Bệnh xơ gan (Cirrhosis)

Gan là tạng nội tạng lớn nhất và đảm nhận hơn 500 chức năng sinh tồn của cơ thể. Tuy nhiên, cơ quan kiên cường này lại đang phải đối mặt với một “kẻ thù” thầm lặng và tàn khốc mang tên Xơ gan. Theo thống kê y khoa toàn cầu, xơ gan là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ 16 trên thế giới vào năm 2019. Sự nguy hiểm của căn bệnh này không chỉ nằm ở tính chất tổn thương không thể đảo ngược, mà còn ở những biến chứng suy đa tạng đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Dưới góc độ chuyên môn của một Dược sĩ lâm sàng, bài viết này sẽ cung cấp cho bạn một cái nhìn toàn diện và sâu sắc nhất về bệnh xơ gan: từ quá trình tế bào gan bị tàn phá, các dấu hiệu nhận biết, cho đến các phương pháp chẩn đoán và phác đồ can thiệp điều trị y khoa hiện đại.

Bệnh xơ gan là gì?

Xơ gan là bệnh gì?
Xơ gan là bệnh gì?

Bệnh xơ gan (Cirrhosis) không phải là một bệnh lý bùng phát chỉ sau một đêm. Nó là giai đoạn muộn của quá trình xơ hóa ở gan. Về mặt mô bệnh học, xơ gan là hậu quả tàn khốc của một quá trình lan tỏa, làm biến đổi hoàn toàn cấu trúc bè bình thường ở gan.

Để hình dung dễ hơn, hãy tưởng tượng gan bình thường giống như một miếng bọt biển mềm mại, chứa đầy máu và các tế bào chức năng. Khi bị xơ gan, miếng bọt biển này dần bị thay thế bởi các mô sẹo cứng nhắc. Y học định nghĩa xơ gan được đặc trưng bởi sự xuất hiện của các nốt tái tạo (những cụm tế bào gan đang cố gắng sinh sôi để bù đắp lại tổn thương) nhưng lại bị bao quanh và siết chặt bởi các mô xơ dày đặc. Chính những dải mô xơ này đã bóp nghẹt mạch máu, làm đảo lộn cấu trúc và triệt tiêu chức năng sống còn của gan.

Sự đáng sợ của xơ gan nằm ở sự tiến triển âm thầm. Triệu chứng của bệnh có thể không tiến triển trong nhiều năm và khi xuất hiện thì thường rất mờ nhạt, không đặc hiệu (ví dụ như cảm giác chán ăn, mệt mỏi, sụt cân). Chỉ đến khi gan không còn khả năng bù trừ, các biểu hiện muộn và nguy hiểm mới bùng phát (như tăng áp lực tĩnh mạch cửa, cổ trướng, bệnh não gan, suy gan).

Phân loại bệnh xơ gan

Phân loại bệnh xơ gan
Phân loại bệnh xơ gan

Dựa vào hình thái tổn thương quan sát được trên kính hiển vi (mô bệnh học), xơ gan được chia thành các loại chính:

  • Xơ gan nốt nhỏ (Micronodular cirrhosis): Đặc trưng bởi các nốt tái tạo có kích thước rất nhỏ và đồng nhất (đường kính < 3 mm). Các nốt này bị bao quanh bởi các dải mô liên kết dày đều. Ở dạng này, cấu trúc tiểu thùy gan bị mất đi, các tĩnh mạch và khoảng cửa bị bóp méo nghiêm trọng. (Dạng này thường gặp trong xơ gan do rượu).

  • Xơ gan nốt lớn (Macronodular cirrhosis): Thường là giai đoạn tiến triển từ xơ gan nốt nhỏ. Các nốt tái tạo có kích thước to nhỏ khác nhau (đường kính dao động từ 3 mm đến tận 5 cm). Các dải mô sợi rộng với độ dày khác nhau bao quanh các nốt lớn này. (Thường gặp trong xơ gan do viêm gan virus).

  • Xơ gan hỗn hợp: Là sự kết hợp các đặc điểm của cả xơ gan nốt nhỏ và nốt lớn.

Lưu ý từ chuyên gia: Mặc dù có sự phân loại trên, nhưng sự khác biệt giữa các dạng hình thái xơ gan này lại có giá trị lâm sàng khá hạn chế trong việc quyết định phác đồ điều trị.

Một số nguyên nhân gây ra bệnh xơ gan

Xơ gan là “trạm cuối” của mọi quá trình gây tổn thương gan kéo dài. Ở các quốc gia có nguồn lực y tế cao, hầu hết các trường hợp xơ gan xuất phát từ 3 thủ phạm chính:

  1. Sử dụng rượu lâu dài (Nghiện rượu): Cồn là chất độc trực tiếp phá hủy tế bào gan.

  2. Viêm gan vi rút mạn tính: Đặc biệt là vi rút Viêm gan B và Viêm gan C. Ở các khu vực Châu Á và Châu Phi, xơ gan thường là kết quả tất yếu của tình trạng bệnh viêm gan B mạn tính lưu hành tại địa phương.

  3. Viêm gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASH): Trước đây gọi là viêm gan nhiễm mỡ không do rượu (NASH). Đây là hệ lụy của tình trạng thừa cân, béo phì, tiểu đường và rối loạn mỡ máu.

Bên cạnh đó, các tổn thương đối với hệ thống đường mật cũng có thể dẫn đến xơ gan. Các bệnh lý này bao gồm: tắc nghẽn ống mật cơ học, bệnh xơ gan mật nguyên phát, và xơ hóa đường mật nguyên phát. Nhờ sự tiến bộ của y học trong việc phát hiện sớm viêm gan C và MASH, tỷ lệ các ca “xơ gan không rõ nguyên nhân” (xơ gan ẩn) đang ngày càng trở nên ít phổ biến hơn.

Cơ chế bệnh sinh của xơ gan

Để hiểu tại sao xơ gan lại gây ra những biến chứng đáng sợ, chúng ta cần đi sâu vào cơ chế sinh lý bệnh. Quá trình này được cấu thành từ 2 thành phần chính: Xơ hóa gan và Tái tạo tế bào gan.

Khi gan liên tục bị tổn thương (do rượu, virus, mỡ), cơ thể phản ứng lại bằng cách giải phóng các chất điều chỉnh tăng trưởng (cytokine, yếu tố tăng trưởng). Các chất này kích thích tế bào gan tăng sản sinh ra các nốt tái tạo. Cùng lúc đó, quá trình tân tạo mạch (tạo mạch máu mới) diễn ra mạnh mẽ trong các lớp vỏ bọc sợi xung quanh các nốt này.

Sự hình thành các mạch máu mới này đã nối thông động mạch gan và tĩnh mạch cửa trực tiếp với tĩnh mạch gan, làm khôi phục các đường tuần hoàn trong gan. Tuy nhiên, các mạch nối mới này lại tạo ra một hệ thống thoát máu tĩnh mạch có áp lực cao, không thể chứa được lượng máu nhiều như cấu trúc mạch máu bình thường. Kết quả là áp lực tĩnh mạch cửa tăng lên. Sự tăng áp lực này còn trở nên trầm trọng hơn do các nốt tái tạo liên tục phình to, chèn ép và làm hẹp các tĩnh mạch gan.

Một số triệu chứng của bệnh xơ gan

Triệu chứng của bệnh xơ gan
Triệu chứng của bệnh xơ gan

Xơ gan là một kẻ thù giấu mặt. Ở giai đoạn “xơ gan còn bù”, bệnh có thể không có triệu chứng trong nhiều năm. Thông thường, các triệu chứng đầu tiên xuất hiện rất mờ nhạt và không đặc hiệu, bao gồm:

  • Sự mệt mỏi chung (do cơ thể giải phóng các cytokine viêm).

  • Cảm giác chán ăn.

  • Tình trạng khó chịu và giảm cân không rõ lý do.

  • Khám thực thể có thể sờ thấy gan rắn chắc, bờ tù (nhưng đôi khi gan teo nhỏ lại nên khó sờ thấy).

Khi bệnh chuyển sang giai đoạn mạn tính, người bệnh sẽ xuất hiện các dấu hiệu lâm sàng đặc trưng (dù không đặc hiệu riêng cho xơ gan):

  • Lòng bàn tay son (đỏ ửng).

  • Sao mạch (các nốt đỏ có mạch máu tỏa ra như hình nhện trên da ngực, lưng).

  • Giảm khối lượng cơ bắp.

  • Ở nam giới: Có chứng vú to, rụng lông nách, teo tinh hoàn.

  • Tuyến mang tai phì đại, móng tay trắng.

Một khi bất kỳ biến chứng nào của xơ gan phát triển, điều đó báo hiệu gan đã chuyển sang giai đoạn “mất bù” (đặc trưng bởi chảy máu đường tiêu hóa, cổ trướng hoặc bệnh não do gan).

Biến chứng của bệnh xơ gan gây nguy hiểm

Sự tàn phá của xơ gan không dừng lại ở lá gan, mà nó kéo theo sự sụp đổ của toàn bộ hệ thống cơ thể thông qua các hội chứng sau:

1. Hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa & Xuất huyết tiêu hóa

Đây là biến chứng nghiêm trọng nhất của xơ gan. Khi máu không thể lưu thông qua gan dễ dàng, áp lực trong tĩnh mạch cửa (đưa máu từ ruột về gan) tăng vọt. Máu buộc phải tìm các “đường vòng” qua các tĩnh mạch nhỏ hơn ở thực quản và dạ dày. Các tĩnh mạch này bị nong giãn quá mức, trở nên mỏng manh và rất dễ vỡ.

Sự vỡ các búi giãn tĩnh mạch này gây ra Chảy máu đường tiêu hóa trên ồ ạt (bệnh nhân nôn ra máu tươi, đi ngoài phân đen), đe dọa tính mạng ngay lập tức. Tăng áp lực tĩnh mạch cửa cũng gây ra các biến chứng nguy hiểm khác như giảm tiểu cầu và cổ trướng.

2. Hội chứng Cổ trướng & Nhiễm khuẩn

Cổ trướng (cổ trướng) là tình trạng bụng phình to do tích tụ lượng lớn dịch. Nguy hiểm hơn, dịch này rất dễ bị nhiễm trùng (viêm phúc mạc tự phát do vi khuẩn).

3. Hội chứng Hôn mê gan (Bệnh não gan)

Suy giảm chức năng khiến gan mất đi khả năng chuyển hóa và thanh lọc các chất độc từ đường tiêu hóa (đặc biệt là Amoniac). Các chất độc này ngấm vào máu, đi lên não và gây ra Bệnh não do gan. Bệnh nhân sẽ có biểu hiện từ lú lẫn, suy tư thế vận động (run tay vỗ cánh chim), cho đến hôn mê gan sâu và tử vong. Mặc dù nồng độ amoniac trong huyết thanh tăng cao giúp chẩn đoán, nhưng nó không tương quan chặt chẽ với mức độ nặng của bệnh não.

4. Hội chứng Gan – Thận

Đây là tình trạng thương tổn thận cấp tính diễn ra trên nền bệnh nhân xơ gan nặng. Thận vốn dĩ hoàn toàn khỏe mạnh nhưng lại bị suy chức năng đột ngột do sự co thắt mạch máu thận nghiêm trọng (là hậu quả của rối loạn tuần hoàn do xơ gan).

5. Rối loạn đông máu và Rối loạn máu

Gan xơ hóa làm giảm sản xuất các yếu tố đông máu (prothrombin) và antithrombin. Đồng thời, tình trạng lách to (cường lách) do tăng áp tĩnh mạch cửa sẽ giữ và phá hủy tiểu cầu. Kết quả là bệnh nhân phải đối mặt với nguy cơ vừa dễ bị chảy máu ồ ạt, lại vừa dễ bị bệnh huyết khối tắc nghẽn. Bệnh nhân cũng thường bị thiếu máu mạn tính do chảy máu rỉ rả, thiếu folate, tan máu và giảm sản xuất hồng cầu/bạch cầu.

6. Ung thư biểu mô tế bào gan (HCC)

Xơ gan do bất kỳ nguyên nhân nào cũng đều làm tăng nguy cơ mắc ung thư biểu mô tế bào gan. Đáng báo động, tỷ lệ mắc ung thư gan hàng năm ở bệnh nhân xơ gan do viêm gan B mạn tính là từ 3-8%; do viêm gan C là 3-5%; và do MASH là 0,3-2,6%.

Phương pháp chẩn đoán bệnh xơ gan

Xơ gan thường được các bác sĩ nghi ngờ khi bệnh nhân có biểu hiện của các biến chứng như tăng áp lực tĩnh mạch cửa hoặc cổ trướng. Đối với giai đoạn sớm, chẩn đoán thường bắt nguồn từ những phát hiện tình cờ trong quá trình xét nghiệm.

1. Xét nghiệm máu

Bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện xét nghiệm máu về gan, xét nghiệm đông máu, tổng phân tích tế bào máu (CBC), và xét nghiệm huyết thanh học tìm nguyên nhân virus (như Viêm gan B, C).

  • Chỉ điểm chức năng gan: Men gan (AST, ALT) có thể tăng nhẹ hoặc bình thường. Bilirubin thường tăng khi bệnh tiến triển. Albumin huyết thanh giảm và thời gian prothrombin (PT) kéo dài là minh chứng rõ rệt cho sự suy giảm chức năng tổng hợp của gan ở giai đoạn cuối.

  • Chỉ điểm nguyên nhân: Nếu AST cao hơn ALT (tỷ lệ AST/ALT > 2) kèm theo tăng GGT, đây là gợi ý rất rõ cho xơ gan do rượu. Các xét nghiệm tự kháng thể (ANA), sắt, ceruloplasmin… giúp tìm các nguyên nhân tự miễn hoặc di truyền.

2. Chẩn đoán hình ảnh

  • Siêu âm bụng: Là xét nghiệm đầu tay. Ở giai đoạn tiến triển, siêu âm cho thấy hình ảnh gan teo nhỏ, bề mặt có nốt. Nó cũng giúp phát hiện tình trạng cổ trướng và tăng áp lực tĩnh mạch cửa.

  • Chẩn đoán hình ảnh không xâm lấn: Các kỹ thuật hiện đại như siêu âm đàn hồi thoáng qua (đo độ cứng của gan) rất hữu ích trong việc phát hiện xơ hóa ở giai đoạn sớm khi siêu âm thông thường chưa thấy rõ.

  • CT và MRI: Giúp phát hiện giãn tĩnh mạch, huyết khối và đặc biệt là tầm soát khối u ung thư gan.

3. Sinh thiết gan

Sinh thiết gan vẫn được coi là “tiêu chuẩn vàng” để chẩn đoán xơ gan. Mặc dù là phương pháp xâm lấn, sinh thiết bắt buộc phải được thực hiện khi:

  • Các kết quả khám lâm sàng và xét nghiệm không xâm lấn không thể đưa ra kết luận chắc chắn.

  • Cần xác nhận nguyên nhân (như bệnh thoái hóa dạng tinh bột, PBC).

  • Cần đánh giá mức độ nặng của bệnh (như viêm gan tự miễn) để định hướng điều trị. (Lưu ý: Không cần sinh thiết nếu bệnh nhân đã có các biểu hiện rõ ràng của xơ gan mất bù như cổ trướng, rối loạn đông máu).

Một số cách điều trị bệnh xơ gan

Xơ gan được y học coi là một tổn thương không thể phục hồi hoàn toàn. Do đó, chiến lược điều trị tập trung vào việc: Điều trị nguyên nhân gốc rễ, Chăm sóc hỗ trợ và Ngăn chặn biến chứng tử vong.

1. Chăm sóc hỗ trợ và Điều trị nguyên nhân

  • Bắt buộc: Ngừng sử dụng tất cả các loại thuốc có hại cho gan, tuyệt đối tránh các chất chứa cồn (rượu, bia) và chất độc cho gan. Bệnh nhân tiếp tục uống rượu sẽ có tiên lượng rất xấu.

  • Dinh dưỡng: Do xơ gan gây giảm hấp thu vitamin tan trong dầu (A, D, E, K) và mất khối lượng cơ, bệnh nhân cần được cung cấp dinh dưỡng chuyên biệt và bổ sung vitamin.

  • Tiêm phòng: Bệnh nhân phải được tiêm vắc-xin viêm gan A và B để tránh tình trạng “viêm gan chồng viêm gan”.

  • Điều trị đặc hiệu: Dùng thuốc kháng virus (viêm gan B, C), thuốc ức chế miễn dịch (viêm gan tự miễn)… tùy theo nguyên nhân.

2. Can thiệp ngăn ngừa và điều trị biến chứng

  • Thuốc chẹn beta không chọn lọc: Đối với bệnh nhân xơ gan còn bù có tăng áp lực tĩnh mạch cửa đáng kể, cần sử dụng thuốc chẹn beta (ưu tiên Carvedilol) để ngăn ngừa tình trạng vỡ giãn tĩnh mạch và giảm tỷ lệ tử vong.

  • Can thiệp nội soi: Nếu có giãn tĩnh mạch thực quản vừa và lớn, bệnh nhân cần được thắt (băng) nội soi dự phòng chảy máu.

  • Cầu nối tĩnh mạch cửa chủ (TIPS): Đây là thủ thuật tạo đường vòng mạch máu trong gan để làm giảm áp lực tĩnh mạch cửa. Được xem xét khi bệnh nhân bị cổ trướng kháng trị hoặc chảy máu búi giãn tĩnh mạch tái phát liên tục mà các phương pháp khác thất bại.

3. Ghép gan (Cơ hội sống cuối cùng)

Ghép gan được chỉ định cho những bệnh nhân bị bệnh gan giai đoạn cuối, gan đã mất bù hoàn toàn hoặc có ung thư biểu mô tế bào gan. Quyết định ghép gan thường dựa vào thang điểm đánh giá mức độ nặng của bệnh (MELD). Khi điểm MELD ≥ 15, bệnh nhân cần được chuyển đến trung tâm cấy ghép ngay lập tức.

Phòng ngừa bệnh xơ gan

Để không bao giờ phải đối mặt với bản án xơ gan, việc bảo vệ lá gan từ sớm là nguyên tắc bất di bất dịch:

  1. Từ bỏ rượu bia: Hạn chế tối đa hoặc kiêng hoàn toàn rượu bia là cách tốt nhất để lá gan không bị đầu độc.

  2. Tiêm vắc-xin và phòng lây nhiễm Virus: Tiêm phòng viêm gan B. Tránh các hành vi lây nhiễm viêm gan B, C như quan hệ tình dục không an toàn, dùng chung bơm kim tiêm hay các dụng cụ cá nhân (dao cạo râu, bàn chải).

  3. Duy trì cân nặng lý tưởng: Béo phì và tiểu đường là nguyên nhân hàng đầu gây gan nhiễm mỡ. Hãy duy trì chế độ ăn nhạt, ít đường, ít chất béo bão hòa và tập thể dục thường xuyên.

  4. Khám sức khỏe định kỳ: Đặc biệt những người đã bị viêm gan B, viêm gan C hoặc gan nhiễm mỡ cần đi siêu âm gan và kiểm tra men gan mỗi 6 tháng để kiểm soát bệnh trước khi nó tiến triển thành xơ gan. (Bệnh nhân đã bị xơ gan bắt buộc phải tầm soát ung thư gan mỗi 6 tháng bằng siêu âm và xét nghiệm AFP).

Tài liệu tham khảo

Đã có 3 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *