Viêm phổi liên quan thở máy là nhiễm trùng nhu mô phổi xuất hiện sau khi người bệnh đã được đặt nội khí quản và thông khí xâm nhập, thường được xem xét khi bệnh khởi phát sau ít nhất 48 giờ. Dấu hiệu có thể gồm sốt hoặc hạ thân nhiệt, tăng đờm mủ, giảm oxy máu, tăng nhu cầu hỗ trợ máy thở và hình ảnh thâm nhiễm mới ở phổi. Việc chẩn đoán không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ vì xẹp phổi, phù phổi và hội chứng suy hô hấp cấp có thể tạo biểu hiện tương tự. Điều trị cần được bắt đầu kịp thời ở người bệnh nặng, đồng thời lấy mẫu vi sinh, đánh giá nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc và thu hẹp kháng sinh khi có kết quả. Các biện pháp giảm thời gian đặt ống, chăm sóc răng miệng, nâng đầu giường và đánh giá cai máy hằng ngày có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh.
Viêm phổi liên quan thở máy là bệnh gì?
Viêm phổi liên quan thở máy (VAP) là một dạng viêm phổi mắc phải trong bệnh viện xảy ra ở người đang thông khí xâm nhập qua ống nội khí quản hoặc mở khí quản. Khái niệm thường dùng cho bệnh khởi phát hơn 48 giờ sau đặt ống, khi nhiễm trùng không có sẵn hoặc chưa ủ bệnh lúc bắt đầu thở máy. VAP khác với viêm khí–phế quản liên quan thở máy, trong đó người bệnh có đờm mủ và dấu nhiễm trùng nhưng không có tổn thương nhu mô mới rõ ràng. VAP cũng khác biến cố liên quan máy thở dùng cho giám sát chất lượng; tiêu chuẩn giám sát không thay thế chẩn đoán lâm sàng. Do phù phổi, xẹp phổi, xuất huyết phế nang và ARDS có thể gây hình ảnh tương tự, bác sĩ cần đánh giá toàn bộ bối cảnh trước khi kết luận.

| Tên bệnh | Viêm phổi liên quan thở máy |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Ventilator-associated pneumonia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | VAP; viêm phổi liên quan máy thở; viêm phổi ở người bệnh đặt nội khí quản |
| Mã ICD-10 | J95.851 theo ICD-10-CM; khi áp dụng tại Việt Nam cần đối chiếu danh mục mã bệnh đang sử dụng tại cơ sở. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh nhiễm trùng hô hấp mắc phải trong bệnh viện; thuộc hồi sức tích cực, hô hấp và bệnh truyền nhiễm. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phổi và đường hô hấp dưới là cơ quan chính; tình trạng nặng có thể ảnh hưởng tuần hoàn, thận, gan, não và gây suy đa cơ quan. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng cấp tính liên quan chăm sóc y tế, xuất hiện ở người đang thở máy xâm nhập; không phải bệnh di truyền và không được xem là bệnh lây trực tiếp theo cách thông thường. |
| Mức độ phổ biến | Là một trong những nhiễm trùng quan trọng tại khoa hồi sức, nhưng tần suất thay đổi theo loại ICU, thời gian thở máy, quần thể bệnh nhân và chất lượng các biện pháp phòng ngừa. |
| Bệnh có lây không? | Không theo nghĩa lây trực tiếp từ người bệnh sang người lành; tuy nhiên vi khuẩn kháng thuốc có thể lan trong cơ sở y tế nếu vệ sinh tay, dụng cụ và cách ly không phù hợp. |
| Đường lây | Viêm phổi liên quan thở máy thường hình thành do vi khuẩn từ hầu họng, dạ dày hoặc môi trường chăm sóc đi xuống phổi qua vi hít quanh bóng chèn và biofilm trong ống nội khí quản. Một số tác nhân có thể truyền chéo qua tay nhân viên, thiết bị hoặc bề mặt, vì vậy kiểm soát nhiễm khuẩn vẫn rất quan trọng. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm phổi liên quan thở máy
Ống nội khí quản làm mất cơ chế đóng thanh môn, giảm phản xạ ho và cản trở thanh thải nhầy–lông chuyển. Dịch tiết chứa vi khuẩn có thể tích tụ phía trên bóng chèn rồi vi hít xuống phổi; đồng thời biofilm hình thành trong lòng ống có thể phát tán vi sinh vật theo luồng khí. An thần, bất động, dinh dưỡng qua ống, trào ngược và suy giảm miễn dịch làm nguy cơ tăng thêm. Khi vi khuẩn vượt qua hàng rào bảo vệ tại phế nang, phản ứng viêm gây dịch tiết, đông đặc và rối loạn trao đổi khí. Ở trường hợp nặng, phản ứng viêm toàn thân dẫn đến sốc nhiễm khuẩn và suy cơ quan.
Trong thực hành, VAP nên được phân tầng theo mức độ nặng, nguy cơ MRSA hoặc trực khuẩn Gram âm đa kháng, tiền sử dùng kháng sinh, dữ liệu cấy trước đây và tình trạng miễn dịch. Cách chia khởi phát sớm hay muộn chỉ cung cấp bối cảnh, không đủ để chọn thuốc nếu tách khỏi kháng sinh đồ ICU. Có thể mô tả VAP không biến chứng, VAP kèm sốc, VAP hoại tử hoặc có biến chứng màng phổi để định hướng theo dõi và thời gian điều trị.
VAP chủ yếu gặp tại khoa hồi sức ở người cần thở máy kéo dài. Nguy cơ không đồng đều: bệnh nhân chấn thương, ARDS, bỏng, hôn mê, bệnh thần kinh nặng hoặc phải tái đặt nội khí quản thường dễ mắc hơn. Tỷ lệ theo 1.000 ngày thở máy và phổ vi khuẩn khác nhau rõ giữa bệnh viện, nên số liệu quốc tế không thể thay thế dữ liệu giám sát của cơ sở tại Việt Nam.
Con đường chính là vi hít dịch tiết vùng hầu họng quanh bóng chèn, kết hợp vi khuẩn trong biofilm của ống nội khí quản. Ít gặp hơn, vi sinh vật có thể lan theo đường máu từ ổ nhiễm khác hoặc được đưa vào qua dụng cụ hô hấp bị nhiễm bẩn. Vì vậy, phòng bệnh tập trung vào giảm thời gian thở máy và duy trì thực hành vô khuẩn hơn là chỉ thay dây máy thường xuyên.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm phổi liên quan thở máy
Tác nhân thường gặp gồm Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Enterobacterales và Acinetobacter spp. Căn nguyên cụ thể phụ thuộc thời gian nằm viện, kháng sinh đã dùng, dịch tễ kháng thuốc và bệnh phổi nền. Virus, nấm hoặc vi khuẩn cơ hội được cân nhắc nhiều hơn ở người suy giảm miễn dịch. Một kết quả cấy dương tính không tự động chứng minh nhiễm trùng vì đường thở nhân tạo thường bị định cư vi khuẩn.
Yếu tố có thể thay đổi gồm an thần sâu kéo dài, nằm đầu thấp, tái đặt nội khí quản, chăm sóc miệng chưa đầy đủ và dùng kháng sinh không hợp lý. Yếu tố khó thay đổi gồm tuổi cao, bệnh nền nặng, ARDS, suy đa cơ quan, giãn phế quản hoặc suy giảm miễn dịch. Nguy cơ tác nhân kháng thuốc tăng khi đã dùng kháng sinh tĩnh mạch gần đây, từng mang vi khuẩn đa kháng hoặc nằm tại ICU có tỷ lệ kháng cao.
Nhóm nguy cơ cao gồm người thở máy nhiều ngày, phải đặt lại ống, hôn mê, đột quỵ, chấn thương sọ não, bệnh thần kinh–cơ, bỏng, ghép tạng hoặc điều trị ức chế miễn dịch. Người có nhiều đờm, bệnh phổi cấu trúc và khó cai máy cũng cần theo dõi sát hơn vì biểu hiện VAP có thể chồng lấp bệnh nền.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm phổi liên quan thở máy
Người bệnh thường không thể tự mô tả triệu chứng do an thần hoặc ống nội khí quản. Bệnh có thể khởi phát bằng sốt, tăng đờm, giảm oxy hoặc cần tăng thông số máy sau một giai đoạn ổn định. Ở người cao tuổi hoặc suy giảm miễn dịch, sốt và tăng bạch cầu có thể không rõ; dấu hiệu đầu tiên đôi khi là tụt huyết áp, mê sảng hoặc khó cai máy.
- Tăng dịch tiết qua ống nội khí quản, đờm trở nên đục hoặc mủ và cần hút thường xuyên hơn.
- Giảm oxy máu hoặc phải tăng FiO2, PEEP hay mức hỗ trợ để duy trì mục tiêu oxy.
- Sốt, hạ thân nhiệt, nhịp tim nhanh hoặc bạch cầu thay đổi gợi phản ứng nhiễm trùng.
- Ran nổ, tiếng thở phế quản hoặc giảm thông khí khu trú có thể xuất hiện khi nhu mô bị đông đặc.
- Khó đồng bộ với máy, thở nhanh hoặc không đạt tiêu chí cai máy dù nguyên nhân khác đã được xử lý.
- Ho ra máu có thể gặp khi viêm phổi hoại tử, tổn thương mạch hoặc có bệnh lý khác đi kèm.
- Tràn dịch màng phổi mới, đau kiểu màng phổi hoặc khí dưới da gợi biến chứng cần đánh giá hình ảnh.
- Biểu hiện thần kinh như lú lẫn hoặc giảm tỉnh táo ngoài mức an thần dự kiến có thể là dấu nhiễm trùng huyết.
Nên trao đổi với bác sĩ điều trị ngay khi người nhà nhận thấy sốt mới, nhiều đờm hơn hoặc máy thở phải điều chỉnh liên tục. Cần đánh giá trong ngày nếu oxy giảm, huyết áp dao động, nước tiểu giảm hoặc người bệnh tỉnh kém hơn dự kiến. Cần tái đánh giá sớm sau 48–72 giờ dùng kháng sinh để xem chẩn đoán có đúng, thuốc có hoạt tính và có thể thu hẹp điều trị hay không.
VAP luôn xảy ra ở người đang nằm viện, vì vậy các dấu hiệu như tụt huyết áp, tím tái, SpO2 giảm nhanh, phải tăng mạnh FiO2 hoặc PEEP, toan máu tiến triển, thiểu niệu, rối loạn nhịp hay mất ý thức cần được đội hồi sức xử trí ngay. Người nhà không nên tự chỉnh máy thở, tự cho thuốc hoặc trì hoãn báo nhân viên y tế.
Chẩn đoán Viêm phổi liên quan thở máy
Bác sĩ kết hợp thời điểm khởi phát sau đặt ống, diễn biến hô hấp xấu đi, dấu nhiễm trùng, tổn thương thâm nhiễm mới hoặc tiến triển và kết quả vi sinh. Vì không có tiêu chuẩn vàng, chẩn đoán phải đồng thời xem xét xẹp phổi, phù phổi, thuyên tắc phổi, xuất huyết phế nang và ARDS. Mẫu hô hấp nên được lấy trước liều kháng sinh mới nếu việc này không làm chậm xử trí người bệnh nặng.
Bác sĩ đánh giá nhiệt độ, huyết áp, tưới máu, mức an thần, độ đồng bộ với máy và lượng dịch tiết. Khám phổi tìm ran nổ, tiếng thở phế quản, giảm thông khí hoặc dấu tràn dịch. Đồng thời cần khám các đường truyền, da, bụng và hệ tiết niệu để tìm ổ nhiễm khác có thể giải thích sốt hoặc sốc.
Công thức máu, khí máu động mạch, lactate khi nghi sốc, chức năng thận–gan và điện giải giúp đánh giá mức độ nặng và chỉnh thuốc. Cấy máu được lấy ở người sốt cao hoặc nhiễm trùng huyết. Dịch hút nội khí quản là mẫu thường dùng; BAL được cân nhắc khi chẩn đoán khó hoặc người bệnh suy giảm miễn dịch. Procalcitonin và CRP chỉ hỗ trợ theo dõi xu hướng, không nên được dùng một mình để xác nhận hoặc loại trừ VAP.
X-quang ngực tại giường là phương tiện đầu tiên để tìm thâm nhiễm mới, xẹp phổi, phù phổi và dịch màng phổi. CT ngực hữu ích khi X-quang không giải thích diễn biến hoặc khi nghi áp xe, hoại tử, tắc phế quản, thuyên tắc phổi hay tràn mủ. Siêu âm phổi có thể hỗ trợ phát hiện đông đặc ngoại vi và dịch màng phổi nhưng phụ thuộc người thực hiện.
Không có một bộ tiêu chuẩn lâm sàng nào đạt độ chính xác tuyệt đối. Chẩn đoán thường dựa trên tổn thương phổi mới hoặc tiến triển kết hợp dấu nhiễm trùng và giảm oxy sau hơn 48 giờ đặt nội khí quản. CPIS, procalcitonin hoặc tiêu chuẩn giám sát VAE không thay thế phán đoán lâm sàng. Kết quả cấy phải được diễn giải cùng chất lượng mẫu, kháng sinh đã dùng và khả năng định cư đường thở.
Điều trị Viêm phổi liên quan thở máy
Mục tiêu là điều trị sớm nhiễm trùng thật, bảo đảm kháng sinh ban đầu có khả năng hoạt tính ở người bệnh nặng và giảm phơi nhiễm không cần thiết. Phác đồ phải dựa vào mức độ sốc, nguy cơ MRSA hoặc Gram âm đa kháng, kháng sinh đồ ICU, kết quả cấy cũ và chức năng thận–gan. Sau 48–72 giờ, bác sĩ cần thu hẹp, đổi hoặc ngừng thuốc nếu dữ liệu không ủng hộ VAP.
Kháng sinh kinh nghiệm thường cần bao phủ S. aureus và trực khuẩn Gram âm, kể cả Pseudomonas trong bối cảnh phù hợp. Thuốc kháng MRSA và phối hợp hai thuốc kháng Pseudomonas chỉ được dùng khi nguy cơ đủ cao hoặc dữ liệu địa phương cho thấy cần thiết. Khi có kháng sinh đồ, ưu tiên một thuốc đích hẹp hơn, tối ưu cách truyền và chỉnh theo chức năng cơ quan. Người bệnh không nên tự yêu cầu một kháng sinh cụ thể vì lựa chọn phụ thuộc vi sinh của từng ICU.
Nội soi phế quản được cân nhắc khi có nút nhầy, xẹp thùy dai dẳng, chảy máu, nghi dị vật hoặc cần mẫu sâu ở người suy giảm miễn dịch. Chọc dò hoặc dẫn lưu màng phổi cần thực hiện nếu có dịch nghi nhiễm trùng. Các thủ thuật phải cân bằng lợi ích chẩn đoán với nguy cơ giảm oxy và mất ổn định huyết động.
Phẫu thuật hiếm khi là điều trị trực tiếp của VAP. Ngoại lồng ngực có thể được hội chẩn khi viêm phổi hoại tử khu trú, áp xe không kiểm soát, rò phế quản–màng phổi hoặc tràn mủ phức tạp không đáp ứng dẫn lưu. Quyết định phụ thuộc dự trữ hô hấp, mức độ suy cơ quan và khả năng kiểm soát nhiễm trùng bằng biện pháp ít xâm lấn.
Điều trị hỗ trợ gồm thông khí bảo vệ phổi, kiểm soát dịch, dự phòng huyết khối, dinh dưỡng phù hợp và kiểm soát đường huyết theo mục tiêu ICU. Giảm an thần khi an toàn, vận động sớm và đánh giá thức tỉnh–tự thở hằng ngày giúp giảm thời gian thở máy. Chăm sóc răng miệng có chải răng và hút dịch đúng kỹ thuật hỗ trợ phòng bội nhiễm.
Nhiều trường hợp đáp ứng tốt được điều trị khoảng 7 ngày. Thời gian có thể dài hơn khi có áp xe, hoại tử, tràn mủ, suy giảm miễn dịch sâu, kiểm soát ổ nhiễm chưa đạt hoặc đáp ứng chậm. Bác sĩ quyết định điểm dừng dựa trên toàn bộ diễn biến, không chỉ một xét nghiệm hay hình ảnh đơn lẻ.
Nhiều trường hợp đáp ứng tốt được điều trị khoảng 7 ngày. Thời gian có thể dài hơn khi có áp xe, hoại tử, tràn mủ, suy giảm miễn dịch sâu, kiểm soát ổ nhiễm chưa đạt hoặc đáp ứng chậm. Bác sĩ quyết định điểm dừng dựa trên toàn bộ diễn biến, không chỉ một xét nghiệm hay hình ảnh đơn lẻ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng nghiêm trọng gồm sốc nhiễm khuẩn, ARDS, nhiễm khuẩn huyết, suy đa cơ quan, áp xe, hoại tử phổi và tràn mủ màng phổi. VAP còn kéo dài thời gian thở máy và nằm ICU. Kháng sinh phổ rộng có thể gây độc thận, rối loạn hệ vi sinh, tiêu chảy do C. difficile và làm tăng áp lực kháng thuốc.
Khả năng hồi phục phụ thuộc mức độ bệnh nền, số cơ quan suy, tác nhân, độ phù hợp của kháng sinh ban đầu và khả năng cai máy. Người bệnh không sốc, được điều trị hoạt tính sớm và không có biến chứng thường có triển vọng tốt hơn. Không thể dự đoán kết cục cá nhân chỉ từ một hình ảnh hoặc kết quả cấy.
VAP có thể tái phát hoặc xuất hiện một đợt mới nếu người bệnh tiếp tục thở máy, còn nhiều yếu tố hít hoặc mang vi khuẩn kháng thuốc. Tái sốt sau cải thiện cần phân biệt tái nhiễm, nhiễm tác nhân mới, ổ nhiễm ngoài phổi và nguyên nhân không nhiễm trùng.
Phòng VAP tập trung tránh đặt nội khí quản khi có lựa chọn an toàn, giảm thời gian thở máy, nâng đầu giường, đánh giá cai máy hằng ngày, vận động sớm và chăm sóc miệng có chải răng. Không nên thay dây máy theo lịch nếu chưa bẩn hoặc hỏng. Vệ sinh tay, thao tác hút đờm đúng và quản lý kháng sinh giúp hạn chế truyền chéo vi khuẩn kháng thuốc.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm phổi liên quan thở máy
Dinh dưỡng được cá thể hóa theo mức độ bệnh, chức năng tiêu hóa và nguy cơ hít. Cho ăn qua ống cần tư thế phù hợp, theo dõi dung nạp và tránh gián đoạn kéo dài không cần thiết. Người nhà không tự cho ăn, uống hoặc bổ sung sản phẩm qua ống khi chưa có chỉ định của ê-kíp điều trị.
Khi huyết động và oxy ổn định, vận động sớm thụ động hoặc chủ động dưới giám sát có thể giảm yếu cơ do ICU. Mức vận động tăng dần theo khả năng đáp ứng; người bệnh không tự ngồi dậy hoặc rời giường khi còn nhiều đường truyền, vận mạch hoặc nguy cơ tụt oxy.
VAP được điều trị tại bệnh viện và không phải tình trạng tự theo dõi tại nhà trong giai đoạn cấp. Sau xuất viện, người bệnh có thể ghi nhận khó thở, sốt, đờm, khả năng vận động và lịch dùng thuốc; cần tái khám nếu triệu chứng quay lại hoặc sức chịu đựng giảm.
- Không tự chỉnh thông số máy thở, hệ thống oxy hoặc dây dẫn khi không được nhân viên y tế hướng dẫn.
- Không yêu cầu kéo dài kháng sinh chỉ vì X-quang chưa trở về bình thường.
- Không xem mọi kết quả cấy đờm dương tính là nhiễm trùng cần điều trị.
- Không tự cho ăn hoặc uống ở người chưa được xác nhận bảo vệ đường thở an toàn.
- Không trì hoãn báo ê-kíp khi huyết áp, oxy hoặc mức tỉnh táo xấu đi.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
VAP cũng gặp ở trẻ thở máy tại PICU hoặc sơ sinh, nhưng tiêu chuẩn giám sát, tác nhân, kích thước dụng cụ và lựa chọn thuốc khác người lớn. Trẻ cần được bác sĩ hồi sức nhi và bệnh truyền nhiễm nhi đánh giá; không áp dụng nguyên phác đồ người lớn.
Người cao tuổi có thể không sốt rõ và dễ biểu hiện bằng mê sảng, tụt huyết áp hoặc suy chức năng. Bệnh nền, chức năng thận, nguy cơ tương tác thuốc và mục tiêu chăm sóc cần được xem xét khi chọn kháng sinh và mức hỗ trợ hồi sức.
VAP ở thai phụ thường liên quan một bệnh nặng cần thở máy. Điều trị phải phối hợp hồi sức, sản khoa, hô hấp và dược lâm sàng để cân bằng oxy hóa của mẹ, tưới máu thai và độ an toàn của thuốc. Không tự ngừng thuốc vì lo ngại cho thai khi chưa trao đổi với bác sĩ.
Khả năng tiếp tục cho con bú phụ thuộc tình trạng hồi sức, khả năng vắt sữa và các thuốc đang dùng. Nhiều kháng sinh có thể sử dụng trong thời kỳ cho bú nhưng cần đánh giá từng hoạt chất, liều và tuổi của trẻ; không mặc định phải ngừng cho bú.
Người ghép tạng, giảm bạch cầu hoặc dùng ức chế miễn dịch có thể nhiễm tác nhân cơ hội và biểu hiện không điển hình. Ngưỡng nội soi, xét nghiệm virus–nấm và hội chẩn chuyên khoa thường thấp hơn; điều trị kinh nghiệm phải được cá thể hóa.
Người sau phẫu thuật có nguy cơ tăng nếu đau làm thở nông, cần an thần, bất động hoặc phải tái đặt ống. Kiểm soát đau đa mô thức, vật lý trị liệu hô hấp, vận động và cai máy đúng thời điểm góp phần giảm nguy cơ.
Câu hỏi thường gặp về Viêm phổi liên quan thở máy
Bệnh có thể nguy hiểm vì xảy ra ở người vốn đã nặng và đang cần hỗ trợ hô hấp. Nguy cơ cao hơn khi có sốc, giảm oxy tiến triển, vi khuẩn đa kháng hoặc nhiều cơ quan suy. Tuy vậy, kết cục thay đổi rất lớn giữa từng người; phát hiện sớm, lấy mẫu phù hợp, dùng kháng sinh hoạt tính và kiểm soát biến chứng có thể cải thiện khả năng hồi phục.
VAP không lây trực tiếp như cúm. Tuy nhiên, một số vi khuẩn gây bệnh có thể lan qua tay hoặc bề mặt trong bệnh viện. Người thăm cần vệ sinh tay trước và sau khi tiếp xúc, tuân thủ áo choàng hoặc khẩu trang khi được yêu cầu và không chạm vào ống, máy hay đường truyền.
Kháng sinh ban đầu được chọn khi chưa biết chắc tác nhân nên đôi khi phải bao phủ rộng. Sau 48–72 giờ, kết quả cấy, đáp ứng lâm sàng và chẩn đoán thay thế giúp bác sĩ thu hẹp hoặc ngừng thuốc. Cách làm này giảm độc tính và kháng thuốc mà vẫn bảo đảm điều trị phù hợp.
Nhiều trường hợp không biến chứng được điều trị khoảng 7 ngày nếu cải thiện rõ. Thời gian dài hơn có thể cần khi có áp xe, hoại tử, tràn mủ, suy giảm miễn dịch hoặc đáp ứng chậm. Người bệnh không nên dùng một mốc thời gian cố định để tự đánh giá đã khỏi.
Gia đình có thể nhắc vệ sinh tay, không tự điều chỉnh thiết bị, hỏi ê-kíp về nâng đầu giường, chăm sóc miệng và kế hoạch đánh giá cai máy. Hỗ trợ định hướng ngày–đêm, giao tiếp và vận động theo hướng dẫn cũng có thể giúp giảm mê sảng và thời gian hồi sức.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

