Tổn thương thận cấp là tình trạng chức năng lọc của thận giảm nhanh trong vài giờ đến vài ngày, làm creatinin máu tăng, lượng nước tiểu giảm hoặc cả hai. Người bệnh có thể mệt, buồn nôn, phù, khó thở, lú lẫn, nhưng một số trường hợp chỉ được phát hiện qua xét nghiệm. Tình trạng này thường liên quan mất nước, nhiễm trùng nặng, tụt huyết áp, tắc nghẽn đường tiểu hoặc thuốc có nguy cơ gây độc cho thận. Nếu không nhận biết sớm, rối loạn kali, toan máu và quá tải dịch có thể đe dọa tính mạng. Đánh giá nhanh nguyên nhân, điều chỉnh dịch hợp lý, rà soát thuốc và theo dõi sát nước tiểu, creatinin giúp tăng cơ hội hồi phục, đồng thời giảm nguy cơ tiến triển thành bệnh thận mạn.
Tổn thương thận cấp là bệnh gì?
Tổn thương thận cấp là một hội chứng lâm sàng trong đó khả năng lọc và điều hòa nội môi của thận suy giảm đột ngột. Khác với bệnh thận mạn kéo dài trên ba tháng, tổn thương thận cấp xuất hiện trong thời gian ngắn và thường gắn với một bệnh hoặc biến cố đang diễn ra như sốc nhiễm trùng, mất dịch, phẫu thuật, thuốc hoặc tắc đường tiểu. Thuật ngữ này rộng hơn “suy thận cấp” vì bao gồm cả các mức độ tăng creatinin nhẹ nhưng vẫn có ý nghĩa tiên lượng. Tổn thương có thể thuộc nhóm trước thận do giảm tưới máu, tại thận do tổn thương nhu mô hoặc sau thận do tắc nghẽn. Việc xác định đúng nhóm nguyên nhân quan trọng hơn chỉ nhìn vào một giá trị creatinin đơn lẻ.
| Tên bệnh | Tổn thương thận cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute Kidney Injury |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | AKI; suy thận cấp; giảm chức năng thận cấp tính |
| Mã ICD-10 | N17 – Suy thận cấp; cần chọn mã phân nhóm theo nguyên nhân và hồ sơ lâm sàng |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu; hội chứng suy giảm chức năng thận cấp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Thận là cơ quan chính; rối loạn dịch, điện giải và độc chất có thể ảnh hưởng tim, phổi, não và hệ tiêu hóa. |
| Tính chất bệnh | Cấp tính, không lây; có thể hồi phục một phần hoặc hoàn toàn nhưng cũng có thể để lại bệnh thận mạn. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở người nhập viện, đặc biệt tại khoa hồi sức, sau phẫu thuật lớn hoặc khi có nhiễm trùng nặng. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Tổn thương thận cấp
Giảm thể tích tuần hoàn hoặc huyết áp làm giảm dòng máu đến thận và giảm mức lọc cầu thận. Nếu kéo dài, thiếu oxy có thể gây tổn thương tế bào ống thận, viêm, co mạch nội thận và tắc nghẽn vi thể. Trong nhiễm trùng nặng, rối loạn vi tuần hoàn và đáp ứng viêm có thể làm thận suy chức năng dù huyết áp không giảm rõ. Thuốc, độc chất, viêm cầu thận hoặc viêm kẽ gây tổn thương trực tiếp nhu mô. Tắc niệu làm tăng áp lực ngược trong hệ tiết niệu và cản trở lọc. Hậu quả chung là giữ nước, tích tụ chất thải, rối loạn kali, natri và cân bằng acid–base.
KDIGO phân tầng tổn thương thận cấp thành ba giai đoạn dựa trên mức tăng creatinin và giảm lượng nước tiểu; giai đoạn cao hơn thường đi kèm nguy cơ biến chứng và tử vong lớn hơn. Về cơ chế, bệnh được chia thành trước thận, tại thận và sau thận. Phân loại này định hướng việc bù dịch, rà soát thuốc, tìm viêm nhu mô hoặc giải phóng tắc nghẽn.
Tổn thương thận cấp gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường hơn ở người cao tuổi, người bệnh nặng và người có bệnh thận mạn. Tần suất thay đổi nhiều theo tuyến điều trị và tiêu chuẩn phát hiện. Dữ liệu cộng đồng tại Việt Nam chưa đồng nhất; nguy cơ thường cao hơn tại khoa hồi sức, sau phẫu thuật lớn và trong nhiễm trùng huyết.
Tổn thương hình thành qua một biến cố làm giảm tưới máu, gây độc hoặc viêm nhu mô thận, hoặc cản trở dòng nước tiểu. Đây không phải bệnh lây truyền và không có đường xâm nhập đặc hiệu.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Tổn thương thận cấp
Nguyên nhân trước thận gồm mất nước do nôn, tiêu chảy, chảy máu, lợi tiểu quá mức, suy tim hoặc sốc. Nguyên nhân tại thận gồm hoại tử ống thận cấp, viêm cầu thận, viêm kẽ thận, bệnh mạch thận và độc chất. Nguyên nhân sau thận gồm sỏi, phì đại tuyến tiền liệt, khối u hoặc cục máu đông gây tắc. Nhiều người có đồng thời nhiều cơ chế, ví dụ nhiễm trùng nặng kèm mất dịch và dùng thuốc độc thận.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao, bệnh thận mạn và tiền sử tổn thương thận cấp. Yếu tố có thể can thiệp gồm mất nước, huyết áp thấp, nhiễm trùng chưa kiểm soát, dùng nhiều thuốc ảnh hưởng thận, cản quang trong bối cảnh nguy cơ cao và tắc nghẽn đường tiểu chưa xử trí.
Người cao tuổi, người mắc đái tháo đường, tăng huyết áp, suy tim, xơ gan, ung thư, bệnh thận mạn; bệnh nhân hồi sức, bỏng, chấn thương, phẫu thuật lớn hoặc ghép tạng; người đang dùng thuốc cần chỉnh theo chức năng thận có nguy cơ cao hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Tổn thương thận cấp
Khởi phát có thể nhanh và kín đáo. Nhiều người vẫn đi tiểu bình thường nên không thể loại trừ bệnh chỉ dựa vào lượng nước tiểu. Khi nặng, triệu chứng liên quan đến ứ dịch, rối loạn điện giải và tích tụ chất thải xuất hiện rõ hơn. Biểu hiện còn phụ thuộc nguyên nhân nền như sốt, tiêu chảy, chảy máu hoặc bí tiểu.
- Tiểu ít hơn bình thường hoặc không tiểu, nhưng vẫn có thể duy trì lượng nước tiểu.
- Phù chân, tăng cân nhanh hoặc khó thở do giữ muối và nước.
- Mệt, chán ăn, buồn nôn hoặc vị kim loại do tích tụ chất thải.
- Khát, chóng mặt, da khô khi nguyên nhân liên quan mất dịch.
- Lú lẫn hoặc giảm tập trung ở người bệnh nặng.
- Nước tiểu đỏ hoặc màu trà khi có viêm cầu thận hay tổn thương cơ.
- Đau hông lưng hoặc đau quặn khi có sỏi và tắc nghẽn.
- Phát ban, sốt, đau khớp trong một số bệnh miễn dịch hoặc phản ứng thuốc.
- Yếu cơ, hồi hộp khi kali máu tăng đáng kể.
Nên đặt lịch khám: mệt kéo dài, phù nhẹ, lượng tiểu giảm hoặc vừa trải qua bệnh gây mất nước. Cần khám trong ngày: nôn tiêu chảy nhiều, sốt cao, bí tiểu, đau hông lưng, tăng cân nhanh hoặc đang dùng thuốc có nguy cơ ảnh hưởng thận. Cần tái khám sớm: sau khi xuất viện vì tổn thương thận cấp để kiểm tra creatinin, điện giải, huyết áp và nước tiểu.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi người bệnh không tiểu, khó thở tăng nhanh, đau ngực, lơ mơ, co giật, ngất, yếu liệt, tim đập bất thường hoặc phù phổi. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn cấp cứu để thử bù nước hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Tổn thương thận cấp
Chẩn đoán dựa trên diễn biến creatinin, lượng nước tiểu và bối cảnh lâm sàng, sau đó tìm nguyên nhân bằng bệnh sử, khám, xét nghiệm máu, nước tiểu và hình ảnh khi cần. Một giá trị creatinin đơn độc có thể gây hiểu nhầm nếu không biết mức nền. Người bệnh không nên tự kết luận dựa trên eGFR trong giai đoạn chức năng thận đang thay đổi nhanh.
Bác sĩ hỏi về lượng dịch, nôn tiêu chảy, chảy máu, sốt, thuốc đang dùng, thủ thuật cản quang, bệnh nền và lượng nước tiểu. Khám tập trung vào huyết áp, mạch, dấu mất nước, phù, ran phổi, bàng quang căng, phát ban và dấu hiệu nhiễm trùng hoặc bệnh hệ thống.
Creatinin và urê đánh giá xu hướng suy chức năng lọc; điện giải và khí máu phát hiện tăng kali hoặc toan máu; công thức máu, men gan, creatine kinase và xét nghiệm nhiễm trùng được chọn theo bối cảnh. Tổng phân tích nước tiểu, soi cặn và định lượng protein giúp phân biệt tổn thương ống thận, viêm cầu thận hoặc viêm kẽ. Các chỉ số phải được diễn giải cùng tình trạng dịch và giá trị nền.
Siêu âm thận và bàng quang thường được dùng khi nghi tắc nghẽn, giúp đánh giá ứ nước, kích thước thận và lượng nước tiểu tồn lưu. CT có thể cần để tìm sỏi hoặc nguyên nhân ổ bụng nhưng phải cân nhắc cản quang và tình trạng bệnh. Hình ảnh bình thường không loại trừ tổn thương thận cấp do nguyên nhân trước thận hoặc tại thận.
Theo KDIGO, tổn thương thận cấp được xác định khi creatinin tăng ít nhất 0,3 mg/dL trong 48 giờ, hoặc tăng ít nhất 1,5 lần so với mức nền trong bảy ngày, hoặc lượng nước tiểu dưới 0,5 mL/kg/giờ trong ít nhất sáu giờ. Tiêu chuẩn dùng trong cơ sở y tế và cần được bác sĩ diễn giải theo thời điểm lấy mẫu, khối cơ và cân bằng dịch.
Điều trị Tổn thương thận cấp
Mục tiêu là xác định và đảo ngược nguyên nhân càng sớm càng tốt, duy trì tưới máu cơ quan, điều chỉnh dịch có kiểm soát, xử trí nhiễm trùng hoặc tắc nghẽn, rà soát mọi thuốc và dự phòng biến chứng. Người có rối loạn điện giải, quá tải dịch, thiểu niệu kéo dài hoặc bệnh hệ thống nặng thường cần nhập viện và hội chẩn thận học.
Không có một thuốc chung để chữa mọi trường hợp. Thuốc vận mạch, kháng sinh, corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch chỉ được dùng khi có chỉ định theo nguyên nhân. Thuốc lợi tiểu có thể hỗ trợ kiểm soát quá tải dịch nhưng không làm hồi phục mô thận và không thay thế lọc máu khi có chỉ định. Liều nhiều thuốc phải được điều chỉnh theo chức năng thận đang biến đổi.
Đặt ống thông tiểu có thể giúp theo dõi nước tiểu hoặc giải áp bàng quang khi bí tiểu. Dẫn lưu niệu quản, đặt stent hoặc mở thận ra da được cân nhắc khi tắc nghẽn đường niệu trên. Lọc máu cấp cứu dùng khi biến chứng không kiểm soát được bằng điều trị nội khoa.
Phẫu thuật không phải điều trị thường quy của tổn thương thận cấp, nhưng có thể cần để xử trí nguyên nhân như tắc nghẽn do khối u, hoại tử mô, chấn thương hoặc bệnh ổ bụng. Quyết định phụ thuộc tình trạng toàn thân và nguy cơ gây mê.
Theo dõi lượng vào–ra, cân nặng, huyết áp, dinh dưỡng và phòng loét, huyết khối theo mức vận động là những biện pháp hỗ trợ quan trọng. Cần tránh cả thiếu dịch lẫn bù dịch quá mức. Hỗ trợ dinh dưỡng nên đủ năng lượng và được cá thể hóa theo kali, phosphat, mức dị hóa và phương thức lọc máu.
Theo dõi hằng ngày hoặc thường xuyên creatinin, kali, bicarbonat, lượng nước tiểu, cân nặng và dấu quá tải dịch tùy mức độ. Sau hồi phục cần đánh giá lại chức năng thận và albumin niệu, thường trong vòng vài tuần đến ba tháng, đồng thời rà soát huyết áp và thuốc.
Thời gian có thể từ vài ngày đến nhiều tuần. Hồi phục phụ thuộc mức tổn thương, nguyên nhân, thời điểm can thiệp và bệnh nền. Một số người cần lọc máu tạm thời; số khác không trở lại mức chức năng ban đầu và chuyển sang bệnh thận mạn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm tăng kali máu, toan chuyển hóa, phù phổi, rối loạn nhịp, viêm màng ngoài tim do urê, chảy máu và rối loạn ý thức. Dài hạn, người bệnh có nguy cơ tái phát, tăng huyết áp, bệnh thận mạn, suy thận giai đoạn cuối và biến cố tim mạch. Biến chứng điều trị có thể liên quan quá tải dịch, mất cân bằng điện giải hoặc đường vào lọc máu.
Nhiều trường hợp nhẹ do mất dịch hoặc thuốc có thể hồi phục tốt khi xử trí sớm. Tiên lượng kém hơn khi có sốc, nhiễm trùng huyết, suy đa cơ quan, bệnh thận nền hoặc cần lọc máu. Ngay cả khi creatinin trở về gần mức cũ, nguy cơ bệnh thận mạn vẫn cao hơn người chưa từng mắc.
Tổn thương thận cấp có thể tái diễn nếu nguyên nhân nền còn tồn tại, người bệnh lại mất nước, nhiễm trùng, tắc niệu hoặc tiếp xúc thuốc độc thận. Giảm nguy cơ bằng theo dõi bệnh nền, trao đổi thuốc khi ốm cấp và xét nghiệm sớm khi có biến cố nguy cơ.
Uống dịch phù hợp với tình trạng, điều trị sớm nôn tiêu chảy và nhiễm trùng, kiểm soát huyết áp–đường huyết, tránh tự dùng thuốc giảm đau chống viêm và báo tiền sử bệnh thận trước thủ thuật cản quang. Trong bệnh viện, đánh giá nguy cơ, theo dõi creatinin–nước tiểu và chỉnh liều thuốc giúp phòng biến chứng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Tổn thương thận cấp
Chế độ ăn phụ thuộc kali, phosphat, natri, mức dị hóa và lượng nước tiểu. Không nên tự kiêng đạm nghiêm ngặt hoặc uống nước thật nhiều. Khi tăng kali hoặc quá tải dịch, bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng sẽ hướng dẫn giới hạn phù hợp trong thời gian ngắn.
Trong giai đoạn cấp nên nghỉ tương đối và vận động theo sức, nhất là khi còn tụt huyết áp, khó thở hoặc đang nằm viện. Khi ổn định, tăng dần hoạt động để tránh mất cơ. Tránh lao động nặng, sauna hoặc luyện tập gây mất nước cho đến khi chức năng thận được đánh giá lại.
Có thể ghi lượng nước tiểu tương đối, cân nặng, huyết áp, phù, khó thở và danh sách thuốc. Không tự diễn giải creatinin hoặc điều chỉnh dịch chỉ dựa trên cân nặng. Liên hệ cơ sở y tế nếu tiểu giảm rõ, tăng cân nhanh, nôn kéo dài hoặc khó thở.
- Không tự dùng thuốc chống viêm giảm đau, thuốc nam hoặc sản phẩm không rõ thành phần.
- Không tự ngừng thuốc điều trị bệnh nền nếu chưa được bác sĩ hướng dẫn.
- Không cố uống thật nhiều nước khi đang phù, suy tim hoặc bí tiểu.
- Không bỏ tái khám sau khi creatinin đã giảm vì nguy cơ tổn thương tồn lưu vẫn còn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, mất nước do tiêu chảy, nhiễm trùng, bệnh tim, độc chất và bất thường đường tiểu là nguyên nhân quan trọng. Lượng nước tiểu phải đánh giá theo cân nặng. Trẻ bú kém, ít tã ướt, li bì hoặc thở nhanh cần khám sớm; bù dịch và liều thuốc phải do nhân viên y tế tính toán.
Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện lú lẫn, yếu, té ngã hoặc chán ăn. Dự trữ thận thấp, đa bệnh lý và đa thuốc làm nguy cơ cao hơn. Đánh giá dịch phải thận trọng vì bù quá mức dễ gây phù phổi, trong khi thiếu dịch kéo dài làm tổn thương nặng thêm.
Tổn thương thận cấp trong thai kỳ có thể liên quan tiền sản giật, xuất huyết, nhiễm trùng hoặc bệnh thận nền và cần phối hợp sản khoa–thận học khẩn. Một số xét nghiệm và thuốc phải cân nhắc cho mẹ và thai; không tự ngừng thuốc hoặc trì hoãn khám khi tăng huyết áp, đau đầu, phù nhanh hay tiểu ít.
Khả năng cho con bú phụ thuộc nguyên nhân, mức độ bệnh và thuốc đang dùng. Nhiều thuốc có thể dùng được nhưng cần kiểm tra từng hoạt chất, liều và tuổi của trẻ. Không mặc định ngừng cho bú; nên trao đổi với bác sĩ và dược sĩ lâm sàng.
Người suy giảm miễn dịch dễ nhiễm trùng nặng, biểu hiện sốt không rõ và tổn thương thận do thuốc điều trị. Ngưỡng xét nghiệm và nhập viện thường thấp hơn. Cần đánh giá tương tác thuốc, nồng độ thuốc khi có chỉ định và nguyên nhân cơ hội.
Bệnh thận mạn, suy tim, xơ gan, đái tháo đường và tăng huyết áp làm giảm khả năng thích nghi với biến cố cấp. Điều trị phải cân bằng giữa tưới máu thận, kiểm soát dịch và mục tiêu của bệnh nền; nhiều thuốc cần tạm điều chỉnh nhưng chỉ theo chỉ định.
Sau phẫu thuật, nguy cơ tăng khi mất máu, tụt huyết áp, nhiễm trùng, tiêu cơ vân hoặc dùng thuốc độc thận. Theo dõi nước tiểu, huyết động và creatinin giúp phát hiện sớm. Đau, bí tiểu và giảm uống cũng cần được đánh giá thay vì chỉ khuyến khích uống thêm nước.
Câu hỏi thường gặp về Tổn thương thận cấp
Có thể nguy hiểm, đặc biệt khi kèm tăng kali, phù phổi, toan máu, nhiễm trùng huyết hoặc suy đa cơ quan. Mức tăng creatinin nhỏ cũng có thể liên quan thời gian nằm viện dài và nguy cơ bệnh thận mạn về sau. Tuy nhiên, nhiều trường hợp được phát hiện sớm và xử trí đúng nguyên nhân có thể hồi phục tốt. Mức độ nguy hiểm không thể đánh giá chỉ qua triệu chứng; cần xem xét lượng nước tiểu, xét nghiệm, huyết áp và bệnh nền.
Khả năng hồi phục phụ thuộc nguyên nhân và thời gian tổn thương. Mất nước hoặc tắc nghẽn được xử trí sớm thường có cơ hội phục hồi cao hơn tổn thương do sốc kéo dài hoặc viêm thận nặng. Một số người cần lọc máu tạm thời rồi ngừng được, trong khi người khác còn giảm chức năng thận. Vì vậy, dù xét nghiệm cải thiện, vẫn cần kiểm tra lại để phát hiện bệnh thận mạn sau biến cố.
Không phải mọi người đều cần lọc máu. Bác sĩ cân nhắc khi có tăng kali nặng, toan máu khó kiểm soát, phù phổi, triệu chứng urê huyết hoặc một số ngộ độc, thay vì chỉ dựa vào một ngưỡng creatinin. Lọc máu có thể là tạm thời trong thời gian thận hồi phục. Quyết định phụ thuộc toàn cảnh lâm sàng và cần được theo dõi tại cơ sở y tế.
Không nên tự áp dụng. Nếu nguyên nhân là mất nước, bù dịch đúng loại và đúng lượng có thể hữu ích; nhưng uống quá nhiều khi suy tim, bí tiểu hoặc thận không bài tiết được có thể gây phù phổi và hạ natri máu. Người bệnh cần được đánh giá dấu mất nước, huyết áp, lượng tiểu và nguy cơ quá tải dịch trước khi quyết định lượng nước.
Nên kiểm tra lại creatinin, eGFR khi ổn định, điện giải, huyết áp và albumin hoặc protein trong nước tiểu theo lịch bác sĩ. Cần rà soát thuốc, ghi nhận mức creatinin nền mới và thông báo tiền sử này khi khám hoặc làm thủ thuật. Duy trì kiểm soát đái tháo đường, tăng huyết áp và tránh mất nước giúp giảm nguy cơ tái phát.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

