Hoại tử ống thận cấp là dạng tổn thương thận cấp do các tế bào ống thận bị tổn hại sau giảm tưới máu kéo dài hoặc tiếp xúc chất độc cho thận. Người bệnh có thể tiểu ít, phù, mệt, buồn nôn hoặc không có triệu chứng rõ cho đến khi creatinin tăng và rối loạn điện giải xuất hiện. Tình trạng này thường gặp sau sốc, nhiễm trùng nặng, phẫu thuật lớn, tiêu cơ vân hoặc dùng thuốc và hóa chất độc thận. Chẩn đoán cần phân biệt với giảm tưới máu thận chưa gây tổn thương cấu trúc và tắc nghẽn đường tiểu. Việc phát hiện sớm, xử trí nguyên nhân, điều chỉnh dịch–điện giải và ngừng tác nhân độc thận có thể giúp nhiều người bệnh phục hồi chức năng thận, nhưng trường hợp nặng có thể cần lọc máu và theo dõi bệnh thận mạn.
Hoại tử ống thận cấp là bệnh gì?
Hoại tử ống thận cấp là tổn thương của biểu mô ống thận làm giảm khả năng tái hấp thu, bài tiết và duy trì mức lọc cầu thận. Thuật ngữ mô bệnh học “hoại tử” không phải lúc nào cũng phản ánh toàn bộ tổn thương; nhiều tài liệu hiện dùng “tổn thương ống thận cấp” vì tế bào có thể rối loạn chức năng, bong tróc hoặc chết ở mức độ khác nhau.
Tình trạng này thuộc nhóm tổn thương thận cấp nội tại, khác với tăng nitơ máu trước thận do giảm tưới máu đơn thuần và khác với tổn thương sau thận do tắc nghẽn. Việc phân biệt quan trọng vì giảm tưới máu chưa gây tổn thương thường cải thiện nhanh sau khôi phục tuần hoàn, trong khi tổn thương ống thận cần thời gian hồi phục dài hơn và theo dõi biến chứng sát hơn.
| Tên bệnh | Hoại tử ống thận cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute tubular necrosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tổn thương ống thận cấp; acute tubular injury; ATN |
| Mã ICD-10 | N17.0 — Suy thận cấp kèm hoại tử ống thận |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu; tổn thương thận và bệnh ống thận–mô kẽ |
| Cơ quan ảnh hưởng | Ống thận là cơ quan bị tổn thương chính; rối loạn lọc có thể gây ảnh hưởng tim, phổi, não và cân bằng điện giải. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng cấp tính, không lây; thường do thiếu máu cục bộ hoặc độc chất gây tổn thương tế bào ống thận. |
| Mức độ phổ biến | Là nguyên nhân thường gặp của tổn thương thận cấp nội tại ở người bệnh nặng và người nằm viện. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hoại tử ống thận cấp
Thiếu oxy hoặc độc chất làm rối loạn ty thể, mất cực tính và phá vỡ bộ xương tế bào ống thận. Tế bào phù, bong vào lòng ống tạo trụ hạt và gây tắc vi thể. Dịch lọc rò ngược qua biểu mô bị tổn thương, đồng thời tín hiệu viêm và co mạch trong thận làm giảm thêm dòng máu và mức lọc cầu thận. Khi nguyên nhân được kiểm soát, các tế bào còn sống có thể tăng sinh và tái biệt hóa để phục hồi cấu trúc ống thận.
- Do thiếu máu cục bộ: sau sốc, mất máu, nhiễm trùng nặng, tụt huyết áp kéo dài hoặc phẫu thuật lớn.
- Do độc chất: thuốc, chất cản quang, kim loại nặng hoặc độc tố nội sinh như myoglobin và hemoglobin.
- Theo lượng nước tiểu: thể thiểu niệu và thể không thiểu niệu; thể không thiểu niệu vẫn có thể nặng.
Hoại tử ống thận cấp chủ yếu gặp ở người nằm viện, đặc biệt tại khoa hồi sức, sau phẫu thuật tim, sốc nhiễm trùng hoặc đa chấn thương. Tần suất thay đổi theo quần thể và tiêu chuẩn chẩn đoán; dữ liệu riêng cho Việt Nam còn hạn chế. Tuổi cao, bệnh thận mạn và đa bệnh lý làm tăng nguy cơ.
Bệnh hình thành khi dòng máu đến thận giảm đủ lâu để gây thiếu oxy tế bào ống thận, hoặc khi chất độc được lọc và cô đặc trong ống thận làm tổn thương trực tiếp. Đây không phải đường lây nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hoại tử ống thận cấp
- Thiếu máu cục bộ: sốc, xuất huyết, mất nước nặng, nhiễm trùng huyết, bỏng hoặc tụt huyết áp kéo dài.
- Độc thận ngoại sinh: một số kháng sinh, hóa chất, chất cản quang, thuốc chống ung thư và chất độc công nghiệp.
- Độc tố nội sinh: myoglobin trong tiêu cơ vân, hemoglobin trong tan máu, chuỗi nhẹ trong bệnh tương bào hoặc tinh thể gây tắc ống.
- Không thay đổi được: tuổi cao, bệnh thận mạn, suy tim, bệnh gan và đái tháo đường.
- Có thể điều chỉnh: mất nước, tụt huyết áp, phối hợp nhiều thuốc độc thận, dùng chất cản quang không tối ưu và kiểm soát nhiễm trùng chậm.
Người bệnh sốc hoặc nhiễm trùng nặng, người phẫu thuật lớn, bệnh nhân bỏng, tiêu cơ vân, tan máu, ung thư đang điều trị và người có bệnh thận mạn dễ mắc hoặc diễn tiến nặng hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hoại tử ống thận cấp
Khởi phát thường trong vài giờ đến vài ngày sau biến cố gây thiếu máu hoặc phơi nhiễm độc chất. Nhiều người không có triệu chứng đặc hiệu; biểu hiện chủ yếu liên quan tích tụ dịch, chất thải và rối loạn điện giải. Lượng nước tiểu có thể giảm hoặc vẫn gần bình thường.
- Tiểu ít: lượng nước tiểu giảm, nhưng không phải trường hợp nào cũng có.
- Phù và tăng cân nhanh: do giữ muối nước.
- Mệt, chán ăn, buồn nôn: liên quan tích tụ chất thải.
- Khó thở: có thể do quá tải dịch hoặc bệnh nền nặng.
- Yếu cơ, hồi hộp: có thể gợi ý rối loạn kali máu.
- Lú lẫn, co giật hoặc viêm màng ngoài tim trong urê huyết nặng.
- Nước tiểu sẫm màu khi có tiêu cơ vân hoặc tan máu.
- Đau hông lưng không điển hình và cần tìm nguyên nhân khác nếu nổi bật.
Nên đặt lịch khám: sau một đợt nằm viện có tổn thương thận cấp để kiểm tra lại chức năng thận. Cần khám trong ngày: tiểu giảm rõ, phù tăng, nôn nhiều hoặc vừa dùng thuốc có nguy cơ độc thận. Cần tái khám sớm: creatinin chưa trở về nền, huyết áp tăng hoặc còn bất thường điện giải.
- Không tiểu hoặc tiểu rất ít kèm khó thở, phù nhanh.
- Đau ngực, hồi hộp, yếu liệt hoặc ngất có thể liên quan tăng kali máu.
- Lú lẫn, co giật, ngủ gà hoặc nôn không kiểm soát.
- Tụt huyết áp, sốt cao, rét run hoặc dấu hiệu sốc.
Chẩn đoán Hoại tử ống thận cấp
Chẩn đoán dựa trên diễn biến creatinin và lượng nước tiểu, kết hợp bệnh sử, khám, xét nghiệm máu–nước tiểu và siêu âm để loại trừ tắc nghẽn. Không có một xét nghiệm đơn lẻ xác nhận mọi trường hợp; bối cảnh lâm sàng quyết định cách diễn giải.
Bác sĩ hỏi về mất dịch, tụt huyết áp, phẫu thuật, nhiễm trùng, thuốc, chất cản quang và độc chất. Khám tập trung vào huyết áp, tình trạng tưới máu, phù, ran phổi, dấu mất nước và dấu hiệu bệnh nguyên như nhiễm trùng hoặc tiêu cơ vân.
- Creatinin và urê: đánh giá mức giảm chức năng lọc nhưng thay đổi chậm hơn tổn thương thực tế.
- Điện giải và khí máu: phát hiện tăng kali, toan chuyển hóa và rối loạn natri.
- Tổng phân tích và cặn lắng nước tiểu: có thể thấy trụ hạt nâu bùn và tế bào ống thận.
- Xét nghiệm nguyên nhân: creatine kinase, men tan máu, cấy máu hoặc độc chất theo bối cảnh.
Siêu âm thận–tiết niệu chủ yếu để loại trừ tắc nghẽn và đánh giá kích thước thận. Hình ảnh thường không đặc hiệu cho tổn thương ống thận. Sinh thiết thận chỉ cân nhắc khi chẩn đoán không rõ hoặc nghi bệnh khác.
Hoại tử ống thận cấp thường được xác định trong bối cảnh tổn thương thận cấp theo tiêu chuẩn KDIGO về tăng creatinin hoặc giảm lượng nước tiểu, kèm bằng chứng lâm sàng của tổn thương ống thận và đã loại trừ nguyên nhân trước thận hoặc sau thận. Đây không phải công cụ tự chẩn đoán.
Điều trị Hoại tử ống thận cấp
Mục tiêu là xử trí nguyên nhân, khôi phục tưới máu hợp lý, ngừng độc chất, duy trì cân bằng dịch–điện giải và phòng biến chứng. Người bệnh nặng, thiểu niệu, rối loạn điện giải hoặc quá tải dịch thường cần nhập viện và hội chẩn thận học.
Không có thuốc đặc hiệu làm tái tạo ống thận. Thuốc được dùng để điều trị nguyên nhân như nhiễm trùng, điều chỉnh huyết động và xử trí biến chứng. Lợi tiểu có thể hỗ trợ kiểm soát quá tải dịch ở một số người nhưng không chứng minh làm ngắn thời gian tổn thương; mọi thuốc cần điều chỉnh theo chức năng thận.
Lọc máu được cân nhắc khi tăng kali máu, toan chuyển hóa, phù phổi hoặc triệu chứng urê huyết không đáp ứng điều trị bảo tồn. Đặt đường truyền lọc máu có nguy cơ chảy máu và nhiễm trùng nên cần chỉ định cá thể hóa.
Không áp dụng
Theo dõi vào–ra dịch, cân nặng, huyết áp, dinh dưỡng phù hợp và phòng nhiễm trùng là nền tảng. Cần tránh mất nước lẫn truyền dịch quá mức; kế hoạch phải dựa trên khám và xét nghiệm.
Theo dõi lượng nước tiểu, cân nặng, huyết áp, creatinin, kali, bicarbonat và dấu quá tải dịch. Sau xuất viện nên kiểm tra lại chức năng thận và albumin niệu vì nguy cơ bệnh thận mạn tăng.
Giai đoạn cấp có thể kéo dài vài ngày đến vài tuần. Phục hồi nước tiểu đôi khi xuất hiện trước khi khả năng cô đặc và điện giải bình thường hóa. Thời gian phụ thuộc mức tổn thương, tuổi, bệnh nền và khả năng kiểm soát nguyên nhân.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tăng kali máu, toan chuyển hóa và quá tải dịch.
- Phù phổi, loạn nhịp tim, viêm màng ngoài tim hoặc bệnh não do urê huyết.
- Nhiễm trùng và biến chứng liên quan lọc máu.
- Không hồi phục hoàn toàn, bệnh thận mạn hoặc suy thận cần điều trị thay thế.
Nhiều người bệnh hồi phục một phần hoặc gần hoàn toàn nếu nguyên nhân được xử trí sớm. Tiên lượng xấu hơn khi có sốc kéo dài, đa cơ quan, tuổi cao, bệnh thận nền hoặc cần lọc máu. Một đợt tổn thương thận cấp vẫn làm tăng nguy cơ bệnh thận mạn về sau.
Có thể tái diễn nếu tiếp tục phơi nhiễm độc chất, mất nước, nhiễm trùng nặng hoặc tụt huyết áp. Giảm nguy cơ bằng rà soát thuốc, điều trị bệnh nền và thông báo tiền sử tổn thương thận trước thủ thuật.
Duy trì đủ dịch trong bối cảnh phù hợp, phát hiện sớm sốc và nhiễm trùng, tối ưu huyết động, dùng thuốc độc thận thận trọng và theo dõi creatinin ở nhóm nguy cơ. Không tự uống quá nhiều nước khi suy tim hoặc đang phù.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hoại tử ống thận cấp
Khẩu phần cần cá thể hóa theo kali, natri, phosphat, lượng nước tiểu và nhu cầu dinh dưỡng. Không tự kiêng đạm quá mức; người bệnh nặng vẫn cần đủ năng lượng và protein theo tư vấn chuyên môn.
Trong giai đoạn cấp cần nghỉ ngơi và vận động nhẹ theo khả năng. Khi chức năng thận ổn định, tăng hoạt động từ từ. Tránh gắng sức nặng nếu còn yếu, mất nước hoặc tiêu cơ vân.
Sau xuất viện có thể ghi lượng nước tiểu tương đối, cân nặng, huyết áp, phù và khó thở. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm creatinin và điện giải; cần tái khám đúng hẹn.
- Không tự dùng thuốc giảm đau chống viêm, thuốc nam hoặc thực phẩm bổ sung chưa rõ thành phần.
- Không tự tăng lượng nước khi đang phù hoặc khó thở.
- Không tự ngừng thuốc điều trị bệnh nền mà chưa trao đổi với bác sĩ.
- Không trì hoãn khám khi tiểu giảm, khó thở hoặc lú lẫn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, nguyên nhân thường liên quan mất nước, nhiễm trùng nặng, sốc, phẫu thuật hoặc độc chất. Liều thuốc và lượng dịch phải tính theo cân nặng; trẻ tiểu ít, lừ đừ hoặc nôn nhiều cần đánh giá sớm.
Người cao tuổi dễ có biểu hiện không điển hình, dự trữ thận thấp và đa thuốc. Mục tiêu dịch, huyết áp và liều thuốc cần thận trọng để tránh cả mất nước lẫn quá tải.
Tổn thương ống thận có thể xuất hiện trong xuất huyết, nhiễm trùng, tiền sản giật hoặc biến chứng sản khoa. Cần phối hợp sản khoa–thận học; không tự ngừng thuốc hoặc trì hoãn chẩn đoán hình ảnh cần thiết.
Khả năng cho con bú phụ thuộc tình trạng mẹ và thuốc đang dùng. Nhiều thuốc có thể sử dụng có chọn lọc, nhưng cần đánh giá từng hoạt chất và không mặc định phải ngừng cho bú.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng nặng và biểu hiện kín đáo. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn, đặc biệt khi sốt, tụt huyết áp hoặc creatinin tăng.
Bệnh thận mạn, suy tim, xơ gan, đái tháo đường và bệnh mạch máu làm giảm khả năng chịu đựng biến cố cấp. Điều chỉnh dịch và thuốc phải dựa trên bệnh nền.
Sau phẫu thuật, cần theo dõi huyết áp, mất máu, nước tiểu, creatinin và thuốc độc thận. Tiểu ít có thể do nhiều nguyên nhân nên không tự truyền dịch nếu chưa được đánh giá.
Câu hỏi thường gặp về Hoại tử ống thận cấp
Có thể nguy hiểm, nhất là khi gây tăng kali máu, phù phổi, toan chuyển hóa hoặc suy đa cơ quan. Mức độ phụ thuộc nguyên nhân, thời gian tụt huyết áp hoặc phơi nhiễm độc chất, bệnh nền và khả năng đáp ứng điều trị. Nhiều trường hợp hồi phục khi được phát hiện sớm, nhưng người bệnh vẫn cần theo dõi vì nguy cơ bệnh thận mạn tăng sau một đợt tổn thương thận cấp.
Nhiều người có thể phục hồi đáng kể hoặc gần về mức nền, nhưng không thể dự đoán chắc chắn cho từng cá nhân. Tế bào ống thận có khả năng tái tạo nếu khung mô và tuần hoàn được bảo tồn. Khả năng hồi phục thấp hơn khi sốc kéo dài, tổn thương rất nặng, tuổi cao hoặc đã có bệnh thận mạn.
Hoại tử ống thận cấp không lây từ người sang người. Tuy nhiên, một số nguyên nhân nền như nhiễm trùng có thể cần biện pháp phòng lây riêng. Điều quan trọng là xử trí nguyên nhân và bảo vệ chức năng thận, không phải cách ly vì bản thân tổn thương ống thận.
Không. Lọc máu chỉ được cân nhắc khi có biến chứng không kiểm soát bằng điều trị bảo tồn, chẳng hạn tăng kali máu nặng, toan chuyển hóa, phù phổi, triệu chứng urê huyết hoặc một số ngộ độc. Quyết định không chỉ dựa vào một giá trị creatinin mà dựa trên toàn bộ tình trạng lâm sàng.
Người bệnh nên được kiểm tra lại chức năng thận sau xuất viện và tiếp tục theo dõi tùy mức hồi phục. Bác sĩ có thể kiểm tra creatinin, mức lọc cầu thận ước tính, albumin niệu và huyết áp. Nếu các chỉ số chưa trở về nền hoặc còn protein niệu, việc theo dõi thường kéo dài hơn để phát hiện bệnh thận mạn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

