Viêm phổi là tình trạng nhiễm trùng làm viêm phế nang và nhu mô của một hoặc hai phổi. Phế nang có thể chứa dịch và tế bào viêm, khiến người bệnh ho, sốt, đau ngực khi thở, mệt và khó thở. Bệnh có thể do vi khuẩn, virus, nấm hoặc hiếm hơn là ký sinh trùng; một số trường hợp liên quan hít sặc hoặc xuất hiện trong thời gian nằm viện.
Mức độ viêm phổi thay đổi từ nhẹ, có thể theo dõi ngoại trú, đến suy hô hấp, nhiễm khuẩn huyết hoặc hội chứng suy hô hấp cấp. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, suy tim, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch có nguy cơ diễn tiến nặng hơn. Đánh giá sớm mức độ thiếu oxy, chụp hình phổi khi cần và lựa chọn điều trị theo căn nguyên giúp hạn chế biến chứng và sử dụng thuốc kháng nhiễm trùng hợp lý.
Viêm phổi là bệnh gì?
Viêm phổi (Pneumonia) là một hội chứng nhiễm trùng của nhu mô phổi, thường liên quan phế nang và các đường dẫn khí nhỏ. Khi đáp ứng viêm xuất hiện, phế nang chứa dịch, mủ hoặc tế bào viêm thay vì không khí, làm giảm khả năng đưa oxy vào máu. Khái niệm này khác với viêm phế quản, vốn chủ yếu ảnh hưởng đường dẫn khí lớn, và khác với viêm phổi kẽ không do nhiễm trùng như một số bệnh tự miễn hoặc tổn thương do thuốc.
Viêm phổi có thể mắc ngoài cộng đồng, xuất hiện trong bệnh viện, liên quan máy thở, hít sặc hoặc xảy ra ở người suy giảm miễn dịch. Cách phân loại theo nơi mắc bệnh và tình trạng người bệnh quan trọng vì phổ tác nhân và nguy cơ kháng thuốc khác nhau. “Viêm phổi không điển hình” là cách gọi cũ dễ gây hiểu nhầm; triệu chứng đơn thuần thường không xác định chắc chắn được loại vi sinh vật gây bệnh.
| Tên bệnh | Viêm phổi |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pneumonia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nhiễm trùng phổi; viêm nhu mô phổi; lung infection; pneumonitis do nhiễm trùng trong một số ngữ cảnh |
| Mã ICD-10 | Viêm phổi do tác nhân nhiễm trùng chủ yếu thuộc nhóm J12–J18 trong ICD-10. Mã cụ thể phụ thuộc virus, vi khuẩn, tác nhân khác hoặc trường hợp chưa xác định căn nguyên; bài tổng quan không tương ứng với một mã duy nhất. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh nhiễm trùng đường hô hấp dưới; chuyên khoa Hô hấp, Truyền nhiễm, Nhi khoa, Lão khoa, Cấp cứu và Hồi sức. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phế nang và nhu mô phổi là vị trí tổn thương chính. Viêm có thể lan đến màng phổi, làm suy giảm trao đổi oxy và ảnh hưởng thứ phát đến tim, não, thận hoặc các cơ quan khác khi xuất hiện suy hô hấp hay nhiễm khuẩn huyết. |
| Tính chất bệnh | Thường là bệnh cấp tính do nhiễm trùng, mức độ từ nhẹ đến đe dọa tính mạng. Khả năng lây phụ thuộc tác nhân; bản thân tổn thương viêm phổi không phải lúc nào cũng truyền trực tiếp từ người sang người. |
| Mức độ phổ biến | Viêm phổi là bệnh thường gặp trên toàn cầu và có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi. Gánh nặng nặng hơn ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền và người suy giảm miễn dịch; chưa có một tỷ lệ duy nhất đại diện chính xác cho toàn bộ dân số Việt Nam. |
| Bệnh có lây không? | Tùy nguyên nhân |
| Đường lây | Virus và một số vi khuẩn có thể lan qua giọt bắn, dịch tiết hô hấp hoặc tiếp xúc gần. Viêm phổi do hít sặc, nấm từ môi trường hoặc vi khuẩn nội sinh không lây theo cùng cơ chế; nguy cơ truyền bệnh cần được đánh giá theo tác nhân cụ thể. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm phổi
Tác nhân gây bệnh vượt qua hàng rào bảo vệ của mũi họng, phản xạ ho, hệ lông chuyển và đại thực bào phế nang. Vi sinh vật có thể được hít vào, đi xuống từ dịch tiết hầu họng, bị hít sặc hoặc hiếm hơn lan theo đường máu. Hệ miễn dịch huy động bạch cầu và các chất trung gian viêm đến vùng nhiễm trùng.
Dịch viêm tích tụ trong phế nang làm mất cân bằng thông khí–tưới máu, giảm oxy máu và tăng công hô hấp. Nếu đáp ứng viêm lan rộng, người bệnh có thể bị tổn thương phổi lan tỏa, nhiễm khuẩn huyết và rối loạn chức năng nhiều cơ quan. Khả năng diễn tiến nặng phụ thuộc độc lực tác nhân, lượng vi sinh vật, tuổi, bệnh nền và sức đề kháng của người bệnh.
- Viêm phổi cộng đồng: khởi phát ngoài bệnh viện hoặc khi mới nhập viện, chưa liên quan rõ đến quá trình chăm sóc nội trú hiện tại.
- Viêm phổi bệnh viện: xuất hiện sau thời gian nằm viện và không có bằng chứng đang ủ bệnh lúc nhập viện.
- Viêm phổi liên quan thở máy: xảy ra ở người được thông khí xâm nhập, có phổ vi khuẩn và nguy cơ kháng thuốc riêng.
- Viêm phổi hít: liên quan hít dịch hầu họng, thức ăn hoặc chất nôn vào đường thở.
- Viêm phổi ở người suy giảm miễn dịch: có thể do các tác nhân cơ hội và cần cách tiếp cận chẩn đoán rộng hơn.
Viêm phổi xảy ra ở mọi quốc gia và mọi nhóm tuổi. WHO xem đây là một dạng nhiễm trùng hô hấp cấp có thể từ nhẹ đến đe dọa tính mạng; trẻ dưới 5 tuổi vẫn chịu gánh nặng tử vong lớn trên toàn cầu. Ở người lớn, số ca bệnh và nhập viện tăng theo tuổi, bệnh tim phổi mạn, suy giảm miễn dịch và mức độ tiếp xúc với cơ sở y tế.
Số liệu giữa các nghiên cứu Việt Nam khác nhau theo bệnh viện, nhóm tuổi, mùa và tiêu chuẩn chẩn đoán. Vì vậy, không nên dùng một tỷ lệ địa phương đơn lẻ để đại diện cho toàn quốc hoặc dự đoán nguy cơ của từng cá nhân.
Phần lớn tác nhân đi vào phổi qua hít các hạt hoặc giọt dịch hô hấp, hoặc qua vi hít sặc dịch tiết vùng miệng họng. Viêm phổi hít xảy ra khi một lượng lớn thức ăn, nước bọt hay chất nôn đi vào đường thở. Trong bệnh viện, vi sinh vật có thể xâm nhập qua thiết bị đường thở, bàn tay hoặc môi trường chăm sóc nếu kiểm soát nhiễm khuẩn không đầy đủ.
Một số nấm được hít từ môi trường và không truyền trực tiếp giữa người với người. Lan truyền theo đường máu từ ổ nhiễm trùng khác ít gặp hơn nhưng có thể tạo nhiều ổ tổn thương trong phổi.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm phổi
- Vi khuẩn: phế cầu và nhiều vi khuẩn hô hấp khác có thể gây viêm phổi cộng đồng; vi khuẩn Gram âm và vi khuẩn kháng thuốc đáng chú ý hơn trong một số trường hợp bệnh viện.
- Virus: cúm, virus hợp bào hô hấp, SARS-CoV-2 và các virus hô hấp khác có thể gây tổn thương phổi hoặc tạo điều kiện cho bội nhiễm.
- Nấm và tác nhân cơ hội: thường gặp hơn khi suy giảm miễn dịch, dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc có phơi nhiễm môi trường đặc biệt.
- Hít sặc: thức ăn, dịch tiết hoặc chất nôn mang vi khuẩn xuống phổi, đặc biệt khi nuốt khó hoặc giảm ý thức.
- Yếu tố thúc đẩy: tắc nghẽn phế quản, ứ đọng đờm, nằm lâu và suy giảm cơ chế bảo vệ đường thở.
Có thể thay đổi: hút thuốc, uống rượu có hại, vệ sinh răng miệng kém, suy dinh dưỡng, ít vận động kéo dài, kiểm soát bệnh nền chưa tốt, dùng thuốc gây an thần không phù hợp và bỏ lỡ tiêm chủng được khuyến cáo.
Khó hoặc không thể thay đổi: tuổi rất nhỏ hoặc cao, bệnh phổi hay tim mạn, bệnh thần kinh gây nuốt khó, dị tật đường thở, suy giảm miễn dịch, tiền sử cắt lách và nhu cầu nằm viện hoặc thở máy. Nguy cơ mắc bệnh không đồng nghĩa chắc chắn sẽ diễn tiến nặng.
- Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người cao tuổi.
- Người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen nặng, giãn phế quản, suy tim, đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn.
- Người suy giảm miễn dịch do bệnh, ung thư, ghép tạng hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
- Người có rối loạn nuốt, giảm ý thức, bệnh thần kinh, trào ngược nặng hoặc thường xuyên hít sặc.
- Người hút thuốc, uống rượu có hại, suy dinh dưỡng hoặc sống trong môi trường đông người.
- Người nằm viện kéo dài, được đặt nội khí quản, mở khí quản hoặc sử dụng thiết bị hỗ trợ hô hấp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm phổi
Viêm phổi thường khởi phát trong vài ngày với ho, sốt, rét run, đau ngực kiểu màng phổi, mệt và khó thở. Một số tác nhân gây diễn tiến từ từ hơn, ho khan hoặc triệu chứng ngoài hô hấp. Mức độ khó thở không luôn tương ứng với mức độ tổn thương trên hình ảnh.
Trẻ nhỏ có thể biểu hiện thở nhanh, rút lõm lồng ngực, bú kém hoặc quấy khóc. Người cao tuổi đôi khi không sốt rõ mà chỉ lú lẫn, yếu hơn hoặc giảm khả năng sinh hoạt. Người suy giảm miễn dịch có thể có triệu chứng kín đáo dù tổn thương phổi đáng kể.
- Ho: có thể ho khan hoặc khạc đờm; màu đờm không đủ để xác định tác nhân.
- Sốt hoặc rét run: mức độ thay đổi, đôi khi không rõ ở người cao tuổi hoặc suy giảm miễn dịch.
- Khó thở: từ hụt hơi khi gắng sức đến thở nhanh và thiếu oxy khi bệnh nặng.
- Đau ngực khi thở hoặc ho: thường gợi ý màng phổi bị kích thích.
- Mệt mỏi, chán ăn: có thể kéo dài hơn các triệu chứng cấp.
- Thở nhanh: là dấu hiệu quan trọng ở cả người lớn và trẻ em nhưng cần đánh giá theo tuổi và hoàn cảnh.
- Lú lẫn, buồn ngủ hoặc giảm khả năng sinh hoạt mà không sốt rõ, đặc biệt ở người cao tuổi.
- Buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau đầu hoặc đau cơ trong một số nhiễm virus và vi khuẩn.
- Ho ra máu, đau ngực nhiều hoặc hơi thở có mùi khi có hoại tử, áp xe hay bệnh phổi nền.
- Khò khè, đau bụng hoặc bỏ bú ở trẻ nhỏ.
- Tím môi, co kéo cơ hô hấp và tiếng rên khi thiếu oxy nặng.
Nên đặt lịch khám: khi ho kèm sốt, đau ngực, khó thở nhẹ hoặc mệt kéo dài, nhất là ở người có bệnh tim phổi, đái tháo đường hoặc tuổi cao.
Cần khám trong ngày: khi thở nhanh, ăn uống kém, sốt kéo dài, đau ngực tăng, đờm lẫn máu, trẻ bú kém hoặc người cao tuổi xuất hiện lú lẫn mới.
Cần tái khám sớm: nếu triệu chứng xấu đi, không bắt đầu cải thiện sau vài ngày điều trị, không uống được thuốc, xuất hiện tác dụng phụ hoặc sốt và khó thở quay trở lại sau giai đoạn đỡ.
- Khó thở nhiều, thở gắng sức, không nói được câu đầy đủ hoặc độ bão hòa oxy thấp hơn ngưỡng đã được nhân viên y tế hướng dẫn.
- Tím môi, da tái lạnh, đau ngực dữ dội, ho ra nhiều máu hoặc ngừng thở từng cơn.
- Lú lẫn, kích thích bất thường, ngủ gà, ngất hoặc giảm ý thức.
- Tụt huyết áp, tim đập rất nhanh, tiểu ít hoặc dấu hiệu sốc.
- Trẻ rút lõm ngực nặng, tím tái, bỏ bú hoàn toàn, co giật hoặc li bì.
Chẩn đoán Viêm phổi
Bác sĩ phối hợp thời điểm khởi phát, nơi mắc bệnh, triệu chứng, bệnh nền, thuốc đang dùng và khám hô hấp. Độ bão hòa oxy, nhịp thở, huyết áp, ý thức và khả năng ăn uống giúp phân tầng mức độ nặng.
Hình ảnh phổi được chỉ định khi cần xác nhận chẩn đoán, đánh giá biến chứng hoặc loại trừ nguyên nhân khác. Xét nghiệm vi sinh không cần giống nhau ở mọi người: trường hợp nhẹ có thể không cần tìm tác nhân, trong khi bệnh vừa–nặng, bệnh viện, suy giảm miễn dịch hoặc thất bại điều trị thường cần khảo sát sâu hơn. Người đọc không nên tự chẩn đoán viêm phổi chỉ dựa vào ho, sốt hoặc màu đờm.
Bác sĩ hỏi về ho, đờm, sốt, đau ngực, khó thở, tiếp xúc người bệnh, nguy cơ hít sặc, nhập viện gần đây, sử dụng kháng sinh và tình trạng tiêm chủng. Khám gồm đo dấu hiệu sinh tồn, độ bão hòa oxy, đánh giá ý thức, dấu mất nước và công hô hấp.
Nghe phổi có thể phát hiện ran nổ, giảm thông khí hoặc tiếng cọ màng phổi, nhưng khám bình thường không luôn loại trừ bệnh. Ở trẻ em, bác sĩ chú ý tần số thở theo tuổi, co kéo ngực, khả năng bú uống và dấu hiệu thiếu oxy.
- Công thức máu: hỗ trợ đánh giá phản ứng viêm, thiếu máu và tiểu cầu nhưng không xác định chắc căn nguyên.
- CRP hoặc procalcitonin: có thể hỗ trợ theo dõi trong một số trường hợp nhập viện; không nên dùng đơn độc để quyết định chẩn đoán hay thuốc.
- Cấy máu và xét nghiệm đờm: ưu tiên khi bệnh nặng, nghi nhiễm khuẩn huyết, tác nhân kháng thuốc hoặc điều trị thất bại.
- PCR hoặc xét nghiệm virus: dùng theo mùa dịch, biểu hiện lâm sàng và khả năng thay đổi xử trí.
- Khí máu động mạch: đánh giá thiếu oxy, tăng carbon dioxide và toan kiềm khi suy hô hấp hoặc bệnh nặng.
- Chức năng gan thận và điện giải: giúp đánh giá mức độ toàn thân và lựa chọn điều trị an toàn.
- X-quang ngực: thường dùng để tìm đám mờ mới, xác định vị trí và phát hiện tràn dịch; hình ảnh sớm hoặc mất nước có thể chưa điển hình.
- Siêu âm phổi: có thể hỗ trợ chẩn đoán đông đặc và tràn dịch tại giường khi người thực hiện được đào tạo; kết quả phụ thuộc kỹ năng và vị trí tổn thương.
- CT ngực: dành cho trường hợp chẩn đoán chưa rõ, nghi biến chứng, tắc nghẽn, áp xe, u hoặc bệnh nền phức tạp; không phải xét nghiệm thường quy cho mọi ca nhẹ.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi lứa tuổi và bối cảnh. Ở người lớn, chẩn đoán viêm phổi thường dựa trên triệu chứng nhiễm trùng hô hấp dưới, dấu hiệu lâm sàng phù hợp và hình ảnh cho thấy tổn thương nhu mô mới khi hình ảnh được chỉ định. Ở trẻ em, chẩn đoán có thể chủ yếu dựa vào lâm sàng trong trường hợp không nặng, còn hình ảnh được dùng chọn lọc.
Các thang điểm như CRB65 hoặc CURB65 hỗ trợ đánh giá nguy cơ ở người lớn nhưng không thay thế nhận định lâm sàng, độ bão hòa oxy, bệnh nền và hoàn cảnh xã hội. Không nên dùng thang điểm để tự quyết định điều trị tại nhà.
Điều trị Viêm phổi
Mục tiêu điều trị là kiểm soát tác nhân, bảo đảm oxy hóa, duy trì tuần hoàn và dinh dưỡng, đồng thời phòng biến chứng. Bác sĩ phân tầng theo mức độ nặng, nơi mắc bệnh, nguy cơ hít sặc, suy giảm miễn dịch, kháng thuốc và khả năng theo dõi tại nhà.
Người bệnh nhẹ, ổn định có thể điều trị ngoại trú với kế hoạch tái đánh giá rõ ràng. Nhập viện được cân nhắc khi thiếu oxy, huyết động không ổn định, lú lẫn, không ăn uống được, bệnh nền mất kiểm soát hoặc môi trường chăm sóc không bảo đảm. Điều trị hồi sức cần thiết khi có suy hô hấp, sốc hoặc biến chứng nặng. Việc thu hẹp, đổi hoặc dừng thuốc dựa trên đáp ứng lâm sàng và kết quả xét nghiệm.
Kháng sinh được dùng khi viêm phổi do vi khuẩn được nghi ngờ hoặc xác định. Lựa chọn phụ thuộc tuổi, mức độ nặng, dị ứng, chức năng gan thận, nơi mắc bệnh, kháng sinh gần đây và dữ liệu kháng thuốc; người bệnh không nên tự chọn thuốc hoặc dùng đơn cũ.
Thuốc kháng virus có vai trò với một số tác nhân như cúm hoặc SARS-CoV-2 khi đáp ứng tiêu chuẩn chuyên môn. Thuốc chống nấm hoặc điều trị tác nhân cơ hội chỉ dùng khi có bằng chứng hoặc nguy cơ phù hợp. Corticosteroid không dùng thường quy cho mọi viêm phổi; một số người lớn nhập viện vì viêm phổi cộng đồng mức độ nặng có thể được bác sĩ cân nhắc sau khi đánh giá chống chỉ định và nguy cơ.
Chọc dò và dẫn lưu màng phổi được cân nhắc khi tràn dịch cạnh viêm phổi có dấu hiệu nhiễm trùng, mủ, lượng lớn hoặc gây khó thở. Nội soi phế quản có thể giúp lấy mẫu, loại bỏ nút đờm, đánh giá tắc nghẽn hoặc dị vật trong trường hợp được chọn.
Hỗ trợ hô hấp có thể tăng dần từ oxy, oxy dòng cao, thông khí không xâm nhập đến đặt nội khí quản tùy mức thiếu oxy và khả năng bảo vệ đường thở. Mỗi can thiệp có nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng, tổn thương phổi hoặc biến chứng an thần nên cần thực hiện tại cơ sở phù hợp.
Phẫu thuật không phải điều trị thường quy của viêm phổi. Can thiệp ngoại khoa hoặc nội soi lồng ngực có thể cần khi mủ màng phổi không dẫn lưu hiệu quả, màng phổi dày gây kẹt phổi, mô phổi hoại tử khu trú, áp xe dai dẳng hoặc có tổn thương tắc nghẽn cần xử trí.
Quyết định dựa trên hình ảnh, vi sinh, đáp ứng điều trị, chức năng hô hấp và nguy cơ phẫu thuật. Phẫu thuật không thay thế kiểm soát nhiễm trùng và chăm sóc hô hấp toàn diện.
Người bệnh cần nghỉ ngơi, uống đủ dịch nếu không bị hạn chế do suy tim hoặc bệnh thận, ăn thành nhiều bữa nhỏ và kiểm soát sốt theo hướng dẫn. Oxy được dùng khi có thiếu oxy; không nên tự điều chỉnh lưu lượng oxy ở người có nguy cơ giữ carbon dioxide nếu chưa được hướng dẫn.
Vệ sinh răng miệng, thay đổi tư thế, vận động phù hợp và hỗ trợ khạc đờm giúp giảm ứ đọng. Vật lý trị liệu hô hấp không cần thường quy cho mọi trường hợp nhưng có thể hữu ích khi có nhiều đờm, bệnh thần kinh cơ hoặc giãn phế quản. Đánh giá nuốt rất quan trọng nếu thường xuyên sặc.
Theo dõi gồm nhiệt độ, nhịp thở, độ bão hòa oxy, huyết áp, ý thức, khả năng ăn uống, lượng nước tiểu và mức khó thở. Trong bệnh viện, bác sĩ đánh giá đáp ứng thuốc, kết quả vi sinh, chức năng cơ quan và dấu hiệu tràn dịch, áp xe, nhiễm khuẩn huyết hoặc suy hô hấp.
CRP hoặc procalcitonin có thể được kiểm tra lại khi lo ngại thất bại điều trị, nhưng quyết định không dựa trên một chỉ số đơn lẻ. Hình ảnh theo dõi không cần cho tất cả người đã hồi phục; chụp lại được cân nhắc khi triệu chứng kéo dài, nguy cơ ung thư phổi hoặc diễn biến không điển hình.
Thời gian điều trị phụ thuộc tác nhân, mức độ nặng, vị trí điều trị, biến chứng và tốc độ đạt ổn định lâm sàng. Liệu trình thuốc kháng nhiễm trùng không nên kéo dài hoặc rút ngắn chỉ dựa trên cảm giác đỡ bệnh; bác sĩ quyết định theo hướng dẫn và đáp ứng thực tế.
Sốt và khó thở thường cải thiện trước, còn ho, mệt và giảm sức bền có thể kéo dài nhiều tuần. Người cao tuổi, bệnh nặng, tràn dịch, áp xe hoặc bệnh nền có thể cần phục hồi lâu hơn. Không có một mốc khỏi hoàn toàn giống nhau cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tràn dịch cạnh viêm phổi và mủ màng phổi: dịch nhiễm trùng tích tụ quanh phổi, đôi khi cần dẫn lưu.
- Áp xe hoặc hoại tử phổi: tạo ổ mủ, sốt kéo dài và phá hủy mô phổi.
- Suy hô hấp: giảm oxy máu hoặc tăng công thở, có thể cần hỗ trợ hô hấp.
- Hội chứng suy hô hấp cấp: tổn thương viêm lan tỏa làm phổi giảm đàn hồi và thiếu oxy nặng.
- Nhiễm khuẩn huyết và sốc: đáp ứng toàn thân gây rối loạn chức năng cơ quan.
- Đợt mất ổn định bệnh nền: làm nặng suy tim, bệnh phổi mạn, đái tháo đường hoặc suy thận.
Phần lớn người khỏe mạnh mắc viêm phổi nhẹ có thể hồi phục khi được chẩn đoán và điều trị phù hợp. Tiên lượng kém hơn khi tuổi rất nhỏ hoặc cao, thiếu oxy, tụt huyết áp, rối loạn ý thức, tổn thương nhiều thùy, suy giảm miễn dịch, bệnh nền nặng hoặc điều trị chậm.
Khỏi nhiễm trùng không có nghĩa thể lực trở lại ngay; ho, mệt và giảm sức bền có thể tồn tại sau khi các dấu hiệu nguy hiểm đã hết. Thang điểm nguy cơ chỉ hỗ trợ quyết định ở nhóm người bệnh, không dự đoán chắc chắn kết quả của một cá nhân.
Viêm phổi có thể tái phát, nhất là khi người bệnh tiếp tục hít sặc, hút thuốc, có giãn phế quản, tắc nghẽn phế quản, suy giảm miễn dịch hoặc bệnh nền chưa kiểm soát. Tái phát ở cùng một vị trí gợi ý cần tìm dị vật, khối u hoặc bất thường giải phẫu.
Giảm nguy cơ bằng cách điều trị nguyên nhân nền, đánh giá nuốt, chăm sóc răng miệng, tiêm chủng theo khuyến cáo và tái khám khi triệu chứng không hết hoàn toàn. Không nên mặc định mọi đợt ho sốt sau này là cùng một loại viêm phổi.
Phòng mắc bệnh: tiêm vaccine cúm, phế cầu, COVID-19 và các vaccine khác theo lịch quốc gia hoặc khuyến cáo cá thể; rửa tay, che miệng khi ho, tránh khói thuốc và hạn chế tiếp xúc gần khi đang mắc nhiễm trùng hô hấp.
Phòng biến chứng: đi khám sớm ở nhóm nguy cơ, tuân thủ điều trị, duy trì dinh dưỡng và theo dõi dấu hiệu thiếu oxy.
Phòng tái phát và viêm phổi bệnh viện: kiểm soát bệnh nền, vệ sinh răng miệng, đánh giá nuốt, nâng đầu giường khi phù hợp, giảm thời gian thiết bị xâm nhập và tuân thủ kiểm soát nhiễm khuẩn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm phổi
Không có thực phẩm nào chữa khỏi viêm phổi. Nên ưu tiên bữa ăn giàu năng lượng và protein, rau quả, thức ăn mềm dễ nuốt và đủ dịch nếu không có chống chỉ định. Người mệt có thể chia nhỏ bữa để tránh khó thở khi ăn.
Người nuốt khó, ho sặc hoặc sau đột quỵ cần đánh giá chuyên môn trước khi thay đổi độ đặc thức ăn và nước uống. Người đái tháo đường, suy tim, bệnh thận hoặc dùng thuốc có tương tác thực phẩm cần chế độ riêng; không tự dùng rượu thuốc, vitamin liều cao hoặc thực phẩm chức năng thay điều trị.
Giai đoạn sốt và khó thở cần nghỉ, ngủ đủ và tránh gắng sức. Khi hết sốt, oxy ổn định và ăn uống tốt hơn, người bệnh có thể tăng dần hoạt động như ngồi dậy, đi lại ngắn và tập thở theo hướng dẫn.
Không nên trở lại tập nặng, lao động ngoài trời hoặc thi đấu ngay khi còn ho nhiều, đau ngực, chóng mặt hay mệt rõ. Người từng bệnh nặng hoặc nằm hồi sức có thể cần phục hồi chức năng để cải thiện sức cơ và sức bền.
Có thể ghi nhiệt độ, mức khó thở, nhịp thở, lượng ăn uống, số lần tiểu, khả năng đi lại và thời điểm dùng thuốc. Máy đo độ bão hòa oxy chỉ hữu ích khi được hướng dẫn cách dùng và ngưỡng cần liên hệ cơ sở y tế; kết quả có thể sai do tay lạnh, cử động hoặc thiết bị kém chất lượng.
Liên hệ bác sĩ khi sốt không giảm, ho hoặc đau ngực tăng, không uống được thuốc, tiểu ít, xuất hiện phát ban hoặc tiêu chảy nặng. Dấu hiệu thiếu oxy, lú lẫn hay giảm ý thức cần cấp cứu thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà.
- Không tự mua kháng sinh, dùng thuốc còn thừa hoặc chia sẻ đơn thuốc của người khác.
- Không tự ngừng, kéo dài hoặc đổi thuốc vì sốt đã giảm hay đờm đổi màu.
- Không lạm dụng thuốc giảm ho khi đang có nhiều đờm, khó thở hoặc chưa được đánh giá nguyên nhân.
- Không hút thuốc, hít khói, uống rượu có hại hoặc vận động nặng khi phổi chưa hồi phục.
- Không cho người đang lơ mơ hoặc nuốt khó ăn uống bằng miệng vì nguy cơ hít sặc.
- Không trì hoãn cấp cứu khi tím tái, lú lẫn, tụt huyết áp hoặc khó thở tăng nhanh.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em có thể biểu hiện sốt, ho, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, bú kém, nôn hoặc li bì; trẻ sơ sinh đôi khi chỉ giảm bú và hạ thân nhiệt. Tần số thở phải được đánh giá theo tuổi và trạng thái của trẻ. Viêm tiểu phế quản, hen và nhiễm virus đường hô hấp trên có thể gây biểu hiện tương tự.
Chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm không cần thường quy cho mọi trẻ không nặng. Trẻ khó thở, thiếu oxy, mất nước, có bệnh nền hoặc dưới tuổi có nguy cơ cao cần đánh giá sớm. Kháng sinh và thời gian điều trị phải theo cân nặng, căn nguyên và hướng dẫn nhi khoa; cha mẹ không nên tự dùng liều của người lớn.
Người cao tuổi có thể không sốt hoặc ho rõ mà biểu hiện lú lẫn, té ngã, yếu hơn, chán ăn hoặc mất khả năng tự chăm sóc. Bệnh tim phổi, suy thận, suy dinh dưỡng và đa thuốc làm tăng nguy cơ biến chứng và tác dụng phụ điều trị.
Đánh giá cần chú ý độ bão hòa oxy, tình trạng dịch, chức năng nuốt, mê sảng và mức độ độc lập trước khi mắc bệnh. Mục tiêu điều trị, phục hồi và nơi chăm sóc nên được cá thể hóa, nhưng tuổi cao không phải lý do để bỏ qua chẩn đoán hoặc điều trị phù hợp.
Thai kỳ làm tăng nhu cầu oxy và thay đổi miễn dịch, nên viêm phổi có thể ảnh hưởng cả mẹ và thai nếu gây sốt cao hoặc thiếu oxy. Khó thở tăng, đau ngực, sốt kéo dài hoặc giảm cử động thai cần được đánh giá sớm.
X-quang ngực hoặc các xét nghiệm cần thiết không nên bị trì hoãn chỉ vì mang thai; nhân viên y tế sẽ tối ưu kỹ thuật và bảo vệ thai khi phù hợp. Thuốc kháng nhiễm trùng được chọn theo tuổi thai, tác nhân và mức độ bệnh. Không tự ngừng thuốc đang dùng hoặc tự sử dụng kháng sinh, thuốc ho và thảo dược.
Phần lớn trường hợp viêm phổi không bắt buộc phải ngừng cho con bú nếu người mẹ đủ sức và tuân thủ vệ sinh hô hấp. Một số tác nhân có thể lây qua dịch tiết, vì vậy cần đeo khẩu trang khi được khuyến cáo, rửa tay và tránh ho trực tiếp vào trẻ.
Khả năng tương thích với cho bú phụ thuộc từng thuốc, liều, thời gian và tuổi của trẻ. Nhiều kháng sinh có thể sử dụng sau đánh giá nhưng không nên mặc định tất cả đều an toàn hoặc phải ngừng bú. Bác sĩ và dược sĩ cần cân nhắc lợi ích điều trị cho mẹ với nguy cơ đối với trẻ.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc viêm phổi do vi khuẩn thông thường, nấm, Pneumocystis, virus hoặc nhiều tác nhân cùng lúc. Triệu chứng đôi khi nhẹ, không sốt hoặc tiến triển âm thầm nhưng thiếu oxy đáng kể. Hình ảnh cũng có thể không điển hình.
Ngưỡng nhập viện, chụp CT, xét nghiệm vi sinh và nội soi phế quản thường thấp hơn. Điều trị kinh nghiệm phải dựa trên loại suy giảm miễn dịch, thuốc dự phòng, phơi nhiễm và kháng thuốc; không nên áp dụng đơn thuốc viêm phổi cộng đồng thông thường cho nhóm này.
Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen, giãn phế quản, suy tim, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh gan và bệnh thần kinh có thể làm tăng nguy cơ hoặc che lấp triệu chứng viêm phổi. Nhiễm trùng cũng có thể gây đợt cấp bệnh nền, tăng nhu cầu oxy và làm thay đổi đường huyết hay chức năng cơ quan.
Việc chọn thuốc, dịch truyền và mục tiêu oxy cần cá thể hóa theo bệnh nền và thuốc đang sử dụng. Người bệnh không nên tự ngừng thuốc tim mạch, insulin, thuốc hít hoặc thuốc chống đông khi chưa trao đổi với nhân viên y tế.
Sau phẫu thuật, đau, an thần, nằm lâu, thở nông và nuốt kém làm tăng ứ đọng đờm và hít sặc. Người đặt nội khí quản hoặc nằm hồi sức còn có nguy cơ viêm phổi liên quan chăm sóc y tế.
Phòng ngừa gồm kiểm soát đau phù hợp, vận động sớm khi an toàn, vệ sinh răng miệng, tập thở theo hướng dẫn, nâng đầu giường và rút thiết bị xâm nhập sớm khi có thể. Sốt, đờm tăng, thiếu oxy, lú lẫn hoặc khó thở sau mổ cần được đánh giá thay vì xem là phản ứng bình thường của phẫu thuật.
Câu hỏi thường gặp về Viêm phổi
Viêm phổi có thể nhẹ nhưng cũng có thể gây thiếu oxy, mủ màng phổi, nhiễm khuẩn huyết, suy hô hấp hoặc hội chứng suy hô hấp cấp. Nguy cơ cao hơn ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh tim phổi, đái tháo đường, suy thận hoặc suy giảm miễn dịch. Mức độ nguy hiểm không thể đánh giá chỉ bằng sốt hoặc màu đờm. Khó thở tăng nhanh, tím tái, lú lẫn, tụt huyết áp, giảm ý thức hoặc trẻ bỏ bú và co kéo ngực nặng là lý do cần cấp cứu.
Khả năng lây phụ thuộc nguyên nhân. Nhiều virus và một số vi khuẩn hô hấp có thể truyền qua giọt bắn, dịch tiết và tiếp xúc gần, nhưng người tiếp xúc có thể chỉ bị viêm đường hô hấp trên chứ không nhất thiết phát triển thành viêm phổi. Viêm phổi do hít sặc, tắc nghẽn đường thở hoặc một số nấm từ môi trường thường không lây trực tiếp. Khi chưa rõ tác nhân, nên che miệng khi ho, rửa tay, thông khí phòng và tuân thủ hướng dẫn cách ly của cơ sở y tế.
Không. Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn và không điều trị được phần lớn nhiễm virus. Tuy nhiên, bác sĩ có thể dùng kháng sinh khi viêm phổi do vi khuẩn được nghi ngờ, chưa thể loại trừ bội nhiễm hoặc người bệnh có nguy cơ diễn tiến nặng. Việc lựa chọn phụ thuộc tuổi, nơi mắc bệnh, bệnh nền, dị ứng, chức năng gan thận và nguy cơ kháng thuốc. Tự mua kháng sinh có thể gây tác dụng phụ, làm chậm chẩn đoán và thúc đẩy kháng thuốc.
Thời gian hồi phục khác nhau giữa từng người. Trường hợp nhẹ có thể bắt đầu đỡ sốt và khó thở sau vài ngày khi điều trị phù hợp, nhưng ho, mệt và giảm sức bền thường kéo dài thêm nhiều tuần. Người cao tuổi, bệnh nặng, suy giảm miễn dịch, tràn dịch màng phổi hoặc áp xe có thể cần lâu hơn và phải phục hồi chức năng. Không nên tự kết luận thất bại điều trị chỉ vì còn ho, nhưng cần tái khám nếu triệu chứng xấu đi hoặc không cải thiện theo kế hoạch bác sĩ đã dặn.
Vaccine không phòng được mọi nguyên nhân nhưng có thể giảm nguy cơ mắc hoặc diễn tiến nặng do một số tác nhân như phế cầu, cúm, COVID-19, ho gà, sởi và Hib. Loại vaccine, lịch tiêm và đối tượng ưu tiên phụ thuộc tuổi, bệnh nền, tiền sử tiêm và chương trình tiêm chủng đang áp dụng tại Việt Nam. Người từng bị viêm phổi vẫn có thể cần tiêm vaccine sau khi hồi phục. Nên trao đổi với cơ sở tiêm chủng hoặc bác sĩ thay vì tự chọn lịch dựa trên thông tin quảng cáo.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

