theo mùa. Đồng nhiễm nhiều virus có thể xảy ra nhưng không đồng nghĩa chắc chắn bệnh nặng hơn. Vi khuẩn không phải nguyên nhân của viêm tiểu phế quản điển hình; bội nhiễm vi khuẩn cần được nghĩ đến khi có biểu hiện bất thường như sốt cao kéo dài, nhiễm độc, ran khu trú hoặc diễn tiến xấu không phù hợp. Khói thuốc và ô nhiễm không gây nhiễm trùng trực tiếp nhưng có thể làm tăng nguy cơ mắc hoặc nặng hơn.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi rất nhỏ, sinh non, cân nặng sơ sinh thấp, bệnh phổi mạn, tim bẩm sinh, rối loạn thần kinh cơ, bất thường đường thở và suy giảm miễn dịch. Yếu tố có thể giảm gồm tiếp xúc khói thuốc, ô nhiễm trong nhà, vệ sinh tay kém, dùng chung vật dụng dính dịch tiết và tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng. Không bú mẹ có thể liên quan nguy cơ bệnh nặng hơn trong một số quần thể, nhưng đây không phải tiêu chí để quy kết nguyên nhân cho một trường hợp cụ thể. Điều kiện xã hội và khả năng tiếp cận y tế cũng ảnh hưởng kết quả.
Nhóm dễ diễn tiến nặng gồm trẻ dưới 3 tháng, đặc biệt dưới 6 tuần; trẻ sinh trước 32 tuần; trẻ có bệnh phổi mạn do sinh non, bệnh tim bẩm sinh có ảnh hưởng huyết động, suy giảm miễn dịch, bệnh thần kinh cơ hoặc khó tống xuất đờm. Trẻ có tiền sử ngừng thở, bú giảm rõ, mất nước, sống xa cơ sở y tế hoặc người chăm sóc khó nhận biết dấu hiệu nặng cũng cần theo dõi thận trọng. Trẻ khỏe mạnh vẫn có thể nhập viện, nên không được dùng việc không có bệnh nền để loại trừ nguy cơ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm tiểu phế quản
Bệnh thường khởi phát bằng nghẹt mũi, chảy mũi và ho nhẹ trong 1–3 ngày, sau đó công thở tăng và việc bú uống trở nên khó khăn. Triệu chứng thường đạt mức rõ nhất vào ngày 3–5 rồi cải thiện dần; ho có thể kéo dài vài tuần. Nhiều trẻ chỉ sốt nhẹ hoặc không sốt. Trẻ rất nhỏ đôi khi biểu hiện chủ yếu bằng cơn ngừng thở, bú kém hoặc lừ đừ thay vì khò khè rõ. Mức độ bệnh thay đổi trong ngày, nên đánh giá cần xem cả xu hướng hô hấp, lượng ăn và số tã ướt.
- Chảy mũi hoặc nghẹt mũi: thường xuất hiện trước triệu chứng ở ngực và làm trẻ khó bú.
- Ho dai dẳng: có thể tăng trong vài ngày đầu và còn kéo dài sau khi nhịp thở đã bình thường.
- Thở nhanh: phản ánh tăng công hô hấp nhưng phải đánh giá theo tuổi và khi trẻ tương đối yên.
- Co lõm lồng ngực hoặc phập phồng cánh mũi: cho thấy trẻ phải dùng thêm cơ để thở.
- Khò khè hoặc ran ẩm nhỏ hạt: được bác sĩ nghe thấy khi luồng khí đi qua các tiểu phế quản hẹp.
- Bú kém, ăn ít: thường do nghẹt mũi và khó phối hợp bú–thở, có thể dẫn đến thiếu dịch.
- Sốt nhẹ: có thể gặp nhưng sốt cao không phải biểu hiện điển hình và cần tìm nguyên nhân khác.
- Ngừng thở từng cơn: có thể là dấu hiệu đầu tiên ở trẻ dưới 6 tuần hoặc trẻ sinh non.
- Tím quanh môi hoặc đầu chi: gợi ý thiếu oxy và cần được đánh giá khẩn cấp.
- Kiệt sức, tiếng thở giảm hoặc nhịp thở chậm lại sau giai đoạn gắng sức: có thể báo hiệu suy hô hấp.
- Co giật hoặc giảm ý thức: hiếm gặp, thường liên quan thiếu oxy, sốt hoặc rối loạn chuyển hóa.
Nên đặt lịch khám: trẻ ho, khò khè, bú giảm hoặc có bệnh nền dù vẫn tỉnh và thở tương đối ổn. Cần khám trong ngày: nhịp thở tăng dần, co lõm ngực, ăn dưới khoảng một nửa bình thường, số tã ướt giảm, sốt ở trẻ nhỏ hoặc người chăm sóc thấy trẻ khác thường. Cần tái khám sớm: triệu chứng không bắt đầu cải thiện sau giai đoạn nặng nhất, ho kéo dài kèm thở bất thường, hoặc trẻ đã được khám nhưng khó thở hay bú kém hơn. Trẻ dưới 3 tháng nên được đánh giá với ngưỡng thấp hơn.
- Gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu ngay khi trẻ tím môi, tái xám hoặc có cơn ngừng thở.
- Cấp cứu nếu co lõm ngực rất nặng, thở rên, thở ngáp, kiệt sức hoặc gần như không phát ra tiếng khóc.
- Cấp cứu khi trẻ lơ mơ, khó đánh thức, co giật hoặc phản ứng kém với người chăm sóc.
- Đưa đi ngay nếu trẻ không thể bú uống, nôn mọi thứ hoặc có dấu mất nước rõ như rất ít nước tiểu.
- Không tự lái xe khi phải vừa điều khiển xe vừa theo dõi trẻ nặng; không trì hoãn để thử xông, đắp hoặc mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm tiểu phế quản
Chẩn đoán thường là chẩn đoán lâm sàng dựa trên tuổi, tiền triệu cảm lạnh, ho dai dẳng, thở nhanh hoặc co lõm và tiếng khò khè hoặc ran khi nghe phổi. Bác sĩ đồng thời đánh giá oxy máu, khả năng bú, mất nước, cơn ngừng thở và yếu tố nguy cơ. Xét nghiệm và X-quang không cần thiết cho đa số ca điển hình vì có thể tạo kết quả khó diễn giải hoặc dẫn đến dùng kháng sinh không cần thiết. Thăm dò bổ sung chỉ được chọn khi bệnh nặng, diễn tiến không điển hình, cần hồi sức hoặc phải loại trừ chẩn đoán khác.
Bác sĩ hỏi ngày khởi phát, mức ăn bú, số tã ướt, sốt, ngừng thở, tiền sử sinh non và bệnh tim phổi. Khám tập trung vào nhịp thở khi trẻ yên, co lõm ngực, phập phồng cánh mũi, tiếng rên, màu da, mức tỉnh và dấu mất nước. Nghe phổi có thể thấy ran rít, ran ẩm lan tỏa hoặc thông khí giảm. Đo SpO2 hỗ trợ đánh giá nhưng phải dùng đầu dò đúng cỡ, đặt đúng vị trí và diễn giải cùng lâm sàng vì chuyển động, tưới máu kém và sắc tố da có thể ảnh hưởng độ chính xác.
Xét nghiệm tìm virus bằng PCR hoặc test kháng nguyên không được dùng thường quy để xác nhận bệnh, vì kết quả thường không thay đổi chăm sóc hỗ trợ; bệnh viện có thể dùng để bố trí cách ly hoặc giám sát dịch. Công thức máu, CRP và cấy máu không hữu ích trong ca điển hình, chỉ cân nhắc khi nghi nhiễm khuẩn nặng hoặc chẩn đoán khác. Khí máu được dành cho trẻ suy hô hấp, mệt dần hoặc cần hỗ trợ thông khí. Điện giải và đường huyết có thể cần khi trẻ mất nước, bú rất kém hoặc truyền dịch.
Không chụp X-quang ngực thường quy vì hình ảnh ứ khí, dày thành phế quản hoặc xẹp phổi nhỏ có thể bị nhầm với viêm phổi và làm tăng kê kháng sinh. X-quang được cân nhắc khi bệnh nặng, có dấu khu trú, nghi biến chứng, dị vật, bệnh tim phổi hoặc chuẩn bị chăm sóc tích cực. Siêu âm phổi và CT không phải thăm dò chuẩn cho viêm tiểu phế quản thông thường. Lựa chọn hình ảnh phải trả lời một câu hỏi lâm sàng cụ thể và hạn chế bức xạ không cần thiết.
Không có một xét nghiệm hoặc thang điểm đơn lẻ xác định viêm tiểu phế quản. Chẩn đoán được công nhận dựa trên trẻ dưới 2 tuổi có tiền triệu viêm mũi 1–3 ngày, sau đó ho dai dẳng kèm thở nhanh hoặc co lõm ngực và có khò khè hoặc ran khi nghe phổi. Sốt thường không cao; sốt trên 39°C hoặc ran khu trú kéo dài làm tăng khả năng viêm phổi. Tiêu chí nhập viện và oxy phụ thuộc hướng dẫn, tuổi, bệnh nền, khả năng ăn uống và xu hướng lâm sàng, không chỉ một giá trị SpO2.
Điều trị Viêm tiểu phế quản
Mục tiêu là bảo đảm oxy hóa, giảm công thở, duy trì dịch–dinh dưỡng và phát hiện suy hô hấp. Trẻ nhẹ được chăm sóc tại nhà với hướng dẫn theo dõi rõ. Trẻ bú kém, thiếu oxy, có cơn ngừng thở, bệnh nền hoặc khó thở tăng cần đánh giá bệnh viện. Hỗ trợ được tăng dần từ làm sạch mũi nhẹ nhàng, chia nhỏ cữ bú, bổ sung oxy đến oxy lưu lượng cao, CPAP hoặc thông khí xâm nhập khi cần. Điều trị phải dựa trên đáp ứng thực tế, tránh dùng hàng loạt thuốc không chứng minh lợi ích thường quy.
Không có thuốc kháng virus đặc hiệu dùng thường quy cho viêm tiểu phế quản. Kháng sinh chỉ dùng khi có bằng chứng hoặc nghi ngờ hợp lý nhiễm khuẩn kèm theo, không dùng để điều trị RSV hay virus khác. Corticosteroid toàn thân hoặc khí dung, thuốc giãn phế quản và adrenaline khí dung không được khuyến cáo thường quy; một số bác sĩ có thể thử giãn phế quản trong tình huống chẩn đoán chưa rõ và chỉ tiếp tục khi có cải thiện khách quan. Thuốc hạ sốt có thể dùng theo tuổi và hướng dẫn chuyên môn để giúp trẻ dễ chịu, không làm rút ngắn nhiễm virus.
Can thiệp chủ yếu là hỗ trợ hô hấp và dinh dưỡng. Oxy qua gọng mũi được dùng khi thiếu oxy; oxy mũi lưu lượng cao hoặc CPAP có thể giảm công thở ở trẻ nặng dưới theo dõi liên tục. Truyền dịch tĩnh mạch hoặc nuôi ăn qua sonde được cân nhắc khi trẻ không đáp ứng đủ nhu cầu bằng đường miệng. Đặt nội khí quản và thở máy dành cho ngừng thở tái diễn, suy hô hấp tiến triển hoặc không đáp ứng hỗ trợ không xâm nhập. Mỗi thủ thuật có rủi ro và phải do đội ngũ nhi khoa quyết định.
Không áp dụng
Nhỏ hoặc rửa mũi bằng dung dịch phù hợp và hút mũi nhẹ trước khi bú có thể giúp trẻ ăn dễ hơn; tránh hút sâu, lặp quá nhiều gây tổn thương niêm mạc. Chia cữ bú nhỏ, tăng số lần và giữ trẻ ở tư thế an toàn khi thức. Duy trì phòng thoáng, không khói thuốc, không dùng máy tạo hơi nóng có nguy cơ bỏng. Người chăm sóc cần được hướng dẫn nhận biết co lõm, tím, ngừng thở, giảm nước tiểu và cách tiếp cận cấp cứu. Vật lý trị liệu lồng ngực không được làm thường quy ở trẻ không có bệnh kèm đặc biệt.
Phần lớn chăm sóc tích cực tập trung trong vài ngày đầu khi triệu chứng đạt đỉnh. Trẻ nhẹ thường cải thiện thở và ăn trong khoảng 3–5 ngày, nhưng ho có thể tồn tại 2–3 tuần hoặc lâu hơn. Thời gian nằm viện phụ thuộc tuổi, bệnh nền, mức thiếu oxy và khả năng bú. Oxy hoặc hỗ trợ hô hấp được giảm theo đánh giá lâm sàng, không theo một mốc cứng. Nếu bệnh kéo dài, tái nặng hoặc không phù hợp diễn tiến này, bác sĩ cần xem lại chẩn đoán và biến chứng.
Phần lớn chăm sóc tích cực tập trung trong vài ngày đầu khi triệu chứng đạt đỉnh. Trẻ nhẹ thường cải thiện thở và ăn trong khoảng 3–5 ngày, nhưng ho có thể tồn tại 2–3 tuần hoặc lâu hơn. Thời gian nằm viện phụ thuộc tuổi, bệnh nền, mức thiếu oxy và khả năng bú. Oxy hoặc hỗ trợ hô hấp được giảm theo đánh giá lâm sàng, không theo một mốc cứng. Nếu bệnh kéo dài, tái nặng hoặc không phù hợp diễn tiến này, bác sĩ cần xem lại chẩn đoán và biến chứng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm thiếu oxy, ngừng thở, mất nước, kiệt sức hô hấp và hiếm hơn là suy hô hấp cần thở máy. Xẹp phổi nhỏ có thể xuất hiện do nút nhầy; bội nhiễm vi khuẩn không phổ biến nhưng cần nhận diện khi biểu hiện thay đổi. Sau đợt bệnh, một số trẻ có khò khè tái diễn trong những năm đầu đời; mối liên hệ với hen có thể phản ánh cả tác động của virus và cơ địa sẵn có, chưa thể kết luận viêm tiểu phế quản trực tiếp gây hen ở mọi trẻ. Can thiệp xâm nhập cũng có rủi ro riêng.
Đa số trẻ hồi phục hoàn toàn bằng chăm sóc hỗ trợ và tử vong là hiếm khi tiếp cận được chăm sóc kịp thời. Tiên lượng xấu hơn ở trẻ rất nhỏ, sinh non, có bệnh tim phổi, suy giảm miễn dịch, ngừng thở hoặc thiếu oxy kéo dài. Ho thường giảm chậm hơn khó thở, vì vậy còn ho không đồng nghĩa điều trị thất bại nếu trẻ bú tốt và thở ổn. Bác sĩ không thể dự đoán chính xác một trẻ sẽ nặng đến mức nào chỉ từ tác nhân virus; xu hướng lâm sàng và khả năng chăm sóc tại nhà quan trọng hơn.
Một trẻ có thể mắc nhiều đợt nhiễm virus khác nhau và khò khè trở lại, nhưng mỗi đợt cần được đánh giá riêng. Khò khè tái diễn, triệu chứng ngoài đợt cảm lạnh, tiền sử dị ứng hoặc đáp ứng rõ với thuốc giãn phế quản có thể gợi ý hen hay kiểu hình khò khè khác thay vì viêm tiểu phế quản lặp lại. Giảm tiếp xúc khói thuốc, vệ sinh tay và hạn chế tiếp xúc người bệnh giúp giảm nguy cơ nhiễm mới, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn tái nhiễm RSV hoặc virus hô hấp.
Rửa tay, che ho, vệ sinh bề mặt thường chạm, không dùng chung cốc thìa và hạn chế trẻ nhỏ tiếp xúc người đang cảm giúp giảm lây. Gia đình nên duy trì môi trường không khói thuốc và tiêm chủng đầy đủ các vaccine phòng bệnh hô hấp theo lịch quốc gia. Các sản phẩm dự phòng RSV như vaccine mẹ hoặc kháng thể đơn dòng kéo dài đã được khuyến cáo ở một số quốc gia và nhóm tuổi; khả năng triển khai, đối tượng và thời điểm tại Việt Nam cần theo hướng dẫn Bộ Y tế và tư vấn chuyên khoa, không tự mua hoặc tự tiêm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm tiểu phế quản
Ưu tiên tiếp tục bú mẹ hoặc sữa phù hợp với tuổi, chia lượng nhỏ và cho thường xuyên để giảm mệt khi bú. Trẻ ăn dặm có thể dùng thức ăn mềm, dễ nuốt theo khả năng, không ép khi đang thở gắng sức. Theo dõi dấu đủ dịch qua số lần tiểu, môi miệng và mức tỉnh; dung dịch bù nước chỉ dùng theo hướng dẫn phù hợp tuổi. Không cho mật ong cho trẻ dưới 12 tháng, không dùng thảo dược hoặc tinh dầu đường uống để “long đờm”, và không thay sữa bằng nước đơn thuần kéo dài.
Cho trẻ nghỉ, giảm kích thích và tránh các hoạt động làm tăng công thở. Khi tỉnh, có thể bế thẳng để dễ thở nhưng lúc ngủ phải đặt trẻ nằm ngửa trên mặt phẳng chắc, không dùng gối chèn hoặc ghế rung để ngủ. Trẻ có thể trở lại nhà trẻ khi hết sốt, ăn uống gần bình thường, thở ổn và đáp ứng quy định phòng dịch của cơ sở; ho nhẹ còn lại có thể kéo dài. Không cho trẻ tiếp xúc khói thuốc, khói nhang hoặc mùi kích thích.
Ghi nhận số cữ bú, tổng lượng tương đối, số tã ướt, nhịp thở khi trẻ ngủ yên và mức co lõm. Quan sát màu môi, cơn ngừng thở và khả năng đánh thức. Máy đo SpO2 gia đình có thể sai do đầu dò không phù hợp, trẻ cử động hoặc tưới máu kém, nên không dùng một con số đơn lẻ để trì hoãn khám. Kiểm tra trẻ định kỳ cả ban đêm trong giai đoạn nặng nhất và bảo đảm có phương tiện liên lạc, đường đến cơ sở y tế. Mọi xu hướng xấu đi quan trọng hơn một lần đo riêng lẻ.
- Không tự dùng kháng sinh vì viêm tiểu phế quản điển hình do virus và kháng sinh không giúp trẻ hồi phục nhanh hơn.
- Không tự khí dung thuốc giãn phế quản, adrenaline hoặc corticosteroid nếu chưa có chỉ định và kế hoạch đánh giá đáp ứng.
- Không hút mũi sâu, liên tục hoặc dùng dụng cụ không sạch vì có thể gây chảy máu, phù nề và lây nhiễm.
- Không xông hơi nóng, thoa tinh dầu sát mũi hoặc cho uống chế phẩm không rõ thành phần.
- Không đặt trẻ ngủ sấp, kê gối cao hoặc để ngủ lâu trong ghế ô tô ngoài mục đích di chuyển.
- Không ép bú khi trẻ đang thở gắng sức; cần đi khám nếu trẻ không thể phối hợp bú và thở.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đây là bệnh chủ yếu của trẻ dưới 2 tuổi; trẻ càng nhỏ thì đường thở càng hẹp, dự trữ hô hấp thấp và nguy cơ mất nước cao. Trẻ dưới 6 tuần có thể chỉ ngừng thở hoặc bú kém mà không khò khè rõ. Ngưỡng nhập viện được cá thể hóa theo tuổi, sinh non, bệnh nền, SpO2, công thở và khả năng chăm sóc. Trẻ lớn có nhiều đợt khò khè nên được đánh giá các chẩn đoán khác như hen, khò khè do virus hoặc dị vật.
Không áp dụng
Viêm tiểu phế quản là chẩn đoán nhi khoa, nhưng thai phụ có thể mắc RSV và truyền kháng thể bảo vệ cho con qua nhau thai sau tiêm vaccine mẹ nếu chương trình quốc gia áp dụng. Quyết định tiêm cần căn cứ tuổi thai, mùa lưu hành, tiền sử dị ứng, tình trạng sức khỏe và hướng dẫn đang có tại Việt Nam. Thai phụ không nên tự dùng vaccine hoặc thuốc dự phòng mua ngoài hệ thống; hãy trao đổi với bác sĩ sản và cơ sở tiêm chủng đủ điều kiện.
Nếu trẻ đang bú mẹ mắc viêm tiểu phế quản, thường vẫn nên tiếp tục cho bú với cữ nhỏ và thường xuyên khi trẻ có thể phối hợp bú–thở. Người mẹ có triệu chứng hô hấp cần rửa tay, đeo khẩu trang khi tiếp xúc gần và vệ sinh dụng cụ hút sữa. Không mặc định ngừng cho bú vì RSV hoặc cảm lạnh thông thường; trường hợp mẹ dùng thuốc, sinh non hoặc trẻ cần hồi sức phải được bác sĩ đánh giá lợi ích–nguy cơ cụ thể.
Trẻ suy giảm miễn dịch có thể thải virus lâu hơn, biểu hiện không điển hình và dễ tiến triển thành nhiễm trùng hô hấp dưới nặng. Ngưỡng xét nghiệm tác nhân, nhập viện, theo dõi oxy và tìm đồng nhiễm thấp hơn so với trẻ khỏe mạnh. Các biện pháp dự phòng RSV có thể được cân nhắc cho một số nhóm nguy cơ theo chương trình và hướng dẫn chuyên khoa. Gia đình không nên trì hoãn khám khi trẻ chỉ mới bú kém hoặc thở nhanh nhẹ, vì diễn tiến có thể thay đổi nhanh.
Bệnh tim bẩm sinh, bệnh phổi mạn do sinh non, xơ nang, bất thường đường thở, bệnh thần kinh cơ và rối loạn nuốt làm tăng nguy cơ thiếu oxy, ứ đọng tiết và nhập viện. Mục tiêu oxy, kế hoạch bù dịch và mức hỗ trợ hô hấp có thể khác theo bệnh nền. Người chăm sóc cần mang theo danh sách thuốc, thiết bị đang dùng và kế hoạch cấp cứu của chuyên khoa. Không tự ngừng thuốc nền khi trẻ nhiễm virus nếu chưa trao đổi với bác sĩ.
Trẻ mới phẫu thuật tim, lồng ngực, đường thở hoặc ổ bụng có thể khó ho, đau khi thở và dự trữ hô hấp giảm. Khi xuất hiện sổ mũi, bú kém hoặc tăng nhu cầu oxy, cần báo sớm cho đội điều trị thay vì chờ đủ dấu hiệu điển hình. Chăm sóc phối hợp phải cân nhắc vết mổ, nguy cơ sặc, hạn chế dịch và thuốc giảm đau. Vật lý trị liệu hô hấp chỉ được thực hiện khi có chỉ định riêng liên quan bệnh nền hoặc hậu phẫu.
Câu hỏi thường gặp về Viêm tiểu phế quản
Phần lớn trường hợp nhẹ và tự cải thiện, nhưng bệnh có thể nguy hiểm khi đường thở nhỏ bị tắc nhiều, trẻ thiếu oxy hoặc không bú đủ. Nguy cơ cao hơn ở trẻ dưới 3 tháng, sinh non, có bệnh tim phổi, bệnh thần kinh cơ hoặc suy giảm miễn dịch. Mức độ không được đánh giá chỉ bằng tiếng khò khè; co lõm ngực, cơn ngừng thở, tím tái, kiệt sức và giảm nước tiểu quan trọng hơn. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, trẻ cần được khám ngay hoặc cấp cứu.
Thông thường không, vì bệnh chủ yếu do virus và kháng sinh không tác động lên virus. Dùng kháng sinh không cần thiết có thể gây tiêu chảy, dị ứng và thúc đẩy kháng thuốc. Bác sĩ chỉ cân nhắc khi có bằng chứng hoặc nghi ngờ rõ nhiễm khuẩn kèm theo, chẳng hạn viêm tai giữa, nhiễm trùng tiểu, viêm phổi khu trú hoặc nhiễm khuẩn huyết. Sốt hoặc đờm mũi đổi màu đơn thuần không đủ để tự bắt đầu kháng sinh. Không dùng lại đơn cũ hay thuốc của người khác.
Khó thở và bú kém thường nặng nhất vào ngày 3–5 của bệnh rồi giảm dần, nhưng diễn tiến khác nhau giữa từng trẻ. Nhiều trẻ cải thiện rõ trong một tuần, trong khi ho có thể kéo dài 2–3 tuần hoặc lâu hơn mà không nhất thiết là biến chứng. Trẻ sinh non hoặc có bệnh nền có thể cần oxy và nằm viện lâu hơn. Cần tái khám nếu sau giai đoạn dự kiến trẻ không cải thiện, sốt mới xuất hiện, thở nặng hơn hoặc lượng bú giảm trở lại.
Không nên tự khí dung. Các hướng dẫn lớn không khuyến cáo dùng thường quy thuốc giãn phế quản, adrenaline khí dung hoặc corticosteroid cho viêm tiểu phế quản điển hình vì lợi ích trung bình hạn chế và có thể gây tác dụng phụ. Trong một số tình huống chẩn đoán chưa rõ, bác sĩ có thể thử thuốc giãn phế quản và chỉ tiếp tục khi có cải thiện khách quan. Khí dung nước muối hoặc tinh dầu tại nhà cũng không thay thế đánh giá hô hấp, và dụng cụ không vệ sinh có thể phát tán mầm bệnh.
Nhập viện được cân nhắc khi trẻ thiếu oxy, có cơn ngừng thở, co lõm ngực rõ, kiệt sức, mất nước hoặc không thể duy trì lượng bú an toàn. Tuổi rất nhỏ, sinh non, bệnh tim phổi, suy giảm miễn dịch, sống xa bệnh viện và khả năng theo dõi tại nhà hạn chế cũng làm ngưỡng nhập viện thấp hơn. Bác sĩ quyết định dựa trên toàn bộ tình trạng và xu hướng theo dõi, không chỉ một lần đo SpO2. Trẻ tím tái, lơ mơ hoặc ngừng thở cần cấp cứu ngay.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

