Đột quỵ, thường gọi là tai biến mạch máu não, xảy ra khi dòng máu đến một vùng não bị tắc nghẽn hoặc khi mạch máu trong não bị vỡ. Tế bào thần kinh thiếu oxy có thể tổn thương nhanh, vì vậy méo miệng, yếu hoặc tê một bên người, nói khó, mất thăng bằng hay giảm thị lực đột ngột phải được xem là dấu hiệu cấp cứu.
Chụp CT hoặc MRI giúp phân biệt nhồi máu não với xuất huyết não để lựa chọn điều trị phù hợp. Đưa người bệnh đến cơ sở có khả năng xử trí đột quỵ càng sớm càng giúp mở rộng cơ hội điều trị, hạn chế tổn thương não và bắt đầu phục hồi chức năng đúng thời điểm.
Đột quỵ là bệnh gì?
Đột quỵ (tai biến mạch máu não) là hội chứng thần kinh cấp do tổn thương mạch máu não. Trong nhồi máu não, cục máu đông hoặc mảng xơ vữa làm tắc động mạch, khiến vùng não phía sau chỗ tắc thiếu oxy. Trong đột quỵ xuất huyết, mạch máu bị vỡ làm máu thoát vào nhu mô não hoặc khoang dưới nhện, vừa phá hủy mô vừa làm tăng áp lực trong sọ.

Cơn thiếu máu não thoáng qua có triệu chứng giống đột quỵ nhưng triệu chứng thường hết nhanh và không thấy nhồi máu cấp trên hình ảnh. Dù biểu hiện đã hết, đây vẫn là cảnh báo cần đánh giá khẩn vì nguy cơ đột quỵ sớm có thể tăng.
| Tên bệnh | Đột quỵ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Stroke |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tai biến mạch máu não; đột quỵ não; cerebrovascular accident; brain attack |
| Mã ICD-10 | Đột quỵ thuộc nhóm bệnh mạch máu não I60–I64 trong ICD-10: I60 là xuất huyết dưới nhện, I61 là xuất huyết trong não, I63 là nhồi máu não và I64 được dùng khi chưa xác định là xuất huyết hay nhồi máu. Mã cụ thể phải dựa trên chẩn đoán và hồ sơ điều trị. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh mạch máu não; liên quan các chuyên khoa Thần kinh, Cấp cứu, Hồi sức, Tim mạch, Chẩn đoán hình ảnh và Phục hồi chức năng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Não và hệ mạch máu não là cơ quan bị ảnh hưởng chính. Tùy vùng tổn thương, đột quỵ có thể làm suy giảm vận động, cảm giác, ngôn ngữ, thị giác, nuốt, nhận thức, cảm xúc, thăng bằng và khả năng tự chăm sóc. |
| Tính chất bệnh | Bệnh cấp tính, không lây và là cấp cứu y khoa. Đột quỵ có thể do tắc mạch gây thiếu máu não hoặc do vỡ mạch gây chảy máu. Sau giai đoạn cấp, người bệnh có thể còn di chứng và cần quản lý nguy cơ tái phát lâu dài. |
| Mức độ phổ biến | Đột quỵ là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật trên thế giới. Nguy cơ tăng theo tuổi nhưng bệnh vẫn có thể xảy ra ở người trẻ, trẻ em và phụ nữ mang thai. Số liệu tại Việt Nam thay đổi giữa các nghiên cứu nên không nên dùng một con số đơn lẻ để đại diện toàn quốc. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng. Đột quỵ không truyền từ người sang người. |
Tổng quan chuyên môn về Đột quỵ
Ở nhồi máu não, tắc động mạch làm giảm tưới máu. Vùng lõi thiếu máu có thể hoại tử sớm, trong khi vùng mô xung quanh còn sống nhưng hoạt động suy giảm được gọi là vùng tranh tối tranh sáng; tái thông kịp thời có thể cứu một phần mô này. Phù não và phản ứng viêm sau đó có thể làm tổn thương lan rộng.
Ở xuất huyết não, khối máu tụ gây tổn thương cơ học, phù và tăng áp lực nội sọ. Xuất huyết dưới nhện còn có thể gây co thắt mạch, thiếu máu não muộn hoặc não úng thủy. Mức độ thiếu hụt thần kinh phụ thuộc vị trí, kích thước tổn thương, tuần hoàn bàng hệ và tốc độ được điều trị.
- Nhồi máu não: do tắc động mạch; có thể liên quan xơ vữa mạch lớn, thuyên tắc từ tim, bệnh mạch nhỏ hoặc nguyên nhân hiếm.
- Xuất huyết trong não: máu chảy vào nhu mô não, thường liên quan tăng huyết áp, bệnh mạch amyloid, dị dạng mạch hoặc rối loạn đông máu.
- Xuất huyết dưới nhện: máu chảy vào khoang quanh não, thường do vỡ phình động mạch nhưng cũng có nguyên nhân khác.
- Cơn thiếu máu não thoáng qua: là cảnh báo mạch máu khẩn cấp, nhưng không được xếp là đột quỵ có nhồi máu mô.
Đột quỵ gây gánh nặng lớn về tử vong, mất khả năng lao động và nhu cầu chăm sóc dài hạn. Nguy cơ tăng rõ theo tuổi, song người trẻ vẫn có thể mắc do bóc tách động mạch, bệnh tim, rối loạn đông máu, chất kích thích hoặc nguyên nhân di truyền.
Tăng huyết áp là một trong những yếu tố đóng góp quan trọng nhất. Gánh nặng bệnh khác nhau giữa các quốc gia do mức độ kiểm soát nguy cơ, khả năng tiếp cận cấp cứu, đơn vị đột quỵ và phục hồi chức năng.
Đột quỵ hình thành khi cục máu đông xuất hiện tại chỗ, di chuyển từ tim hoặc mạch khác lên não, lòng mạch hẹp dần do xơ vữa, hoặc thành mạch suy yếu rồi vỡ. Một số trường hợp liên quan bóc tách động mạch, phình mạch, dị dạng mạch hoặc rối loạn đông máu.
Quá trình nền có thể tiến triển âm thầm nhiều năm nhưng biểu hiện thần kinh thường xuất hiện đột ngột khi tưới máu não giảm hoặc chảy máu bắt đầu.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đột quỵ
- Nhồi máu não do mạch lớn: xơ vữa tạo huyết khối hoặc thuyên tắc từ động mạch cảnh và động mạch nội sọ.
- Thuyên tắc từ tim: thường liên quan rung nhĩ, bệnh van tim, huyết khối buồng tim hoặc bệnh tim cấu trúc.
- Bệnh mạch nhỏ: tổn thương các động mạch xuyên do tăng huyết áp và đái tháo đường kéo dài.
- Xuất huyết: tăng huyết áp, bệnh mạch amyloid, phình hoặc dị dạng mạch, rối loạn đông máu và thuốc chống đông.
- Nguyên nhân ít gặp: bóc tách động mạch, viêm mạch, bệnh huyết học, tình trạng tăng đông, bệnh di truyền và sử dụng chất kích thích.
Có thể thay đổi: tăng huyết áp, hút thuốc, rung nhĩ chưa được quản lý, đái tháo đường, LDL-cholesterol cao, thừa cân, ít vận động, ăn nhiều muối, uống rượu có hại, ngưng thở khi ngủ, dùng cocaine hoặc chất kích thích và không tuân thủ điều trị.
Khó hoặc không thể thay đổi: tuổi cao, từng đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua, tiền sử gia đình, dị dạng mạch và một số bệnh di truyền. Nguy cơ thực tế thường là kết quả phối hợp của nhiều yếu tố.
- Người bị tăng huyết áp, rung nhĩ, bệnh động mạch cảnh, bệnh mạch vành, suy tim, đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn.
- Người từng đột quỵ, cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc có tiền sử huyết khối, thuyên tắc.
- Người hút thuốc, ít vận động, béo phì, uống rượu có hại hoặc sử dụng chất kích thích.
- Người cao tuổi, người có tiền sử gia đình đột quỵ sớm hoặc bệnh mạch máu di truyền.
- Phụ nữ mang thai hoặc hậu sản có tiền sản giật, tăng huyết áp, bệnh tim hay tình trạng tăng đông.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đột quỵ
Triệu chứng đột quỵ thường khởi phát đột ngột trong vài giây hoặc vài phút, nhưng đôi khi được phát hiện lúc thức dậy nên không xác định được chính xác thời điểm bắt đầu. Biểu hiện phụ thuộc vùng não bị tổn thương.
Tổn thương bán cầu có thể gây yếu nửa người, mất cảm giác hoặc rối loạn ngôn ngữ. Tổn thương tuần hoàn sau dễ gây chóng mặt, mất thăng bằng, nhìn đôi, nuốt khó hoặc giảm ý thức. Triệu chứng tự hết vẫn không loại trừ nguy cơ.
- Lệch hoặc tê mặt: một bên mặt xệ xuống, nụ cười không cân đối.
- Yếu hoặc tê tay chân: thường ở một bên cơ thể, cầm nắm kém hoặc đi không vững.
- Rối loạn lời nói: nói đớ, dùng từ sai, không hiểu lời hoặc không thể diễn đạt.
- Rối loạn thị giác: mất thị lực, nhìn mờ, nhìn đôi hoặc mất một phần trường nhìn.
- Mất thăng bằng: chóng mặt đột ngột kèm loạng choạng hoặc phối hợp động tác kém.
- Đau đầu dữ dội: đặc biệt khi xuất hiện bất ngờ, có thể kèm nôn hoặc cứng gáy.
- Nuốt khó, khàn tiếng, sặc hoặc nấc kéo dài do tổn thương thân não.
- Bỏ quên một bên cơ thể hoặc một nửa không gian, thay đổi hành vi đột ngột.
- Co giật lúc khởi phát, thường gặp hơn trong một số đột quỵ xuất huyết hoặc tổn thương vỏ não.
- Mất trí nhớ đột ngột, lú lẫn đơn độc hoặc giảm ý thức mà không có yếu liệt rõ.
- Đau cổ hoặc đau đầu kèm dấu thần kinh ở người trẻ, có thể gợi ý bóc tách động mạch.
Khám dự phòng: khi có tăng huyết áp, rung nhĩ, hút thuốc, đái tháo đường, cholesterol cao hoặc tiền sử gia đình để đánh giá và kiểm soát nguy cơ.
Khám cấp cứu: mọi cơn yếu, tê, nói khó, mất thị lực hoặc mất thăng bằng dù đã tự hết vẫn cần đánh giá ngay vì có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua.
Tái khám sớm sau xuất viện: khi triệu chứng nặng lên, té ngã, sặc, sốt, đau ngực, khó thở, chảy máu khi dùng thuốc hoặc không thể thực hiện kế hoạch phục hồi.
Gọi cấp cứu 115 ngay khi xuất hiện đột ngột méo miệng; yếu hoặc tê mặt, tay hay chân, nhất là một bên; nói khó hoặc không hiểu lời; mất thị lực; nhìn đôi; chóng mặt dữ dội; mất thăng bằng; đau đầu dữ dội bất thường; nôn, co giật hoặc giảm ý thức.
Ghi lại thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường. Không tự lái xe, không chờ triệu chứng tự hết, không cho ăn uống và không tự dùng aspirin hoặc thuốc hạ huyết áp vì chưa biết loại đột quỵ.
Chẩn đoán Đột quỵ
Chẩn đoán được thực hiện đồng thời với ổn định đường thở, hô hấp và tuần hoàn. Nhân viên y tế xác định thời điểm khởi phát hoặc thời điểm cuối cùng còn bình thường, đánh giá mức độ thiếu hụt thần kinh, đo đường huyết và chụp não khẩn cấp để phân biệt tắc mạch với chảy máu.
Sau giai đoạn cấp, các xét nghiệm tim mạch và mạch máu giúp tìm nguồn gây bệnh để phòng tái phát. Các thang nhận biết tại nhà chỉ dùng để kích hoạt cấp cứu, không thay thế chẩn đoán.
Bác sĩ đánh giá ý thức, ngôn ngữ, vận động mắt, thị trường, sức cơ, cảm giác, phối hợp động tác, dáng đi khi an toàn và dấu hiệu màng não. Thang điểm NIHSS thường được dùng để mô tả mức độ đột quỵ thiếu máu não, nhưng điểm thấp không loại trừ thiếu hụt gây tàn tật.
Khám tim mạch gồm nhịp tim, huyết áp, mạch ngoại vi, tiếng thổi động mạch và dấu hiệu suy tim. Người bệnh phải được sàng lọc nuốt trước khi ăn uống.
- Đường huyết: loại trừ hạ đường huyết gây biểu hiện giống đột quỵ.
- Công thức máu và tiểu cầu: đánh giá thiếu máu, nhiễm trùng và nguy cơ chảy máu.
- Xét nghiệm đông máu: cần khi người bệnh dùng thuốc chống đông hoặc nghi rối loạn đông máu.
- Điện giải, chức năng thận và gan: hỗ trợ lựa chọn thuốc, thuốc cản quang và xử trí toàn thân.
- Troponin, lipid máu và HbA1c: đánh giá bệnh tim kèm theo và yếu tố nguy cơ dài hạn.
- CT sọ não không cản quang: phương tiện đầu tiên để phát hiện chảy máu và loại trừ một số nguyên nhân khác; nhồi máu sớm có thể chưa hiện rõ.
- CT mạch hoặc MR mạch: xác định tắc mạch lớn, hẹp mạch, phình mạch hoặc dị dạng mạch.
- CT tưới máu hoặc MRI khuếch tán: đánh giá mô não còn khả năng cứu ở một số người đến muộn hoặc không rõ thời điểm khởi phát.
- Siêu âm động mạch cảnh, siêu âm tim và theo dõi nhịp: tìm nguồn gây bệnh và lập kế hoạch phòng tái phát.
Đột quỵ được chẩn đoán khi có rối loạn chức năng thần kinh cấp phù hợp với tổn thương mạch máu não và được hỗ trợ bởi CT, MRI hoặc bằng chứng bệnh lý. Phân biệt nhồi máu và xuất huyết dựa chủ yếu vào hình ảnh học vì triệu chứng lâm sàng có thể chồng lấn.
Cơn thiếu máu não thoáng qua được xem xét khi có triệu chứng thần kinh thoáng qua do thiếu máu cục bộ nhưng không thấy nhồi máu cấp. Không có thang điểm trực tuyến hoặc nghiệm pháp tại nhà nào đủ để loại trừ đột quỵ.
Điều trị Đột quỵ
Mục tiêu đầu tiên là đưa người bệnh đến đơn vị có khả năng chẩn đoán và xử trí đột quỵ nhanh nhất. Sau ổn định chức năng sống, nhóm điều trị xác định loại đột quỵ, mức độ tổn thương, thời điểm khởi phát và tình trạng mạch máu.
Nhồi máu não có thể cần tái thông bằng thuốc hoặc can thiệp lấy huyết khối ở người phù hợp. Xuất huyết cần kiểm soát chảy máu, huyết áp, áp lực nội sọ và xử trí nguyên nhân mạch. Tất cả người bệnh cần phòng biến chứng, tìm nguyên nhân, dự phòng tái phát và phục hồi chức năng.
Ở một số người bị nhồi máu não cấp đủ điều kiện, thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch như alteplase hoặc tenecteplase có thể được dùng trong cửa sổ thời gian và theo tiêu chuẩn của cơ sở điều trị. Aspirin hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu khác chỉ được dùng sau khi đã loại trừ xuất huyết và xác định chỉ định.
Thuốc chống đông có thể được chỉ định dự phòng tái phát khi nguyên nhân liên quan rung nhĩ; thời điểm bắt đầu phụ thuộc kích thước ổ nhồi máu và nguy cơ chảy máu. Statin, thuốc hạ huyết áp và thuốc kiểm soát đái tháo đường được cá thể hóa. Trong xuất huyết não, bác sĩ có thể dùng thuốc đảo ngược chống đông hoặc thuốc kiểm soát huyết áp. Người bệnh không tự mua hay tự ngừng thuốc.
Lấy huyết khối cơ học qua đường nội mạch có thể tái thông động mạch lớn bị tắc ở người phù hợp. Chỉ định dựa trên thời gian, mức độ thiếu hụt, vị trí tắc, kích thước vùng tổn thương và hình ảnh mô não còn khả năng cứu.
Một số trường hợp xuất huyết dưới nhện do phình động mạch cần nút phình bằng vòng xoắn hoặc dụng cụ nội mạch. Các thủ thuật khác có thể gồm đặt dẫn lưu não thất khi não úng thủy hoặc can thiệp mạch đối với dị dạng mạch.
Phẫu thuật được cân nhắc trong một số trường hợp: mở sọ giải áp khi nhồi máu diện rộng gây phù đe dọa tính mạng; lấy máu tụ chọn lọc; kẹp cổ túi phình; hoặc xử trí dị dạng mạch. Quyết định dựa trên vị trí, kích thước tổn thương, tuổi, mức độ ý thức, thời gian và bệnh nền.
Phẫu thuật có thể cứu sống nhưng không bảo đảm phục hồi chức năng hoàn toàn. Gia đình cần được giải thích rõ lợi ích, nguy cơ và khả năng để lại di chứng.
Chăm sóc hỗ trợ gồm bảo đảm oxy khi thiếu oxy, kiểm soát thân nhiệt và đường huyết, điều chỉnh dịch, phòng loét tỳ đè, huyết khối tĩnh mạch sâu, nhiễm trùng và té ngã. Người bệnh phải được đánh giá nuốt trước khi ăn uống; chế độ ăn và độ đặc của dịch cần theo hướng dẫn chuyên môn nếu có nuốt khó.
Phục hồi nên bắt đầu khi tình trạng ổn định, với mục tiêu cá thể hóa về vận động, sinh hoạt, giao tiếp, nuốt, thị giác, nhận thức và tâm lý. Vận động quá sớm hoặc quá sức không phù hợp cho mọi người.
Trong viện, đội ngũ theo dõi ý thức, triệu chứng thần kinh, huyết áp, nhịp tim, hô hấp, đường huyết, thân nhiệt, khả năng nuốt và biến chứng chảy máu hoặc phù não. Hình ảnh có thể được lặp lại khi tình trạng xấu đi hoặc sau một số điều trị tái thông.
Sau xuất viện, cần theo dõi tác dụng phụ thuốc, huyết áp, nhịp tim khi được chỉ định, khả năng ăn nuốt, vận động, giao tiếp, nhận thức, tâm trạng và mức độ độc lập. Kế hoạch nên được rà soát định kỳ.
Điều trị cấp được tính bằng phút và giờ từ lúc khởi phát hoặc thời điểm cuối cùng còn bình thường. Thời gian nằm viện phụ thuộc loại đột quỵ, mức độ tổn thương, biến chứng và khả năng tự chăm sóc.
Phục hồi chức năng thường kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng và có thể tiếp tục lâu hơn. Tốc độ hồi phục khác nhau giữa từng người; không nên đặt một thời hạn cố định để kết luận đã hết khả năng cải thiện.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Thần kinh: phù não, tăng áp lực nội sọ, xuất huyết chuyển dạng, co giật, não úng thủy hoặc tái đột quỵ.
- Hô hấp và dinh dưỡng: nuốt khó, sặc, viêm phổi hít, suy dinh dưỡng và mất nước.
- Vận động: huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi, co cứng, đau vai, loét tỳ đè và té ngã.
- Chức năng lâu dài: liệt, mất ngôn ngữ, rối loạn nhận thức, thị giác, đại tiểu tiện và khả năng tự chăm sóc.
- Tâm lý xã hội: trầm cảm, lo âu, mệt mỏi, cô lập và gánh nặng cho người chăm sóc.
Tiên lượng dao động từ phục hồi gần hoàn toàn đến phụ thuộc chăm sóc lâu dài hoặc tử vong. Kết quả chịu ảnh hưởng bởi loại và kích thước đột quỵ, vùng não tổn thương, mức độ ban đầu, tuổi, bệnh nền, thời gian đến điều trị, biến chứng và khả năng tiếp cận phục hồi chức năng.
Tiến bộ thường rõ nhất trong những tuần và tháng đầu nhưng có thể tiếp tục về sau. Các thang điểm chỉ hỗ trợ dự đoán ở cấp độ nhóm, không xác định chắc chắn mức hồi phục của một cá nhân.
Người từng đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua có nguy cơ tái phát cao hơn dân số chung, đặc biệt khi nguyên nhân chưa được xử trí hoặc thuốc dự phòng bị gián đoạn.
Giảm nguy cơ tái phát cần kiểm soát huyết áp, rung nhĩ, lipid máu, đái tháo đường, hút thuốc và cân nặng; dùng thuốc đúng đơn; tái khám định kỳ; xử trí hẹp động mạch hoặc bệnh tim khi có chỉ định.
Phòng mắc lần đầu và phòng tái phát gồm đo và kiểm soát huyết áp, không hút thuốc, vận động phù hợp, duy trì cân nặng, ăn giảm muối và chất béo bão hòa, hạn chế rượu, điều trị đái tháo đường, rối loạn lipid, rung nhĩ và ngưng thở khi ngủ.
Không tự dùng aspirin để phòng đột quỵ vì lợi ích và nguy cơ chảy máu khác nhau giữa từng người. Tiêm chủng không phòng trực tiếp đột quỵ nhưng giúp giảm nhiễm trùng có thể làm mất ổn định bệnh nền.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đột quỵ
Ưu tiên rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá, hạt không muối và nguồn đạm ít chất béo bão hòa. Hạn chế muối, thịt chế biến, đồ uống nhiều đường, chất béo chuyển hóa và rượu. Người tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận hoặc dùng thuốc chống đông cần kế hoạch riêng.
Sau đột quỵ, nuốt khó có thể làm thức ăn hoặc nước đi vào đường thở. Không tự đổi sang thức ăn xay, nước đặc hoặc cho ăn bằng ống nếu chưa được chuyên gia đánh giá.
Trong giai đoạn cấp, vận động chỉ thực hiện theo đánh giá của đội ngũ điều trị. Sau ổn định, chương trình tập thường phối hợp sức mạnh, thăng bằng, đi lại, sử dụng tay và sức bền; cường độ tăng dần theo huyết áp, tim mạch, nguy cơ té ngã và mức mệt.
Việc lái xe, vận hành máy, bơi một mình hoặc làm việc trên cao cần được đánh giá trước vì thị giác, chú ý và phản xạ có thể còn suy giảm.
Người bệnh có thể ghi huyết áp theo hướng dẫn, lịch dùng thuốc, nhịp tim khi được yêu cầu, số lần té ngã, khả năng đi lại, ăn nuốt, giấc ngủ, mức mệt và thay đổi tâm trạng. Nhật ký giúp bác sĩ và nhóm phục hồi điều chỉnh mục tiêu.
Méo miệng, yếu tay chân, nói khó, mất thị lực, đau đầu dữ dội, co giật, giảm ý thức, khó thở hoặc đau ngực là dấu hiệu cần gọi cấp cứu, không chờ lịch tái khám.
- Không chờ người bệnh ngủ hoặc nghỉ xem triệu chứng có tự hết hay không.
- Không tự cho ăn, uống hoặc dùng aspirin khi chưa được đánh giá nuốt và chưa loại trừ xuất huyết.
- Không tự ý hạ huyết áp nhanh bằng thuốc của người khác.
- Không xoa bóp mạnh, châm kim, cạo gió hoặc áp dụng mẹo dân gian làm chậm cấp cứu.
- Không tự ngừng thuốc chống đông, kháng kết tập tiểu cầu, statin hoặc thuốc huyết áp sau xuất viện.
- Không tập luyện quá sức hoặc tự lái xe khi chưa được đánh giá an toàn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đột quỵ ở trẻ em hiếm hơn người lớn nhưng có thể xảy ra từ sơ sinh. Nguyên nhân gồm bệnh tim bẩm sinh, bệnh hồng cầu hình liềm, nhiễm trùng, chấn thương hoặc bóc tách động mạch, rối loạn đông máu và bệnh mạch máu.
Trẻ có yếu một bên, co giật mới xuất hiện, nói khó, mất thăng bằng hoặc đau đầu dữ dội cần cấp cứu. Chẩn đoán và điều trị phải tại cơ sở có chuyên môn nhi khoa và thần kinh.
Người cao tuổi có nguy cơ cao hơn do tăng huyết áp, rung nhĩ, xơ vữa, bệnh tim, đái tháo đường và dùng nhiều thuốc. Triệu chứng có thể bị nhầm với lú lẫn, yếu do tuổi hoặc tác dụng thuốc.
Điều trị vẫn cần khẩn cấp và được cá thể hóa theo chức năng trước đột quỵ, nguy cơ chảy máu, bệnh đồng mắc và mong muốn của người bệnh. Cần chú ý sảng, té ngã, suy dinh dưỡng và tương tác thuốc.
Mang thai và sáu tuần đầu sau sinh có thể làm tăng nguy cơ đột quỵ, đặc biệt khi có tiền sản giật, tăng huyết áp, bệnh tim, huyết khối tĩnh mạch não hoặc tình trạng tăng đông.
Dấu hiệu thần kinh đột ngột trong thai kỳ phải được cấp cứu như ở người không mang thai. Chẩn đoán hình ảnh và điều trị được cân nhắc theo lợi ích cho mẹ và thai, không nên trì hoãn chỉ vì lo ngại chụp chiếu.
Giai đoạn hậu sản vẫn có nguy cơ huyết khối và tăng huyết áp. Khi nghi đột quỵ, ưu tiên cấp cứu cho người mẹ; việc cho con bú không được dùng làm lý do trì hoãn chẩn đoán hoặc điều trị.
Khả năng tiếp tục cho bú phụ thuộc thuốc và thủ thuật được sử dụng. Người mẹ cần được bác sĩ và dược sĩ tư vấn riêng, không tự ngừng thuốc dự phòng.
Người suy giảm miễn dịch có thể bị đột quỵ do nhiễm trùng mạch máu, ung thư, tình trạng tăng đông, viêm mạch hoặc tương tác thuốc. Biểu hiện có thể không điển hình và nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu cao hơn.
Cần đánh giá đa chuyên khoa và cung cấp đầy đủ danh sách thuốc, hóa trị, thuốc ức chế miễn dịch và kết quả xét nghiệm gần đây.
Tăng huyết áp, rung nhĩ, đái tháo đường, bệnh động mạch cảnh, suy tim, bệnh thận, bệnh gan và rối loạn đông máu ảnh hưởng cả nguy cơ mắc lẫn lựa chọn điều trị.
Người bệnh không tự ngừng thuốc nền khi có triệu chứng. Sau đột quỵ, kế hoạch thuốc phải được rà soát để cân bằng dự phòng huyết khối với nguy cơ chảy máu, hạ huyết áp hoặc tương tác.
Sau phẫu thuật thần kinh hoặc can thiệp nội mạch, cần theo dõi đau đầu tăng, yếu liệt mới, co giật, giảm ý thức, chảy máu tại vị trí chọc mạch, sưng đau chi, sốt và dấu nhiễm trùng.
Tuân thủ hướng dẫn về thuốc, chăm sóc vết mổ, vận động và tái khám. Không tự dùng thuốc giảm đau chống viêm hoặc thảo dược có nguy cơ chảy máu nếu chưa hỏi bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp về Đột quỵ
Có. Đột quỵ có thể gây tử vong, phù não, suy hô hấp hoặc để lại liệt, rối loạn ngôn ngữ, nuốt, thị giác và nhận thức. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc loại đột quỵ, vị trí, kích thước tổn thương và tốc độ được cấp cứu.
Một số người phục hồi gần như hoàn toàn, trong khi người khác còn di chứng. Phục hồi phụ thuộc mức độ tổn thương, điều trị sớm, tuổi, bệnh nền, biến chứng và chương trình phục hồi chức năng. Khả năng cải thiện có thể tiếp tục sau nhiều tháng.
Có thể. Người từng đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua có nguy cơ tái phát cao hơn. Dùng thuốc đúng đơn, kiểm soát huyết áp, rung nhĩ, cholesterol, đái tháo đường và không hút thuốc giúp giảm nguy cơ.
Đặt người bệnh ở nơi an toàn, nới lỏng quần áo, theo dõi nhịp thở và ghi lại thời điểm cuối cùng còn bình thường. Không cho ăn uống, không tự dùng thuốc và không để người bệnh tự đi lại. Nếu ngừng thở, thực hiện hồi sinh tim phổi khi đã được hướng dẫn.
Phần lớn người bệnh được khuyến khích vận động sau khi ổn định, nhưng bài tập phải phù hợp với sức cơ, thăng bằng, tim mạch và nguy cơ té ngã. Nên tập theo kế hoạch của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc cấp cứu, hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.

