Viêm phổi hít là nhiễm trùng phổi xuất hiện khi dịch tiết vùng miệng–họng, thức ăn hoặc chất nôn chứa vi khuẩn đi vào đường hô hấp dưới. Bệnh thường gặp ở người rối loạn nuốt sau đột quỵ, sa sút trí tuệ, bệnh Parkinson, giảm ý thức hoặc vệ sinh răng miệng kém. Người bệnh có thể sốt, ho, khó thở, giảm oxy, mệt hoặc lú lẫn; ở người cao tuổi, biểu hiện đôi khi chỉ là ăn kém và suy giảm chức năng. Viêm phổi hít cần được phân biệt với viêm phổi hóa học do hít lượng lớn dịch vị, vì trường hợp hóa học không mặc định cần kháng sinh. Chẩn đoán dựa trên hội chứng viêm phổi, yếu tố nguy cơ hít và hình ảnh tổn thương phù hợp. Điều trị hiệu quả không chỉ dùng thuốc mà còn phải đánh giá nuốt, chăm sóc răng miệng, điều chỉnh dinh dưỡng và phòng các đợt hít tiếp theo.
Viêm phổi hít là bệnh gì?
Viêm phổi hít là tình trạng nhiễm trùng nhu mô phổi do hít phải vật chất có tải lượng vi khuẩn đủ lớn, thường là dịch tiết hầu họng. Khác với hít sặc đơn thuần, bệnh đòi hỏi có biểu hiện nhiễm trùng và tổn thương phổi. Khác với viêm phổi hóa học, tổn thương không chỉ do acid dạ dày gây viêm vô khuẩn mà có sự tham gia của vi sinh vật. Biến cố hít có thể được chứng kiến, nhưng phần lớn là vi hít lặp lại trong lúc ngủ hoặc ăn uống và không có cơn sặc rõ. Vì vậy, chẩn đoán thường dựa trên tổng hợp nguy cơ rối loạn nuốt, biểu hiện viêm phổi và hình ảnh.

| Tên bệnh | Viêm phổi hít |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Aspiration pneumonia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm phổi do hít; viêm phổi liên quan rối loạn nuốt; aspiration pneumonia |
| Mã ICD-10 | J69.0 – Viêm phổi do hít thức ăn và chất nôn; mã cụ thể cần chọn theo chất được hít và hồ sơ lâm sàng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh nhiễm trùng đường hô hấp dưới liên quan hít sặc; thuộc hô hấp, lão khoa, thần kinh, phục hồi chức năng và bệnh truyền nhiễm. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Phổi là cơ quan bị ảnh hưởng chính; rối loạn nuốt, bệnh thần kinh, răng miệng và dinh dưỡng thường là các yếu tố liên quan cần xử lý. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng cấp hoặc bán cấp sau hít vi thể dịch tiết chứa vi khuẩn; có thể tái diễn nếu nguyên nhân rối loạn nuốt không được khắc phục. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở người cao tuổi, sau đột quỵ, sa sút trí tuệ và người phụ thuộc chăm sóc; tần suất thực tế khó xác định vì nhiều biến cố hít diễn ra thầm lặng. |
| Bệnh có lây không? | Không lây trực tiếp; đây là nhiễm trùng hình thành do chất hoặc dịch tiết đi nhầm vào đường thở, dù một số vi sinh vật đi kèm có thể truyền theo đường riêng của chúng. |
| Đường lây | Không có đường lây đặc hiệu của viêm phổi hít. Bệnh xảy ra khi thức ăn, nước bọt, dịch hầu họng hoặc dịch dạ dày đi vào phổi thay vì xuống thực quản. Nếu căn nguyên đồng thời có virus hoặc vi khuẩn lây qua hô hấp, biện pháp phòng lây sẽ phụ thuộc tác nhân đó. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm phổi hít
Bình thường, đóng thanh môn, phản xạ ho, nuốt phối hợp và thanh thải nhầy–lông chuyển giúp ngăn vật chất vào phổi. Khi các cơ chế này suy yếu, dịch tiết giàu vi khuẩn từ khoang miệng có thể lọt xuống phế nang. Vi khuẩn bám và nhân lên, gây phản ứng viêm, dịch tiết và đông đặc. Mức độ bệnh phụ thuộc lượng vật chất hít, tải vi khuẩn, độc lực, tình trạng răng miệng và khả năng miễn dịch của người bệnh.
Viêm phổi hít có thể được mô tả là mắc tại cộng đồng hoặc bệnh viện, hít được chứng kiến hay thầm lặng, một đợt hay tái diễn, không biến chứng hay kèm áp xe/tràn mủ. Việc phân loại theo nguyên nhân rối loạn nuốt và môi trường chăm sóc hữu ích hơn chỉ dựa vào vị trí thâm nhiễm, vì nó định hướng vi sinh, cách dùng thuốc và kế hoạch phòng tái phát.
Bệnh gặp nhiều ở người cao tuổi, người sống tại cơ sở chăm sóc, bệnh nhân sau đột quỵ, bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ, ung thư đầu cổ và người phụ thuộc ăn uống. Số liệu Việt Nam còn hạn chế và tiêu chuẩn nghiên cứu chưa thống nhất, nên khó đưa ra một tỷ lệ chung đáng tin cậy.
Vật chất có thể đi vào phổi trong lúc ăn, uống, nôn, ngủ hoặc khi ý thức giảm. Tư thế quyết định vùng phổi chịu ảnh hưởng: người ngồi thường tổn thương đáy thùy dưới, còn người nằm có thể tổn thương phân thùy sau. Ống nuôi ăn không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ vì người bệnh vẫn có thể hít nước bọt hoặc dịch trào ngược.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm phổi hít
Nguyên nhân trực tiếp là hít dịch tiết chứa vi khuẩn vào đường thở dưới. Hệ vi sinh thường hỗn hợp, gồm streptococci, S. aureus và trực khuẩn Gram âm tùy nơi chăm sóc. Vi khuẩn kỵ khí có vai trò rõ hơn khi người bệnh có bệnh nha chu nặng, đờm hôi, áp xe hoặc tràn mủ. Nguyên nhân nền thường là rối loạn nuốt, giảm ý thức, nôn hoặc trào ngược.
Yếu tố có thể can thiệp gồm vệ sinh răng miệng kém, tư thế ăn không phù hợp, dùng thuốc an thần, ăn quá nhanh và chăm sóc răng giả chưa đúng. Yếu tố nền gồm đột quỵ, Parkinson, sa sút trí tuệ, bệnh thần kinh–cơ, ung thư đầu cổ, giảm ý thức, co giật và trào ngược. Suy dinh dưỡng và frailty làm tăng nguy cơ diễn biến nặng.
Người thường ho hoặc đổi giọng sau uống nước, mắc nghẹn, chảy dãi, sụt cân không giải thích, viêm phổi tái diễn hoặc cần người hỗ trợ ăn uống là nhóm cần sàng lọc nuốt. Bệnh nhân sau đột quỵ, người sa sút trí tuệ tiến triển và người vừa trải qua gây mê cũng có ngưỡng đánh giá thấp hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm phổi hít
Bệnh có thể khởi phát cấp hoặc âm thầm trong vài ngày. Triệu chứng điển hình là ho, sốt, khó thở và đờm; người già có thể không sốt mà chỉ lú lẫn, ăn kém hoặc giảm vận động. Nếu đợt bệnh lặp lại ở cùng một vị trí, cần tìm rối loạn nuốt, tắc nghẽn phế quản hoặc nguyên nhân cấu trúc.
- Ho, khạc đờm hoặc tăng tiết đờm; đờm có thể đục nhưng màu sắc không tự xác định tác nhân.
- Khó thở, thở nhanh hoặc giảm SpO2 do vùng phổi đông đặc trao đổi khí kém.
- Sốt, rét run, mệt và chán ăn; người cao tuổi có thể biểu hiện nhẹ hơn.
- Ho hoặc sặc khi ăn uống, giọng ướt sau nuốt và cảm giác thức ăn mắc gợi rối loạn nuốt.
- Lú lẫn, buồn ngủ hoặc suy giảm chức năng mới có thể là biểu hiện đầu tiên ở người già.
- Đờm hôi gợi nhiễm trùng kỵ khí hoặc áp xe nhưng không phải lúc nào cũng hiện diện.
- Đau ngực kiểu màng phổi hoặc sốt kéo dài có thể báo hiệu tràn dịch, tràn mủ hay hoại tử.
- Ho ra máu ít gặp và cần loại trừ lao, u phổi, thuyên tắc hoặc áp xe.
Nên đặt lịch khám khi thường xuyên ho, sặc, đổi giọng sau ăn hoặc viêm phổi lặp lại. Cần khám trong ngày nếu sốt, khó thở, SpO2 thấp hơn thường lệ, ăn uống giảm hoặc lú lẫn mới. Cần tái khám sớm nếu sau 48–72 giờ điều trị không cải thiện hoặc tiếp tục có các đợt hít.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi người bệnh tím tái, thở rất khó, không nói được câu hoàn chỉnh, lơ mơ, co giật, tụt huyết áp, SpO2 giảm rõ hoặc không tự bảo vệ đường thở. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian, vỗ lưng mạnh hoặc tự cho uống nước.
Chẩn đoán Viêm phổi hít
Chẩn đoán dựa trên hội chứng nhiễm trùng hô hấp, yếu tố làm tăng nguy cơ hít và tổn thương phổi phù hợp. Bác sĩ cần hỏi thời điểm ăn uống, nôn, giảm ý thức và tiền sử rối loạn nuốt; đồng thời phân biệt viêm phổi hóa học, phù phổi, xẹp phổi và thuyên tắc. Không có xét nghiệm máu nào xác nhận riêng viêm phổi hít.
Bác sĩ đánh giá nhịp thở, SpO2, huyết áp, ran phổi, mức tỉnh táo, dấu mất nước và tình trạng răng miệng. Khám thần kinh, khả năng ngồi thẳng, kiểm soát đầu cổ và sàng lọc nuốt tại giường giúp tìm cơ chế hít. Một nghiệm pháp nuốt phải được người đã đào tạo thực hiện để tránh gây sặc.
Công thức máu, CRP, chức năng thận–điện giải và khí máu được dùng tùy mức độ. Cấy máu hoặc đờm được ưu tiên ở bệnh vừa–nặng, điều trị thất bại hoặc có nguy cơ kháng thuốc. FEES và videofluoroscopy đánh giá trực tiếp rối loạn nuốt khi khám tại giường chưa đủ. Procalcitonin không phân biệt đáng tin cậy viêm phổi hít với viêm phổi hóa học.
X-quang ngực thường là xét nghiệm đầu tiên. Đông đặc có thể nằm ở vùng phổi phụ thuộc tư thế, nhưng vị trí không đặc hiệu tuyệt đối. CT ngực được cân nhắc khi X-quang âm tính nhưng nghi ngờ cao, khi bệnh không cải thiện hoặc cần tìm áp xe, tràn mủ, dị vật và u gây tắc. Siêu âm phổi hỗ trợ đánh giá đông đặc ngoại vi và dịch màng phổi.
Không có tiêu chuẩn vàng được chấp nhận cho mọi bối cảnh. Chẩn đoán hợp lý khi có viêm phổi, nguy cơ hít rõ và không có nguyên nhân khác giải thích tốt hơn. Một biến cố sặc được chứng kiến nhưng không có nhiễm trùng không đủ để gọi là viêm phổi hít. Bác sĩ không nên dựa riêng vào vị trí thâm nhiễm hoặc một biomarker.
Điều trị Viêm phổi hít
Điều trị gồm hai mục tiêu song song: kiểm soát nhiễm trùng và ngăn hít tái diễn. Quyết định nhập viện dựa trên oxy, huyết động, mức tỉnh táo, khả năng ăn uống và bệnh nền. Kháng sinh được chọn theo môi trường mắc bệnh và nguy cơ kháng thuốc; đánh giá nuốt, răng miệng và dinh dưỡng không được trì hoãn.
Bác sĩ có thể dùng phác đồ tương tự viêm phổi cộng đồng hoặc bệnh viện tùy bối cảnh, đồng thời cân nhắc phổ kỵ khí khi có áp xe, tràn mủ, đờm hôi hoặc bệnh nha chu nặng. Không nên thêm thuốc kỵ khí thường quy cho mọi ca. Khi đáp ứng và nuốt thuốc an toàn, có thể chuyển từ đường tĩnh mạch sang uống theo đánh giá lâm sàng.
FEES hoặc videofluoroscopy được thực hiện để xác định kiểu rối loạn nuốt và chiến lược bù trừ. Nội soi phế quản dành cho nghi dị vật, tắc nghẽn, xẹp thùy hoặc cần mẫu đặc biệt. Chọc dò và dẫn lưu cần thiết nếu có tràn mủ màng phổi.
Phẫu thuật không phải điều trị thường quy. Can thiệp ngoại khoa có thể được cân nhắc khi có dị vật không lấy được bằng nội soi, tắc nghẽn do u, hoại tử khu trú không kiểm soát hoặc biến chứng màng phổi phức tạp. Quyết định cần hội chẩn đa chuyên khoa.
Oxy, bù dịch thận trọng, hạ sốt và hỗ trợ hô hấp được dùng theo mức độ. Chuyên viên ngôn ngữ trị liệu hướng dẫn tư thế, kích thước miếng ăn và độ đặc phù hợp; nhân viên dinh dưỡng lập kế hoạch bảo đảm năng lượng. Chải răng, làm sạch lưỡi và chăm sóc răng giả giúp giảm tải vi khuẩn trong miệng.
Trường hợp đáp ứng nhanh và không biến chứng thường dùng liệu trình ngắn, nhiều hướng dẫn thực hành sử dụng khoảng 5 ngày. Thời gian kéo dài khi có áp xe, hoại tử, tràn mủ, hít tiếp diễn hoặc hồi phục chậm. Không tự ngừng thuốc chỉ vì hết sốt sớm.
Trường hợp đáp ứng nhanh và không biến chứng thường dùng liệu trình ngắn, nhiều hướng dẫn thực hành sử dụng khoảng 5 ngày. Thời gian kéo dài khi có áp xe, hoại tử, tràn mủ, hít tiếp diễn hoặc hồi phục chậm. Không tự ngừng thuốc chỉ vì hết sốt sớm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm suy hô hấp, nhiễm khuẩn huyết, áp xe phổi, tràn mủ, mất điều kiện thể lực và suy dinh dưỡng. Hạn chế ăn uống quá mức có thể gây mất nước, mê sảng và giảm chất lượng sống. Các đợt viêm phổi tái diễn có thể làm suy giảm chức năng lâu dài.
Nhiều người hồi phục nếu nhiễm trùng được điều trị và nguy cơ hít được giảm. Tiên lượng kém hơn ở người frailty nặng, bệnh thần kinh tiến triển, suy dinh dưỡng, giảm oxy hoặc biến chứng màng phổi. Khả năng tái phát phụ thuộc chủ yếu vào việc cơ chế rối loạn nuốt có được kiểm soát hay không.
Bệnh dễ tái phát khi rối loạn nuốt kéo dài, vệ sinh miệng kém, tư thế ăn chưa phù hợp hoặc người bệnh tiếp tục giảm ý thức. Tái phát không đồng nghĩa kháng sinh trước đó thất bại; cần đánh giá lại nuốt, chăm sóc và tắc nghẽn đường thở.
Phòng bệnh gồm sàng lọc nuốt sau đột quỵ hoặc khi có dấu sặc, ngồi thẳng lúc ăn, ăn chậm, điều chỉnh kết cấu theo chuyên gia và chăm sóc răng miệng hằng ngày. Giảm thuốc an thần không cần thiết, kiểm soát co giật và trào ngược có triệu chứng cũng quan trọng. Ống nuôi ăn không bảo vệ tuyệt đối khỏi hít.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm phổi hít
Chế độ ăn phải dựa trên đánh giá nuốt, dinh dưỡng và sở thích của người bệnh. Một số người cần thức ăn mềm hoặc chất lỏng điều chỉnh độ đặc, nhưng biện pháp này có thể làm giảm lượng nước uống và không phù hợp cho tất cả. Không tự nghiền thuốc hoặc đổi kết cấu thức ăn khi chưa hỏi nhân viên y tế.
Ngồi thẳng, kiểm soát đầu cổ và tỉnh táo khi ăn giúp giảm hít. Sau giai đoạn cấp, vận động và phục hồi chức năng giúp cải thiện ho, sức cơ và khả năng tự ăn. Người bệnh nên tránh ăn khi quá buồn ngủ hoặc vừa nằm xuống.
Gia đình có thể ghi nhận sốt, nhịp thở, mức tỉnh táo, ho khi ăn, thay đổi giọng, lượng ăn uống và SpO2 nếu đã được hướng dẫn. Theo dõi tại nhà không thay thế khám khi khó thở tăng, mất nước, lú lẫn hoặc không thể nuốt thuốc và thức ăn an toàn.
- Không tự cho ăn hoặc uống khi người bệnh lơ mơ, thở gấp hoặc vừa có cơn sặc nặng.
- Không mặc định đặt ống nuôi ăn sẽ loại bỏ hoàn toàn nguy cơ viêm phổi hít.
- Không tự thêm kháng sinh kỵ khí hay metronidazole khi chưa có chỉ định.
- Không ép người bệnh dùng chất lỏng đặc nếu chưa được đánh giá nuốt và khả năng uống đủ nước.
- Không bỏ qua vệ sinh răng miệng vì đây là phần quan trọng của phòng tái phát.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, viêm phổi hít thường liên quan bất thường thần kinh, dị tật đường thở–tiêu hóa, trào ngược nặng hoặc rối loạn phối hợp bú–nuốt. Trẻ cần đánh giá bởi nhi khoa, hô hấp, dinh dưỡng và âm ngữ trị liệu; không áp dụng trực tiếp chế độ ăn hoặc thuốc của người lớn.
Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện mê sảng, té ngã, ăn kém hoặc giảm vận động. Mục tiêu chăm sóc cần cân bằng an toàn nuốt, đủ nước–năng lượng, sự thoải mái và mong muốn của người bệnh, đặc biệt khi sa sút trí tuệ tiến triển.
Viêm phổi hít trong thai kỳ có thể xảy ra sau nôn nhiều, giảm ý thức hoặc gây mê. Giảm oxy ở mẹ cần được xử trí sớm; lựa chọn hình ảnh và thuốc được cá thể hóa cùng sản khoa. Không trì hoãn chụp cần thiết chỉ vì lo ngại bức xạ khi tình trạng nặng.
Đa số quyết định liên quan cho bú phụ thuộc mức độ bệnh và thuốc cụ thể. Người mẹ có thể cần hỗ trợ vắt sữa nếu nhập viện; không tự ngừng cho bú hoặc bỏ thuốc điều trị khi chưa được tư vấn về lợi ích–nguy cơ.
Người suy giảm miễn dịch có thể nhiễm tác nhân không điển hình, ít sốt và tiến triển nhanh. Bác sĩ thường mở rộng xét nghiệm và cân nhắc nội soi sớm hơn. Một phác đồ chuẩn cho người miễn dịch bình thường có thể không đủ trong nhóm này.
Đột quỵ, Parkinson, COPD, suy tim, bệnh thận và đái tháo đường ảnh hưởng biểu hiện, nguy cơ mất nước và lựa chọn thuốc. Quản lý tốt bệnh nền cùng phục hồi nuốt giúp giảm tái nhập viện.
Sau gây mê hoặc phẫu thuật, phản xạ bảo vệ đường thở có thể giảm tạm thời. Người bệnh chỉ nên ăn uống khi đủ tỉnh và đã được đánh giá theo quy trình; kiểm soát đau nhưng tránh an thần quá mức góp phần giảm nguy cơ.
Câu hỏi thường gặp về Viêm phổi hít
Không. Nhiều trường hợp do vi hít nước bọt và dịch hầu họng, đặc biệt khi ngủ hoặc ở người rối loạn nuốt. Người bệnh có thể không có cơn sặc rõ. Vì vậy, bác sĩ thường hỏi thêm về ho khi uống nước, giọng ướt, sụt cân và viêm phổi tái diễn.
Không phải mọi biến cố hít đều cần kháng sinh. Hít lượng lớn dịch vị có thể gây viêm phổi hóa học vô khuẩn và được theo dõi, hỗ trợ hô hấp. Kháng sinh được cân nhắc khi có bằng chứng nhiễm trùng hoặc diễn biến phù hợp. Người bệnh nên được bác sĩ đánh giá thay vì tự dùng thuốc.
Nhiều đợt cấp có thể hồi phục, nhưng nguy cơ tái phát còn nếu rối loạn nuốt hoặc giảm ý thức kéo dài. Kết quả tốt hơn khi điều trị nhiễm trùng đi kèm đánh giá nuốt, chăm sóc miệng, dinh dưỡng và điều chỉnh tư thế ăn.
Không phải tất cả người bệnh đều cần ống nuôi ăn. Quyết định dựa trên khả năng nuốt, dinh dưỡng, mục tiêu chăm sóc và thời gian dự kiến hồi phục. Ống ăn vẫn không loại bỏ hít nước bọt hoặc dịch trào ngược, nên cần thảo luận đa chuyên khoa.
Chất lỏng đặc có thể giúp một số kiểu rối loạn nuốt nhưng không bảo đảm phòng viêm phổi và có thể làm người bệnh uống ít hơn. Chỉ nên áp dụng sau đánh giá nuốt, theo dõi lượng nước và xem xét sở thích, khả năng tuân thủ của người bệnh.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

