Bệnh thận mạn là tình trạng cấu trúc hoặc chức năng thận bất thường kéo dài ít nhất ba tháng và có ảnh hưởng đến sức khỏe. Giai đoạn đầu thường không gây triệu chứng, nhưng xét nghiệm có thể phát hiện albumin niệu, bất thường nước tiểu hoặc mức lọc cầu thận ước tính giảm. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể mệt, phù, ngứa, chán ăn, tiểu đêm hoặc khó thở. Đái tháo đường, tăng huyết áp, viêm cầu thận và bệnh thận di truyền là những nguyên nhân thường gặp. Điều trị không chỉ nhằm làm chậm suy giảm chức năng thận mà còn giảm biến cố tim mạch, kiểm soát thiếu máu, rối loạn xương–khoáng và chuẩn bị điều trị thay thế thận khi cần. Phát hiện sớm qua xét nghiệm máu, nước tiểu và theo dõi định kỳ giúp cá thể hóa kế hoạch chăm sóc.
Bệnh thận mạn là bệnh gì?
Bệnh thận mạn là một nhóm rối loạn gây bất thường cấu trúc hoặc chức năng thận kéo dài từ ba tháng trở lên. Chẩn đoán có thể dựa trên mức lọc cầu thận ước tính dưới 60 mL/phút/1,73 m² hoặc bằng chứng tổn thương thận như albumin niệu, bất thường cặn lắng, hình ảnh, mô bệnh học hay tiền sử ghép thận. Khái niệm này không đồng nghĩa với suy thận giai đoạn cuối; nhiều người ở giai đoạn sớm có chức năng lọc còn tương đối nhưng đã có dấu tổn thương. Bệnh thường tiến triển chậm và nguy cơ khác nhau đáng kể tùy nguyên nhân, eGFR, albumin niệu, tuổi và bệnh đi kèm. Mục tiêu quản lý là bảo tồn chức năng thận, phòng biến chứng và giảm nguy cơ tim mạch.
| Tên bệnh | Bệnh thận mạn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic Kidney Disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | CKD; bệnh thận mạn tính; suy giảm chức năng thận mạn |
| Mã ICD-10 | N18 – Bệnh thận mạn; mã cụ thể phụ thuộc giai đoạn |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu; bệnh thận mạn tính |
| Cơ quan ảnh hưởng | Thận là cơ quan chính; biến chứng có thể ảnh hưởng tim mạch, máu, xương, thần kinh, dinh dưỡng và nội tiết. |
| Tính chất bệnh | Mạn tính, không lây; thường tiến triển chậm, có thể ổn định lâu nếu kiểm soát nguyên nhân và nguy cơ. |
| Mức độ phổ biến | Phổ biến trên toàn cầu, đặc biệt ở người đái tháo đường, tăng huyết áp, người cao tuổi và người có bệnh tim mạch. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh thận mạn
Tổn thương nephron ban đầu làm các nephron còn lại tăng lọc để bù. Áp lực nội cầu thận kéo dài thúc đẩy rò albumin, viêm và xơ hóa mô kẽ, khiến số nephron hoạt động tiếp tục giảm. Hệ renin–angiotensin–aldosterone, rối loạn chuyển hóa, stress oxy hóa và bệnh mạch máu góp phần vào tiến triển. Khi chức năng giảm, thận mất dần khả năng bài tiết acid, kali, phosphat và nước; giảm sản xuất erythropoietin và hoạt hóa vitamin D, dẫn đến thiếu máu và rối loạn xương–khoáng.
KDIGO phân loại theo nguyên nhân, nhóm eGFR G1–G5 và mức albumin niệu A1–A3. Kết hợp hai trục G và A tạo bản đồ nguy cơ tiến triển, biến cố tim mạch và tử vong. Giai đoạn G5 biểu thị eGFR dưới 15, nhưng quyết định lọc máu không chỉ dựa vào con số mà còn dựa triệu chứng và biến chứng.
Bệnh thận mạn là vấn đề y tế phổ biến và thường bị bỏ sót vì giai đoạn đầu ít triệu chứng. Tần suất tăng theo tuổi và cao ở người đái tháo đường, tăng huyết áp, béo phì, bệnh tim mạch. Dữ liệu Việt Nam khác nhau giữa cộng đồng và bệnh viện; cần thận trọng khi áp dụng tỷ lệ từ quốc gia khác.
Bệnh hình thành qua tổn thương kéo dài của cầu thận, ống thận, mô kẽ hoặc mạch máu, sau đó tiến tới mất nephron và xơ hóa. Không có đường lây truyền; một số thể có tính gia đình do biến thể gene.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh thận mạn
Nguyên nhân thường gặp gồm bệnh thận do đái tháo đường, tăng huyết áp và bệnh mạch thận. Các nhóm khác gồm viêm cầu thận, bệnh thận đa nang, bệnh ống–kẽ, trào ngược bàng quang–niệu quản, tắc nghẽn kéo dài, bệnh tự miễn và tổn thương do thuốc. Ở một số người, nguyên nhân không xác định được dù đã đánh giá.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao, tiền sử gia đình, dị tật bẩm sinh và tiền sử tổn thương thận cấp. Yếu tố có thể điều chỉnh gồm huyết áp, đường huyết, hút thuốc, béo phì, albumin niệu, dùng thuốc độc thận và tắc nghẽn đường tiểu. Nguy cơ tiến triển cao hơn khi eGFR giảm nhanh hoặc albumin niệu nhiều.
Người mắc đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch, bệnh tự miễn, sỏi tái phát, phì đại tuyến tiền liệt, nhiễm trùng tiểu phức tạp, người có thân nhân bệnh thận di truyền và người từng tổn thương thận cấp nên được đánh giá nguy cơ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh thận mạn
Giai đoạn sớm thường không có biểu hiện đặc hiệu. Triệu chứng xuất hiện dần khi chức năng thận giảm hoặc khi biến chứng phát triển. Một số người có dấu hiệu từ bệnh nguyên như tiểu máu, phù hoặc tăng huyết áp; người cao tuổi có thể chỉ mệt, giảm ăn và giảm khả năng hoạt động.
- Mệt, giảm sức bền hoặc khó tập trung do thiếu máu và tích tụ chất thải.
- Phù mắt cá, bàn chân hoặc quanh mắt do giữ muối nước và protein niệu.
- Tiểu đêm, nước tiểu có bọt hoặc thay đổi lượng tiểu.
- Ngứa, da khô, chuột rút hoặc hội chứng chân không yên ở giai đoạn tiến triển.
- Chán ăn, buồn nôn, sụt cân hoặc vị kim loại khi urê huyết tăng.
- Tiểu máu nhìn thấy được trong một số bệnh cầu thận hoặc tiết niệu.
- Đau xương hoặc gãy xương khi rối loạn xương–khoáng kéo dài.
- Đau ngực do viêm màng ngoài tim ở urê huyết nặng.
- Rối loạn thần kinh ngoại biên, lú lẫn hoặc co giật ở giai đoạn rất muộn.
Nên đặt lịch khám: có đái tháo đường, tăng huyết áp, tiền sử gia đình bệnh thận, phù, tiểu bọt hoặc tiểu máu. Cần khám trong ngày: tiểu giảm rõ, nôn nhiều, phù tăng, khó thở hoặc huyết áp rất cao. Cần tái khám sớm: khi eGFR giảm nhanh, albumin niệu tăng, kali bất thường hoặc sau thay đổi thuốc ảnh hưởng chức năng thận.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi khó thở dữ dội, đau ngực, lơ mơ, co giật, ngất, yếu cơ tiến triển, tim đập bất thường, không tiểu hoặc phù phổi. Không tự lái xe trong tình trạng nặng và không trì hoãn để tự dùng thuốc lợi tiểu, thuốc nam hay uống nước quá mức.
Chẩn đoán Bệnh thận mạn
Chẩn đoán đòi hỏi bằng chứng bất thường kéo dài tối thiểu ba tháng. Bác sĩ kết hợp eGFR, albumin niệu, xét nghiệm nước tiểu, hình ảnh và nguyên nhân nền; có thể lặp lại xét nghiệm để phân biệt với tổn thương thận cấp. Đánh giá còn bao gồm nguy cơ tim mạch và biến chứng của bệnh thận.
Bác sĩ hỏi về đái tháo đường, huyết áp, bệnh tự miễn, thuốc, tiền sử gia đình, nhiễm trùng và tắc nghẽn đường tiểu. Khám huyết áp, tình trạng dịch, phù, tim phổi, mạch ngoại vi, da, khớp và dấu thần kinh. Kết quả khám bình thường không loại trừ bệnh giai đoạn sớm.
Creatinin được dùng tính eGFR và theo dõi xu hướng; cystatin C có thể hỗ trợ xác nhận trong một số tình huống. Tỷ lệ albumin/creatinin niệu đánh giá tổn thương cầu thận và nguy cơ. Tổng phân tích nước tiểu, điện giải, bicarbonat, công thức máu, calci, phosphat, PTH và xét nghiệm nguyên nhân được chọn theo giai đoạn. Một lần bất thường cần được xác nhận nếu không có tình huống cấp.
Siêu âm đánh giá kích thước, độ hồi âm thận, nang, ứ nước và bàng quang. CT hoặc MRI được dùng khi cần làm rõ sỏi, khối u, mạch máu hoặc bệnh nang, nhưng không phải ai cũng cần. Thận nhỏ tăng âm gợi ý tổn thương mạn, song một số bệnh như đái tháo đường hoặc thận đa nang có thể làm thận bình thường hoặc to.
Theo KDIGO, bệnh thận mạn hiện diện khi eGFR dưới 60 mL/phút/1,73 m² hoặc có một hay nhiều dấu hiệu tổn thương thận kéo dài ít nhất ba tháng. Dấu tổn thương gồm albumin niệu, bất thường cặn lắng, điện giải do bệnh ống thận, mô học, hình ảnh hoặc tiền sử ghép thận. Tiêu chuẩn phải được áp dụng sau khi loại trừ biến đổi cấp tính.
Điều trị Bệnh thận mạn
Điều trị gồm xác định nguyên nhân có thể can thiệp, kiểm soát huyết áp và đường huyết, giảm albumin niệu, điều chỉnh nguy cơ tim mạch, tránh độc thận và xử trí biến chứng. Mức độ theo dõi dựa trên phân tầng G–A và tốc độ suy giảm. Khi nguy cơ tiến triển cao, cần chuyển thận học và chuẩn bị sớm lựa chọn điều trị thay thế thận.
Thuốc ức chế hệ renin–angiotensin thường được cân nhắc khi có albumin niệu; thuốc ức chế SGLT2 có vai trò bảo vệ thận ở nhiều nhóm phù hợp. Thuốc kiểm soát đường huyết, huyết áp, lipid, thiếu máu, toan máu và rối loạn khoáng xương được cá thể hóa. Mọi thuốc cần xem xét eGFR, kali, tương tác và nguy cơ mất nước; không tự bắt đầu hoặc ngừng thuốc.
Can thiệp được thực hiện khi có nguyên nhân tắc nghẽn, hẹp mạch thận chọn lọc hoặc cần tạo đường vào lọc máu. Sinh thiết thận là thủ thuật chẩn đoán trong một số bệnh cầu thận, protein niệu đáng kể hoặc suy thận chưa rõ nguyên nhân; thủ thuật có nguy cơ chảy máu và cần đánh giá trước.
Phẫu thuật có thể cần để sửa bất thường tiết niệu, xử trí khối u hoặc chuẩn bị ghép thận. Với bệnh thận đa nang rất lớn hay nhiễm trùng tái phát, chỉ định đặc biệt được hội chẩn. Phẫu thuật không phải phương pháp chung để đảo ngược xơ hóa thận mạn.
Tư vấn dinh dưỡng, bỏ thuốc lá, tiêm chủng phù hợp, hỗ trợ vận động, giấc ngủ và sức khỏe tinh thần giúp giảm gánh nặng bệnh. Giáo dục cách dùng thuốc, kế hoạch khi ốm cấp và tránh sản phẩm không rõ thành phần rất quan trọng. Chăm sóc bảo tồn toàn diện là lựa chọn có kế hoạch ở một số người bệnh nặng.
Theo dõi eGFR, albumin niệu, huyết áp, kali, bicarbonat, hemoglobin và chỉ số xương–khoáng với tần suất theo nguy cơ. Cần đánh giá tốc độ giảm eGFR, tác dụng phụ thuốc, tình trạng dịch, dinh dưỡng và triệu chứng urê huyết. Kết quả bất thường sau đổi thuốc thường cần kiểm tra lại sớm.
Bệnh cần quản lý lâu dài. Tốc độ tiến triển có thể rất chậm, ổn định nhiều năm hoặc nhanh tùy nguyên nhân và đáp ứng. Điều trị biến chứng và phòng tim mạch tiếp tục ngay cả khi chức năng thận ổn định; một số biện pháp phải điều chỉnh khi bước sang giai đoạn mới.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm tăng huyết áp, phù, tăng kali, toan chuyển hóa, thiếu máu, rối loạn xương–khoáng, suy dinh dưỡng, ngứa, bệnh thần kinh và suy thận giai đoạn cuối. Nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tử vong tim mạch tăng trước cả khi cần lọc máu. Thuốc tích lũy có thể gây độc nếu không chỉnh liều.
Tiên lượng phụ thuộc nguyên nhân, eGFR, albumin niệu, tốc độ thay đổi và bệnh tim mạch. Không phải mọi người đều tiến tới suy thận giai đoạn cuối; nhiều người duy trì ổn định khi kiểm soát tốt nguy cơ. Albumin niệu nhiều, giảm eGFR nhanh, hút thuốc và kiểm soát huyết áp kém làm nguy cơ cao hơn.
Bệnh thận mạn không “tái phát” theo nghĩa đã khỏi rồi mắc lại, nhưng có thể có các đợt tổn thương thận cấp chồng lên hoặc bùng hoạt bệnh cầu thận. Phòng đợt nặng bằng kiểm soát bệnh nền, theo dõi xét nghiệm, kế hoạch khi ốm và xử trí sớm nhiễm trùng hoặc tắc nghẽn.
Phòng mắc bệnh bằng kiểm soát đái tháo đường, huyết áp, cân nặng, hút thuốc và tránh lạm dụng thuốc độc thận. Phòng tiến triển bằng điều trị albumin niệu, theo dõi eGFR và xử trí nguyên nhân. Vaccine cúm, phế cầu, viêm gan B hoặc vaccine khác được cân nhắc theo tuổi, giai đoạn và kế hoạch lọc máu.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh thận mạn
Giảm natri thường có lợi cho huyết áp và phù. Lượng đạm nên đủ nhưng tránh quá mức; hạn chế kali, phosphat hoặc nước chỉ khi xét nghiệm và tình trạng lâm sàng yêu cầu. Không nên tự loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm vì dễ suy dinh dưỡng. Chuyên gia dinh dưỡng thận có thể xây dựng khẩu phần theo giai đoạn.
Vận động thể lực đều đặn theo khả năng giúp kiểm soát huyết áp, đường huyết và sức khỏe tim mạch. Nên tăng dần cường độ, kết hợp sức bền và sức mạnh, tránh mất nước hoặc tập quá sức khi đang bệnh cấp. Giấc ngủ, bỏ thuốc lá và duy trì công việc phù hợp cũng quan trọng.
Ghi huyết áp, cân nặng, phù, triệu chứng và việc dùng thuốc; người đái tháo đường theo dõi đường huyết theo kế hoạch. Không tự tính liều thuốc theo eGFR trên ứng dụng. Báo bác sĩ khi tăng cân nhanh, tiểu giảm, khó thở, yếu cơ, nôn kéo dài hoặc huyết áp khác thường.
- Không tự dùng kéo dài thuốc chống viêm giảm đau hoặc sản phẩm thảo dược không rõ thành phần.
- Không tự tăng lượng đạm, kali hoặc nước theo lời truyền miệng.
- Không bỏ thuốc huyết áp hay thuốc bảo vệ thận khi chưa trao đổi với bác sĩ.
- Không bỏ qua albumin niệu hoặc eGFR giảm chỉ vì chưa có triệu chứng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, nguyên nhân bẩm sinh, di truyền, hội chứng thận hư và viêm cầu thận nổi bật hơn. Bệnh ảnh hưởng tăng trưởng, dậy thì và học tập. Huyết áp, dinh dưỡng và liều thuốc phải theo tuổi, chiều cao và diện tích cơ thể; cần phối hợp thận nhi khoa.
eGFR giảm theo tuổi cần được diễn giải cùng albumin niệu và toàn trạng. Người cao tuổi dễ tụt huyết áp tư thế, rối loạn điện giải và tác dụng phụ do đa thuốc. Mục tiêu điều trị cân bằng giữa bảo vệ thận, phòng té ngã, chất lượng sống và mong muốn cá nhân.
Bệnh thận mạn làm tăng nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ, tiền sản giật, sinh non và thai chậm tăng trưởng, đặc biệt khi chức năng thận giảm hoặc protein niệu nhiều. Nên tư vấn trước mang thai và phối hợp sản khoa nguy cơ cao–thận học. Một số thuốc bảo vệ thận không dùng trong thai kỳ và phải được bác sĩ chuyển đổi an toàn.
Nhiều thuốc có thể tương thích với cho con bú nhưng cần xem từng hoạt chất và mức suy thận của mẹ. Liều có thể cần điều chỉnh; trẻ sinh non hoặc có bệnh nền cần thận trọng hơn. Không tự ngừng thuốc hoặc ngừng cho bú mà chưa đánh giá lợi ích–nguy cơ.
Người ghép tạng, dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc mắc HIV có nguy cơ nhiễm trùng và bệnh thận do thuốc. Biểu hiện có thể kín đáo; cần theo dõi chức năng thận, protein niệu, nồng độ thuốc khi phù hợp và tương tác. Vaccine sống có thể không phù hợp ở một số trường hợp.
Đái tháo đường, suy tim và bệnh mạch vành vừa thúc đẩy tiến triển vừa làm tăng nguy cơ tử vong. Điều trị cần phối hợp mục tiêu tim–thận–chuyển hóa, tránh tụt huyết áp và theo dõi kali. Xơ gan, bệnh tự miễn hoặc ung thư đòi hỏi lựa chọn thuốc và chế độ dịch riêng.
Người bệnh thận mạn có nguy cơ tổn thương thận cấp, chảy máu, nhiễm trùng và tích lũy thuốc sau mổ cao hơn. Trước phẫu thuật cần rà soát eGFR, điện giải, thiếu máu và thuốc; sau mổ theo dõi dịch và nước tiểu. Không tự điều chỉnh thuốc quanh phẫu thuật.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh thận mạn
Nhiều tổn thương xơ hóa không thể phục hồi hoàn toàn, nhưng nguyên nhân có thể điều trị và tốc độ tiến triển có thể làm chậm đáng kể. Một số bệnh viêm hoặc tắc nghẽn cải thiện khi xử trí sớm. Mục tiêu thực tế là giữ chức năng thận ổn định, giảm albumin niệu, phòng biến chứng tim mạch và duy trì chất lượng sống. Tiên lượng phải dựa trên xu hướng xét nghiệm, không chỉ một kết quả.
Không. Cơ thể vẫn cần protein để duy trì cơ và miễn dịch. Ăn quá nhiều đạm có thể bất lợi ở một số người, nhưng kiêng quá mức gây suy dinh dưỡng. Lượng đạm phụ thuộc giai đoạn, albumin niệu, tình trạng dinh dưỡng, tuổi và việc có lọc máu hay không. Nên được chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ hướng dẫn thay vì áp dụng thực đơn chung trên mạng.
Chưa chắc. Mất nước, nhiễm trùng, thuốc hoặc tổn thương thận cấp có thể làm eGFR giảm tạm thời. Chẩn đoán bệnh thận mạn cần bất thường kéo dài ít nhất ba tháng hoặc có bằng chứng tổn thương mạn rõ. Bác sĩ thường lặp xét nghiệm, kiểm tra albumin niệu, nước tiểu và siêu âm để xác định bối cảnh.
Phần lớn người bệnh có thể và nên vận động phù hợp. Đi bộ, đạp xe nhẹ, bơi hoặc tập sức mạnh giúp kiểm soát tim mạch và duy trì cơ. Cường độ cần giảm khi thiếu máu nặng, phù, khó thở, huyết áp không ổn định hoặc đang bệnh cấp. Người lọc máu hay có bệnh tim nên trao đổi kế hoạch cụ thể với đội điều trị.
Lọc máu được cân nhắc khi thận không còn duy trì cân bằng cơ thể và xuất hiện triệu chứng hoặc biến chứng như quá tải dịch, tăng kali, toan máu, suy dinh dưỡng hoặc urê huyết không kiểm soát. Không có một ngưỡng eGFR duy nhất áp dụng cho tất cả. Chuẩn bị đường vào lọc máu hoặc đánh giá ghép thận nên bắt đầu trước khi có tình huống cấp cứu.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

