Sắt (Iron)

Sắt là khoáng chất thiết yếu tham gia cấu tạo hemoglobin trong hồng cầu, myoglobin trong cơ và nhiều enzyme của cơ thể. Hemoglobin vận chuyển oxy từ phổi đến mô, trong khi sắt còn cần cho tăng trưởng, phát triển thần kinh, chức năng tế bào và tổng hợp một số hormone. Phần lớn lượng sắt trong cơ thể người trưởng thành nằm trong hemoglobin; phần còn lại được dự trữ chủ yếu dưới dạng ferritin hoặc hemosiderin.

Trong dược phẩm, “sắt” không phải một chế phẩm duy nhất. Thuốc có thể chứa muối sắt II, phức hợp sắt III hoặc sắt tiêm tĩnh mạch. Hàm lượng cần quan tâm là lượng sắt nguyên tố, không chỉ là khối lượng của toàn bộ muối sắt. Ví dụ, một sản phẩm chứa 324 mg ferrous sulfate cung cấp 65 mg sắt nguyên tố.

Không nên tự uống sắt chỉ dựa trên triệu chứng mệt mỏi hoặc da xanh. Thiếu sắt cần được xác nhận và tìm nguyên nhân như mất máu, chế độ ăn không đủ hoặc kém hấp thu. Dùng sắt khi không thiếu có thể gây rối loạn tiêu hóa, quá tải sắt và ngộ độc nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Cập nhật lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Sắt là thành phần thiết yếu của hemoglobin, myoglobin và nhiều enzyme.
  • Thiếu sắt có thể tiến triển từ cạn dự trữ sắt đến giảm tạo hồng cầu và thiếu máu thiếu sắt.
  • “Miligam muối sắt” không đồng nghĩa với “miligam sắt nguyên tố”.
  • Muối sắt II đường uống thường có khả năng hòa tan và sinh khả dụng cao hơn sắt III, nhưng khả năng dung nạp khác nhau giữa từng người và từng sản phẩm.
  • Không có một liều chung cho tất cả thuốc sắt; liều phải tính theo sắt nguyên tố, mục đích dự phòng hay điều trị và kết quả xét nghiệm.
  • AGA năm 2024 khuyến nghị dùng sắt uống nhiều nhất một lần mỗi ngày; lịch cách ngày có thể dễ dung nạp hơn ở một số người với mức hấp thu tương tự.
  • WHO khuyến nghị phụ nữ mang thai bổ sung hằng ngày 30–60 mg sắt nguyên tố và 400 microgam acid folic như một can thiệp dự phòng trong chăm sóc thai kỳ.
  • Sắt tiêm chỉ được sử dụng theo chỉ định và tại cơ sở có khả năng xử trí phản ứng quá mẫn.
  • Quá liều sắt là một cấp cứu; các sản phẩm chứa sắt phải được cất ngoài tầm với của trẻ em.

Hoạt chất Sắt là gì?

Sắt là khoáng chất thiết yếu mà cơ thể cần để tạo hemoglobin, protein trong hồng cầu có nhiệm vụ vận chuyển oxy từ phổi đến các mô. Sắt cũng là thành phần của myoglobin trong cơ và tham gia nhiều quá trình tăng trưởng, phát triển thần kinh, hoạt động tế bào và tổng hợp hormone.

Thuốc sắt cung cấp sắt nguyên tố dưới dạng muối hoặc phức hợp để phòng hoặc điều trị thiếu sắt trong những trường hợp phù hợp.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Sắt

INN Iron

CAS 7439-89-6

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Sắt

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Iron

Tên IUPAC

iron

Tên khác / tên đồng nghĩa

Elemental iron; Fe; ferrum; iron supplement; haematinic iron.

Tên thuốc cụ thể phụ thuộc dạng hóa học, ví dụ ferrous sulfate, ferrous fumarate, ferrous gluconate, ferric hydroxide polymaltose, ferric carboxymaltose hoặc iron sucrose.

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

7439-89-6

UNII

E1UOL152H7

PubChem CID

23925

RxNorm CUI

Không tìm thấy

Dược động học của Sắt

Không có một hồ sơ dược động học chung cho mọi dạng sắt.

Sắt từ chế độ ăn hoặc thuốc uống được hấp thu với mức độ thay đổi, sau đó gắn với transferrin để vận chuyển trong máu. Phần lớn sắt của cơ thể được sử dụng trong hemoglobin; lượng dự trữ chủ yếu nằm dưới dạng ferritin hoặc hemosiderin tại gan, lách và tủy xương. Hepcidin là hormone điều hòa quan trọng đối với hấp thu và phân bố sắt.

Dược động học của sắt tiêm phụ thuộc phức hợp. Ferric carboxymaltose có thời gian bán thải cuối khoảng 7–12 giờ, trong khi thành phần sắt của iron sucrose có thời gian bán thải khoảng 6 giờ ở người trưởng thành khỏe mạnh.

Giai đoạn I: Hấp thu

Hấp thu sắt uống được cơ thể điều hòa theo nhu cầu và dự trữ sắt. Người thiếu sắt thường hấp thu tỷ lệ cao hơn người có dự trữ đầy đủ.

Các yếu tố có thể tăng hấp thu sắt không heme:

  • Vitamin C.
  • Thịt, gia cầm và hải sản.
  • Dùng trong điều kiện ít thực phẩm cản trở hấp thu.

Các yếu tố có thể giảm hấp thu:

  • Phytate trong ngũ cốc và đậu.
  • Một số polyphenol.
  • Canxi.
  • Thuốc ức chế bơm proton làm giảm độ acid của dạ dày.
  • Bệnh celiac, viêm ruột, cắt dạ dày hoặc phẫu thuật đường tiêu hóa.
Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Sinh khả dụng của sắt phụ thuộc dạng hóa học, tình trạng dự trữ sắt và thành phần bữa ăn.

Đối với sắt trong thực phẩm:

  • Sinh khả dụng ước tính khoảng 14–18% từ chế độ ăn hỗn hợp có thịt, hải sản và vitamin C.
  • Sinh khả dụng khoảng 5–12% từ chế độ ăn chay.
  • Sắt heme thường được hấp thu tốt hơn sắt không heme.

Trong chế phẩm bổ sung, sắt II thường có sinh khả dụng cao hơn sắt III do khả năng hòa tan tốt hơn. Không có một tỷ lệ sinh khả dụng duy nhất áp dụng cho mọi thuốc sắt.

Giai đoạn II: Phân bố

Transferrin là protein chính vận chuyển sắt trong máu. Phần lớn tổng lượng sắt của người trưởng thành nằm trong hemoglobin; phần còn lại được dự trữ dưới dạng ferritin hoặc hemosiderin tại gan, lách, tủy xương và trong myoglobin của cơ.

Đối với iron sucrose tĩnh mạch, sắt phân bố chủ yếu trong máu và một phần dịch ngoài mạch; nghiên cứu đánh dấu phóng xạ ghi nhận phân bố đến gan, lách và tủy xương.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Sắt không được chuyển hóa theo cách giống nhiều thuốc hữu cơ. Sau khi được hấp thu hoặc giải phóng từ phức hợp tiêm, sắt được vận chuyển, dự trữ hoặc đưa vào tổng hợp hemoglobin, myoglobin và enzyme chứa sắt.

Sắt từ hồng cầu già được đại thực bào thu hồi và tái sử dụng. Hepcidin kiểm soát lượng sắt được giải phóng vào tuần hoàn và hấp thu từ đường tiêu hóa.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Con người thường chỉ mất một lượng sắt nhỏ qua:

  • Phân.
  • Nước tiểu.
  • Mồ hôi.
  • Tế bào da và niêm mạc bong ra.

Lượng mất tăng ở người có kinh nguyệt hoặc bị chảy máu. Cơ thể điều hòa cân bằng sắt chủ yếu bằng thay đổi hấp thu và tái sử dụng sắt thay vì tăng bài tiết.

Thải trừ của từng phức hợp sắt tiêm khác nhau. Ferric carboxymaltose có mức thải trừ qua thận không đáng kể; với iron sucrose, một lượng nhỏ sắt có thể xuất hiện trong nước tiểu.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Không có thời gian bán thải chung cho mọi dạng sắt.

Thông số theo sản phẩm sắt tiêm:

  • Ferric carboxymaltose: thời gian bán thải cuối khoảng 7–12 giờ ở người lớn thiếu sắt.
  • Iron sucrose: thời gian bán thải của thành phần sắt khoảng 6 giờ ở người trưởng thành khỏe mạnh.

Các thông số này không được dùng để quy đổi liều giữa hai sản phẩm.

CL · Độ thanh thải toàn phần

Không có giá trị độ thanh thải chung cho sắt nguyên tố hoặc toàn bộ các chế phẩm sắt.

Ví dụ theo nhãn sản phẩm:

  • Iron sucrose: độ thanh thải toàn phần khoảng 1,2 lít/giờ ở người trưởng thành khỏe mạnh.
  • Ferric carboxymaltose: sắt được loại khỏi huyết tương nhanh, nhưng nhãn không cung cấp một giá trị độ thanh thải thống nhất cho mọi nhóm người bệnh.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học

Các yếu tố ảnh hưởng đến hấp thu hoặc phân bố sắt gồm:

  • Mức độ thiếu sắt và nồng độ hepcidin.
  • Dạng sắt II, sắt III hoặc phức hợp sắt.
  • Hàm lượng sắt nguyên tố.
  • Thức ăn và thời điểm dùng.
  • Vitamin C, canxi, phytate và polyphenol.
  • Thuốc ức chế bơm proton.
  • Bệnh viêm hoặc nhiễm trùng làm tăng hepcidin.
  • Mất máu kinh nguyệt hoặc mất máu tiêu hóa.
  • Bệnh celiac, bệnh viêm ruột hoặc phẫu thuật đường tiêu hóa.
  • Bệnh thận mạn.
  • Việc dùng đồng thời thuốc gắn hoặc tạo phức với sắt.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Sắt

Có thể phân loại chế phẩm sắt theo hóa trị và đường dùng:

  • Sắt II đường uống: ferrous sulfate, ferrous fumarate, ferrous gluconate.
  • Sắt III đường uống: các phức hợp ferric, trong đó có ferric hydroxide polymaltose.
  • Sắt đường tiêm: ferric carboxymaltose, iron sucrose và những phức hợp sắt tĩnh mạch khác.
  • Sắt phối hợp: sắt với acid folic, vitamin hoặc khoáng chất.

Các dạng này đều cung cấp sắt nhưng không tương đương về lượng sắt nguyên tố, liều, cách dùng hoặc nguy cơ phản ứng bất lợi.

Phần III: Cơ chế tác dụng

Sau khi được hấp thu hoặc giải phóng từ phức hợp thuốc, sắt gắn với transferrin và được vận chuyển đến tủy xương cùng các mô khác.

Tại tủy xương, sắt được đưa vào tổng hợp heme và hemoglobin, hỗ trợ quá trình tạo hồng cầu và vận chuyển oxy. Sắt dư được dự trữ chủ yếu dưới dạng ferritin hoặc hemosiderin.

Khi thiếu sắt được khắc phục, cơ thể có thể phục hồi tạo hemoglobin nếu không đồng thời có nguyên nhân khác như thiếu vitamin, viêm mạn, bệnh tủy xương hoặc mất máu đang tiếp diễn.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Tác dụng dược lực học chính của thuốc sắt là bổ sung nguồn sắt cho:

  • Tổng hợp hemoglobin.
  • Tạo hồng cầu.
  • Bổ sung dự trữ ferritin.
  • Hoạt động của myoglobin và enzyme chứa sắt.

Với ferric carboxymaltose tĩnh mạch, nghiên cứu đánh dấu phóng xạ ghi nhận tỷ lệ sắt được hồng cầu sử dụng khoảng 91–99% sau 24 ngày ở người thiếu sắt. Kết quả này chỉ áp dụng cho chế phẩm được nghiên cứu.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Sắt

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Sắt

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Sắt

Các tương tác đáng chú ý gồm:

  • Levothyroxine: sắt làm giảm hấp thu; một số nhãn khuyến nghị cách ít nhất 4 giờ.
  • Levodopa: sắt có thể tạo phức và làm giảm lượng thuốc được hấp thu.
  • Kháng sinh tetracycline: sắt làm giảm hấp thu; một nhãn ferrous sulfate hướng dẫn không dùng trong vòng 2 giờ với tetracycline uống.
  • Thuốc ức chế bơm proton như omeprazole hoặc lansoprazole: có thể làm giảm hấp thu sắt không heme.
  • Canxi: có thể cản trở hấp thu sắt; nên cân nhắc dùng khác thời điểm.
  • Thuốc kháng acid và một số khoáng chất khác có thể làm giảm hấp thu tùy thành phần.
  • Iron sucrose tĩnh mạch có thể làm giảm hấp thu của chế phẩm sắt uống dùng đồng thời.

Người bệnh không nên tự ngừng thuốc khác; bác sĩ hoặc dược sĩ sẽ hướng dẫn khoảng cách dùng phù hợp.

Thắc mắc về hoạt chất Sắt

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 11 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *