Sắt là khoáng chất thiết yếu tham gia cấu tạo hemoglobin trong hồng cầu, myoglobin trong cơ và nhiều enzyme của cơ thể. Hemoglobin vận chuyển oxy từ phổi đến mô, trong khi sắt còn cần cho tăng trưởng, phát triển thần kinh, chức năng tế bào và tổng hợp một số hormone. Phần lớn lượng sắt trong cơ thể người trưởng thành nằm trong hemoglobin; phần còn lại được dự trữ chủ yếu dưới dạng ferritin hoặc hemosiderin.
Trong dược phẩm, “sắt” không phải một chế phẩm duy nhất. Thuốc có thể chứa muối sắt II, phức hợp sắt III hoặc sắt tiêm tĩnh mạch. Hàm lượng cần quan tâm là lượng sắt nguyên tố, không chỉ là khối lượng của toàn bộ muối sắt. Ví dụ, một sản phẩm chứa 324 mg ferrous sulfate cung cấp 65 mg sắt nguyên tố.
Không nên tự uống sắt chỉ dựa trên triệu chứng mệt mỏi hoặc da xanh. Thiếu sắt cần được xác nhận và tìm nguyên nhân như mất máu, chế độ ăn không đủ hoặc kém hấp thu. Dùng sắt khi không thiếu có thể gây rối loạn tiêu hóa, quá tải sắt và ngộ độc nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Nội dung chính
- Sắt là thành phần thiết yếu của hemoglobin, myoglobin và nhiều enzyme.
- Thiếu sắt có thể tiến triển từ cạn dự trữ sắt đến giảm tạo hồng cầu và thiếu máu thiếu sắt.
- “Miligam muối sắt” không đồng nghĩa với “miligam sắt nguyên tố”.
- Muối sắt II đường uống thường có khả năng hòa tan và sinh khả dụng cao hơn sắt III, nhưng khả năng dung nạp khác nhau giữa từng người và từng sản phẩm.
- Không có một liều chung cho tất cả thuốc sắt; liều phải tính theo sắt nguyên tố, mục đích dự phòng hay điều trị và kết quả xét nghiệm.
- AGA năm 2024 khuyến nghị dùng sắt uống nhiều nhất một lần mỗi ngày; lịch cách ngày có thể dễ dung nạp hơn ở một số người với mức hấp thu tương tự.
- WHO khuyến nghị phụ nữ mang thai bổ sung hằng ngày 30–60 mg sắt nguyên tố và 400 microgam acid folic như một can thiệp dự phòng trong chăm sóc thai kỳ.
- Sắt tiêm chỉ được sử dụng theo chỉ định và tại cơ sở có khả năng xử trí phản ứng quá mẫn.
- Quá liều sắt là một cấp cứu; các sản phẩm chứa sắt phải được cất ngoài tầm với của trẻ em.
Hoạt chất Sắt là gì?
Sắt là khoáng chất thiết yếu mà cơ thể cần để tạo hemoglobin, protein trong hồng cầu có nhiệm vụ vận chuyển oxy từ phổi đến các mô. Sắt cũng là thành phần của myoglobin trong cơ và tham gia nhiều quá trình tăng trưởng, phát triển thần kinh, hoạt động tế bào và tổng hợp hormone.
Thuốc sắt cung cấp sắt nguyên tố dưới dạng muối hoặc phức hợp để phòng hoặc điều trị thiếu sắt trong những trường hợp phù hợp.
Sắt
INN Iron
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Sắt |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Iron |
| Tên IUPAC | iron |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Elemental iron; Fe; ferrum; iron supplement; haematinic iron. Tên thuốc cụ thể phụ thuộc dạng hóa học, ví dụ ferrous sulfate, ferrous fumarate, ferrous gluconate, ferric hydroxide polymaltose, ferric carboxymaltose hoặc iron sucrose. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 7439-89-6 |
|---|---|
| UNII | E1UOL152H7 |
| PubChem CID | 23925 |
| RxNorm CUI | Không tìm thấy |
Dược động học của Sắt
Không có một hồ sơ dược động học chung cho mọi dạng sắt.
Sắt từ chế độ ăn hoặc thuốc uống được hấp thu với mức độ thay đổi, sau đó gắn với transferrin để vận chuyển trong máu. Phần lớn sắt của cơ thể được sử dụng trong hemoglobin; lượng dự trữ chủ yếu nằm dưới dạng ferritin hoặc hemosiderin tại gan, lách và tủy xương. Hepcidin là hormone điều hòa quan trọng đối với hấp thu và phân bố sắt.
Dược động học của sắt tiêm phụ thuộc phức hợp. Ferric carboxymaltose có thời gian bán thải cuối khoảng 7–12 giờ, trong khi thành phần sắt của iron sucrose có thời gian bán thải khoảng 6 giờ ở người trưởng thành khỏe mạnh.
Giai đoạn I: Hấp thu
Hấp thu sắt uống được cơ thể điều hòa theo nhu cầu và dự trữ sắt. Người thiếu sắt thường hấp thu tỷ lệ cao hơn người có dự trữ đầy đủ.
Các yếu tố có thể tăng hấp thu sắt không heme:
- Vitamin C.
- Thịt, gia cầm và hải sản.
- Dùng trong điều kiện ít thực phẩm cản trở hấp thu.
Các yếu tố có thể giảm hấp thu:
- Phytate trong ngũ cốc và đậu.
- Một số polyphenol.
- Canxi.
- Thuốc ức chế bơm proton làm giảm độ acid của dạ dày.
- Bệnh celiac, viêm ruột, cắt dạ dày hoặc phẫu thuật đường tiêu hóa.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng của sắt phụ thuộc dạng hóa học, tình trạng dự trữ sắt và thành phần bữa ăn. Đối với sắt trong thực phẩm:
Trong chế phẩm bổ sung, sắt II thường có sinh khả dụng cao hơn sắt III do khả năng hòa tan tốt hơn. Không có một tỷ lệ sinh khả dụng duy nhất áp dụng cho mọi thuốc sắt. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Transferrin là protein chính vận chuyển sắt trong máu. Phần lớn tổng lượng sắt của người trưởng thành nằm trong hemoglobin; phần còn lại được dự trữ dưới dạng ferritin hoặc hemosiderin tại gan, lách, tủy xương và trong myoglobin của cơ.
Đối với iron sucrose tĩnh mạch, sắt phân bố chủ yếu trong máu và một phần dịch ngoài mạch; nghiên cứu đánh dấu phóng xạ ghi nhận phân bố đến gan, lách và tủy xương.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Sắt không được chuyển hóa theo cách giống nhiều thuốc hữu cơ. Sau khi được hấp thu hoặc giải phóng từ phức hợp tiêm, sắt được vận chuyển, dự trữ hoặc đưa vào tổng hợp hemoglobin, myoglobin và enzyme chứa sắt.
Sắt từ hồng cầu già được đại thực bào thu hồi và tái sử dụng. Hepcidin kiểm soát lượng sắt được giải phóng vào tuần hoàn và hấp thu từ đường tiêu hóa.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Con người thường chỉ mất một lượng sắt nhỏ qua:
- Phân.
- Nước tiểu.
- Mồ hôi.
- Tế bào da và niêm mạc bong ra.
Lượng mất tăng ở người có kinh nguyệt hoặc bị chảy máu. Cơ thể điều hòa cân bằng sắt chủ yếu bằng thay đổi hấp thu và tái sử dụng sắt thay vì tăng bài tiết.
Thải trừ của từng phức hợp sắt tiêm khác nhau. Ferric carboxymaltose có mức thải trừ qua thận không đáng kể; với iron sucrose, một lượng nhỏ sắt có thể xuất hiện trong nước tiểu.
| t½ · Thời gian bán thải | Không có thời gian bán thải chung cho mọi dạng sắt. Thông số theo sản phẩm sắt tiêm:
Các thông số này không được dùng để quy đổi liều giữa hai sản phẩm. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Không có giá trị độ thanh thải chung cho sắt nguyên tố hoặc toàn bộ các chế phẩm sắt. Ví dụ theo nhãn sản phẩm:
|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố ảnh hưởng đến hấp thu hoặc phân bố sắt gồm:
- Mức độ thiếu sắt và nồng độ hepcidin.
- Dạng sắt II, sắt III hoặc phức hợp sắt.
- Hàm lượng sắt nguyên tố.
- Thức ăn và thời điểm dùng.
- Vitamin C, canxi, phytate và polyphenol.
- Thuốc ức chế bơm proton.
- Bệnh viêm hoặc nhiễm trùng làm tăng hepcidin.
- Mất máu kinh nguyệt hoặc mất máu tiêu hóa.
- Bệnh celiac, bệnh viêm ruột hoặc phẫu thuật đường tiêu hóa.
- Bệnh thận mạn.
- Việc dùng đồng thời thuốc gắn hoặc tạo phức với sắt.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Sắt
Có thể phân loại chế phẩm sắt theo hóa trị và đường dùng:
- Sắt II đường uống: ferrous sulfate, ferrous fumarate, ferrous gluconate.
- Sắt III đường uống: các phức hợp ferric, trong đó có ferric hydroxide polymaltose.
- Sắt đường tiêm: ferric carboxymaltose, iron sucrose và những phức hợp sắt tĩnh mạch khác.
- Sắt phối hợp: sắt với acid folic, vitamin hoặc khoáng chất.
Các dạng này đều cung cấp sắt nhưng không tương đương về lượng sắt nguyên tố, liều, cách dùng hoặc nguy cơ phản ứng bất lợi.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Sau khi được hấp thu hoặc giải phóng từ phức hợp thuốc, sắt gắn với transferrin và được vận chuyển đến tủy xương cùng các mô khác.
Tại tủy xương, sắt được đưa vào tổng hợp heme và hemoglobin, hỗ trợ quá trình tạo hồng cầu và vận chuyển oxy. Sắt dư được dự trữ chủ yếu dưới dạng ferritin hoặc hemosiderin.
Khi thiếu sắt được khắc phục, cơ thể có thể phục hồi tạo hemoglobin nếu không đồng thời có nguyên nhân khác như thiếu vitamin, viêm mạn, bệnh tủy xương hoặc mất máu đang tiếp diễn.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng dược lực học chính của thuốc sắt là bổ sung nguồn sắt cho:
- Tổng hợp hemoglobin.
- Tạo hồng cầu.
- Bổ sung dự trữ ferritin.
- Hoạt động của myoglobin và enzyme chứa sắt.
Với ferric carboxymaltose tĩnh mạch, nghiên cứu đánh dấu phóng xạ ghi nhận tỷ lệ sắt được hồng cầu sử dụng khoảng 91–99% sau 24 ngày ở người thiếu sắt. Kết quả này chỉ áp dụng cho chế phẩm được nghiên cứu.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Sắt
Các ứng dụng thường gặp gồm:
- Điều trị thiếu sắt đã được xác nhận.
- Điều trị thiếu máu thiếu sắt sau khi đánh giá nguyên nhân.
- Dự phòng thiếu sắt ở một số nhóm nguy cơ theo hướng dẫn chuyên môn hoặc chương trình y tế công cộng.
- Bổ sung sắt và acid folic trong thai kỳ theo khuyến nghị phù hợp.
- Sắt tĩnh mạch khi không dung nạp, đáp ứng không đầy đủ với sắt uống hoặc cần sử dụng theo bệnh lý cụ thể.
Ferric carboxymaltose được FDA chỉ định điều trị thiếu máu thiếu sắt ở người lớn và trẻ từ 1 tuổi không dung nạp hoặc đáp ứng không thỏa đáng với sắt uống, ở người lớn mắc bệnh thận mạn không phụ thuộc lọc máu và cho một số người lớn thiếu sắt kèm suy tim NYHA II/III để cải thiện khả năng gắng sức.
Iron sucrose được chỉ định điều trị thiếu máu thiếu sắt ở người mắc bệnh thận mạn.
Các vấn đề đang tiếp tục được nghiên cứu gồm:
- Lịch dùng sắt uống cách ngày so với hằng ngày.
- Liều sắt nguyên tố thấp hơn nhằm cải thiện khả năng dung nạp.
- Điều trị thiếu sắt chưa gây thiếu máu trong từng bệnh lý.
- Ngưỡng ferritin và độ bão hòa transferrin tối ưu ở bệnh viêm, suy tim hoặc bệnh thận.
- Lựa chọn và so sánh các phức hợp sắt tĩnh mạch.
AGA năm 2024 khuyến nghị dùng sắt uống nhiều nhất một lần mỗi ngày và cho biết dùng cách ngày có thể được dung nạp tốt hơn ở một số người với mức hấp thu tương tự. Đây là khuyến nghị thực hành chuyên môn, không phải một chỉ định chung trên nhãn của mọi thuốc sắt.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều phải tính theo sắt nguyên tố, không tính đơn thuần theo khối lượng muối sắt.
Nhu cầu dinh dưỡng tham khảo theo NIH:
- Trẻ 0–6 tháng: 0,27 mg/ngày.
- Trẻ 7–12 tháng: 11 mg/ngày.
- Trẻ 1–3 tuổi: 7 mg/ngày.
- Trẻ 4–8 tuổi: 10 mg/ngày.
- Trẻ 9–13 tuổi: 8 mg/ngày.
- Nam 14–18 tuổi: 11 mg/ngày.
- Nữ 14–18 tuổi: 15 mg/ngày.
- Nam 19 tuổi trở lên: 8 mg/ngày.
- Nữ 19–50 tuổi: 18 mg/ngày.
- Người từ 51 tuổi: 8 mg/ngày.
- Thai kỳ: 27 mg/ngày.
- Cho con bú 14–18 tuổi: 10 mg/ngày.
- Cho con bú 19–50 tuổi: 9 mg/ngày.
Đây là nhu cầu dinh dưỡng của người khỏe mạnh, không phải liều điều trị thiếu máu.
Khuyến nghị dự phòng trong thai kỳ của WHO:
- 30–60 mg sắt nguyên tố mỗi ngày.
- Phối hợp 400 microgam acid folic mỗi ngày.
Điều trị thiếu sắt bằng đường uống:
- Không có liều chung áp dụng cho mọi sản phẩm.
- AGA khuyến nghị uống nhiều nhất một lần mỗi ngày; dùng cách ngày có thể phù hợp hơn với một số người.
- Liều và thời gian phải dựa vào hemoglobin, ferritin, mức độ mất máu và khả năng dung nạp.
Ví dụ quy đổi theo nhãn sản phẩm: 324 mg ferrous sulfate cung cấp 65 mg sắt nguyên tố.
Sắt tiêm có phác đồ riêng theo chế phẩm, cân nặng và bệnh lý. Không tự áp dụng các liều ferric carboxymaltose hoặc iron sucrose ngoài cơ sở y tế.
- Kiểm tra lượng sắt nguyên tố trên nhãn.
- Uống đúng liều và thời gian do bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn.
- Sắt thường hấp thu tốt hơn khi dạ dày ít thức ăn, nhưng có thể dùng cùng một lượng thức ăn nếu buồn nôn hoặc đau bụng; thức ăn có thể làm giảm hấp thu.
- Không uống đồng thời với canxi nếu có thể tách thời điểm dùng.
- Tránh dùng cùng trà, cà phê hoặc thực phẩm nhiều phytate tại thời điểm uống thuốc.
- Không nhai hoặc nghiền viên bao tan trong ruột nếu nhãn không cho phép.
- Thuốc sắt dạng lỏng có thể làm đổi màu răng; dùng dụng cụ định liều chính xác và thực hiện theo hướng dẫn của sản phẩm.
- Phân sẫm màu có thể xuất hiện khi uống sắt. Phân đen như hắc ín kèm đau bụng, chóng mặt hoặc yếu nhiều cần được đánh giá vì có thể là xuất huyết tiêu hóa.
- Không tiếp tục dùng kéo dài nếu chưa được kiểm tra đáp ứng và nguyên nhân thiếu sắt.
- Không dùng đồng thời nhiều sản phẩm chứa sắt mà không cộng tổng liều.
Tùy tình trạng bệnh, bác sĩ có thể theo dõi:
- Công thức máu, hemoglobin và hematocrit.
- Ferritin huyết thanh.
- Độ bão hòa transferrin.
- Sắt huyết thanh và tổng khả năng gắn sắt trong những trường hợp phù hợp.
- Số lượng hồng cầu lưới.
- Mức độ cải thiện triệu chứng.
- Tác dụng phụ đường tiêu hóa.
- Nguyên nhân mất máu hoặc kém hấp thu.
Ferritin có thể tăng do viêm nên cần được diễn giải cùng bối cảnh lâm sàng và các chỉ dấu khác.
Người dùng sắt tiêm cần theo dõi phản ứng quá mẫn, huyết áp và các thông số sắt. Với ferric carboxymaltose, có thể cần theo dõi phosphat ở người có nguy cơ hoặc dùng đợt lặp lại.
Cảnh báo và lưu ý về Sắt
Không có một danh sách chống chỉ định duy nhất cho mọi chế phẩm sắt.
Không nên sử dụng hoặc cần được bác sĩ đánh giá kỹ trong các trường hợp:
- Quá mẫn với hoạt chất, phức hợp sắt hoặc tá dược của sản phẩm.
- Quá tải sắt, bệnh nhiễm sắc tố sắt hoặc hemosiderosis.
- Thiếu máu không do thiếu sắt khi chưa có chỉ định bổ sung.
- Được truyền máu lặp lại và có nguy cơ tích lũy sắt.
- Ferritin hoặc độ bão hòa transferrin cao gợi ý quá tải sắt.
Người mắc bệnh hemochromatosis di truyền được khuyến nghị tránh chế phẩm bổ sung sắt và vitamin C nếu không có chỉ định chuyên khoa.
Venofer chống chỉ định khi đã biết quá mẫn với iron sucrose.
Sắt uống có thể gây:
- Buồn nôn.
- Đau hoặc khó chịu vùng bụng.
- Táo bón.
- Tiêu chảy.
- Nôn.
- Vị kim loại.
- Phân sẫm màu.
- Đổi màu răng tạm thời với một số dạng lỏng.
Liều bổ sung từ 45 mg sắt nguyên tố mỗi ngày trở lên có thể làm tăng tác dụng phụ đường tiêu hóa ở người khỏe mạnh, mặc dù liều điều trị thiếu máu đôi khi cao hơn dưới giám sát y tế.
Sắt tiêm có thể gây:
- Buồn nôn.
- Đau đầu hoặc chóng mặt.
- Phản ứng tại vị trí tiêm.
- Đỏ bừng.
- Thay đổi huyết áp.
- Đau cơ hoặc khớp.
- Hạ phosphat máu với một số chế phẩm.
Các phản ứng nghiêm trọng gồm:
- Ngộ độc sắt cấp do uống quá liều.
- Quá tải sắt gây tổn thương gan, tim hoặc cơ quan khác.
- Phản ứng quá mẫn hoặc phản vệ với sắt tiêm.
- Tụt huyết áp, sốc hoặc trụy tuần hoàn khi truyền sắt.
- Hạ phosphat máu có triệu chứng, nhuyễn xương và gãy xương đã được báo cáo với ferric carboxymaltose, đặc biệt sau các đợt lặp lại.
- Tổn thương mô và đổi màu da nếu thuốc sắt tiêm thoát mạch.
- Tăng huyết áp thoáng qua sau ferric carboxymaltose.
Người dùng sắt tiêm cần được theo dõi trong và ít nhất 30 phút sau truyền theo nhãn của Injectafer và Venofer.
- Không tự chẩn đoán thiếu sắt chỉ dựa trên mệt mỏi, chóng mặt hoặc rụng tóc.
- Cần tìm nguyên nhân thiếu sắt, đặc biệt khi có chảy máu kinh nhiều, xuất huyết tiêu hóa hoặc kém hấp thu.
- Không dùng sắt kéo dài khi ferritin hoặc các chỉ dấu sắt chưa được kiểm tra.
- Kiểm tra toàn bộ vitamin tổng hợp, thuốc bổ máu và sản phẩm cho thai kỳ để tránh trùng sắt.
- Không quy đổi liều dựa trên khối lượng muối sắt.
- Người mắc bệnh hemochromatosis, thalassemia truyền máu hoặc bệnh gây quá tải sắt cần đánh giá chuyên khoa.
- Sắt tiêm phải được sử dụng tại nơi có nhân lực và phương tiện xử trí phản vệ.
- Ferric carboxymaltose có thể gây hạ phosphat máu có triệu chứng; nguy cơ tăng ở người kém hấp thu, thiếu vitamin D, suy dinh dưỡng hoặc dùng đợt lặp lại.
- Cất thuốc trong bao bì an toàn trẻ em và không để viên sắt trong hộp bánh hoặc kẹo.
Quá liều sắt đường uống có thể gây ngộ độc nghiêm trọng và tử vong, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Nhãn sản phẩm chứa sắt cảnh báo quá liều do vô tình là nguyên nhân quan trọng gây ngộ độc tử vong ở trẻ dưới 6 tuổi.
Biểu hiện có thể gồm:
- Buồn nôn và nôn dữ dội.
- Đau bụng.
- Tiêu chảy.
- Nôn hoặc đi ngoài ra máu.
- Lơ mơ.
- Mất nước.
- Toan chuyển hóa.
- Tụt huyết áp hoặc sốc.
- Tổn thương gan.
- Suy đa cơ quan.
Khi nghi ngờ quá liều:
- Gọi cấp cứu hoặc trung tâm chống độc ngay.
- Không chờ xuất hiện triệu chứng.
- Không tự gây nôn.
- Mang theo bao bì thuốc và ước tính số viên đã uống.
- Không cho người bệnh tự lái xe đến bệnh viện.
Điều trị tại bệnh viện gồm đánh giá mức độ ngộ độc, hỗ trợ đường thở–tuần hoàn và xét nghiệm chuyên môn. Deferoxamine là thuốc tạo phức sắt được chỉ định như biện pháp bổ trợ cho xử trí ngộ độc sắt cấp; liều và đường dùng chỉ do nhân viên y tế quyết định.
Quá liều sắt tiêm có thể gây tích lũy sắt và hemosiderosis; cần ngừng thuốc và theo dõi các thông số huyết học, ferritin và độ bão hòa transferrin.
Bảo quản theo nhãn của từng sản phẩm.
Nguyên tắc chung:
- Giữ thuốc trong bao bì gốc.
- Bảo vệ khỏi nhiệt và độ ẩm khi nhãn yêu cầu.
- Đóng chặt nắp an toàn sau mỗi lần dùng.
- Không chuyển thuốc sang hộp đựng thực phẩm hoặc kẹo.
- Để ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ em.
- Không sử dụng sản phẩm hết hạn, rò rỉ hoặc có thay đổi bất thường.
Một nhãn ferrous sulfate hướng dẫn bảo quản ở 20–25°C. Điều kiện này chỉ áp dụng cho sản phẩm cụ thể.
Đối tượng đặc biệt
Nhu cầu dinh dưỡng tham khảo thay đổi theo độ tuổi:
- 0–6 tháng: 0,27 mg/ngày.
- 7–12 tháng: 11 mg/ngày.
- 1–3 tuổi: 7 mg/ngày.
- 4–8 tuổi: 10 mg/ngày.
- 9–13 tuổi: 8 mg/ngày.
- Nam 14–18 tuổi: 11 mg/ngày.
- Nữ 14–18 tuổi: 15 mg/ngày.
WHO có hướng dẫn riêng về bổ sung sắt hằng ngày cho trẻ sơ sinh và trẻ em như một can thiệp y tế công cộng tại các khu vực có tỷ lệ thiếu máu cao. Khuyến nghị chương trình không được tự áp dụng như liều điều trị cho từng trẻ.
Liều điều trị thiếu máu ở trẻ phải tính theo cân nặng, lượng sắt nguyên tố, tuổi và mức độ thiếu hụt.
Các lưu ý đặc biệt:
- Không dùng thìa gia dụng để đo dung dịch.
- Không cho trẻ dùng viên sắt của người lớn.
- Để thuốc trong bao bì chống trẻ mở.
- Nuốt nhầm sắt cần cấp cứu ngay cả khi trẻ chưa có triệu chứng.
Ferric carboxymaltose được FDA chấp thuận cho một số trẻ từ 1 tuổi mắc thiếu máu thiếu sắt không dung nạp hoặc đáp ứng không thỏa đáng với sắt uống. Việc sử dụng phải tại cơ sở y tế.
Nhu cầu dinh dưỡng tham khảo ở người từ 51 tuổi là 8 mg sắt mỗi ngày. Đây không phải chỉ định uống thêm 8 mg nếu khẩu phần đã đáp ứng đủ.
Ở người cao tuổi, thiếu sắt cần được đánh giá nguyên nhân như:
- Mất máu đường tiêu hóa.
- Dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu.
- Kém hấp thu.
- Chế độ ăn không đầy đủ.
- Bệnh thận hoặc viêm mạn.
- Ung thư hoặc bệnh lý huyết học.
Không nên quy thiếu máu ở người cao tuổi hoàn toàn cho tuổi tác hoặc tự bổ sung sắt trước khi có xét nghiệm.
Khi dùng sắt tiêm, liều phải thận trọng do người cao tuổi thường có nhiều bệnh đồng mắc và dùng nhiều thuốc.
Nhu cầu dinh dưỡng tham khảo trong thai kỳ là 27 mg sắt mỗi ngày.
WHO khuyến nghị phụ nữ mang thai uống hằng ngày:
- 30–60 mg sắt nguyên tố.
- 400 microgam acid folic.
Mục tiêu là phòng thiếu máu ở mẹ và giảm nguy cơ một số kết cục thai kỳ bất lợi. Đây là khuyến nghị dự phòng y tế công cộng, không thay thế phác đồ điều trị thiếu máu đã xác định.
WHO nêu 60 mg sắt nguyên tố tương đương khoảng:
- 300 mg ferrous sulfate heptahydrate.
- 180 mg ferrous fumarate.
- 500 mg ferrous gluconate.
Việc quy đổi còn phụ thuộc dạng muối và nhãn cụ thể.
Sắt tĩnh mạch trong thai kỳ chỉ dùng khi có chỉ định. Phản ứng quá mẫn nghiêm trọng ở người mẹ có thể gây tụt huyết áp, sốc và nhịp tim thai chậm. Dữ liệu đối với từng chế phẩm và từng tam cá nguyệt khác nhau.
Nhu cầu dinh dưỡng tham khảo:
- Người cho con bú 14–18 tuổi: 10 mg/ngày.
- Người cho con bú 19–50 tuổi: 9 mg/ngày.
WHO cho biết bổ sung sắt uống, đơn độc hoặc phối hợp acid folic, có thể được cung cấp trong 6–12 tuần sau sinh tại các khu vực mà thiếu máu thai kỳ là vấn đề sức khỏe cộng đồng.
Sắt trong sữa mẹ được điều hòa sinh học; việc mẹ uống sắt không đồng nghĩa trẻ nhận đủ liều điều trị thiếu sắt.
Dữ liệu của ferric carboxymaltose cho thấy sắt có hiện diện trong sữa mẹ. Một số trẻ bú mẹ được báo cáo táo bón hoặc tiêu chảy, nhưng chưa xác định liên quan nhân quả với thuốc.
Phụ nữ cho con bú cần kiểm tra tổng lượng sắt từ thuốc sau sinh, vitamin và sản phẩm bổ sung khác.
Không có khuyến cáo hiệu chỉnh liều chung cho mọi chế phẩm sắt ở người suy gan.
Cần thận trọng vì:
- Gan là cơ quan dự trữ sắt quan trọng.
- Quá tải sắt có thể gây xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan.
- Ferritin có thể tăng do viêm hoặc tổn thương gan và không luôn phản ánh chính xác dự trữ sắt.
- Người mắc hemochromatosis không nên tự bổ sung sắt.
Việc bổ sung sắt phải dựa trên công thức máu, ferritin, độ bão hòa transferrin và đánh giá chuyên môn.
Thiếu sắt và thiếu máu thường gặp ở bệnh thận mạn, nhưng lựa chọn sắt uống hoặc tĩnh mạch phụ thuộc giai đoạn bệnh, tình trạng lọc máu, điều trị kích thích tạo hồng cầu và xét nghiệm sắt.
Các sản phẩm có chỉ định chính thức:
- Venofer điều trị thiếu máu thiếu sắt ở người mắc bệnh thận mạn.
- Injectafer điều trị thiếu máu thiếu sắt ở người lớn mắc bệnh thận mạn không phụ thuộc lọc máu.
Sắt tiêm cần theo dõi hemoglobin, ferritin và độ bão hòa transferrin. Không dùng khi có bằng chứng quá tải sắt.
Không có liều chung để người bệnh suy thận tự sử dụng.
Sắt uống thường không ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy.
Không nên lái xe nếu xuất hiện:
- Chóng mặt.
- Choáng hoặc tụt huyết áp.
- Đau bụng hoặc nôn nhiều.
- Phản ứng dị ứng.
- Mệt hoặc khó chịu đáng kể.
Sau sắt tiêm, người bệnh nên tuân theo hướng dẫn theo dõi tại cơ sở y tế vì một số chế phẩm có thể gây chóng mặt, tụt huyết áp hoặc phản ứng quá mẫn.
Tương tác thuốc của Sắt
Các tương tác đáng chú ý gồm:
- Levothyroxine: sắt làm giảm hấp thu; một số nhãn khuyến nghị cách ít nhất 4 giờ.
- Levodopa: sắt có thể tạo phức và làm giảm lượng thuốc được hấp thu.
- Kháng sinh tetracycline: sắt làm giảm hấp thu; một nhãn ferrous sulfate hướng dẫn không dùng trong vòng 2 giờ với tetracycline uống.
- Thuốc ức chế bơm proton như omeprazole hoặc lansoprazole: có thể làm giảm hấp thu sắt không heme.
- Canxi: có thể cản trở hấp thu sắt; nên cân nhắc dùng khác thời điểm.
- Thuốc kháng acid và một số khoáng chất khác có thể làm giảm hấp thu tùy thành phần.
- Iron sucrose tĩnh mạch có thể làm giảm hấp thu của chế phẩm sắt uống dùng đồng thời.
Người bệnh không nên tự ngừng thuốc khác; bác sĩ hoặc dược sĩ sẽ hướng dẫn khoảng cách dùng phù hợp.
Thắc mắc về hoạt chất Sắt
Sắt nguyên tố là lượng ion sắt thực tế mà sản phẩm cung cấp, không phải tổng khối lượng của muối hoặc phức hợp.
Ví dụ, một viên có thể chứa 324 mg ferrous sulfate nhưng chỉ cung cấp 65 mg sắt nguyên tố. Liều bổ sung và điều trị phải được tính theo 65 mg, không phải 324 mg.
Sắt II gồm các muối như ferrous sulfate, ferrous fumarate và ferrous gluconate. Sắt III gồm các phức hợp ferric như ferric hydroxide polymaltose.
Sắt II thường hòa tan và có sinh khả dụng đường uống cao hơn sắt III, nhưng tác dụng phụ và khả năng dung nạp còn phụ thuộc liều sắt nguyên tố, dạng bào chế và từng người. Không thể kết luận một dạng luôn phù hợp hơn cho tất cả mọi người.
Sắt thường hấp thu tốt hơn khi không dùng cùng các chất cản trở hấp thu. Tuy nhiên, người bị buồn nôn hoặc đau bụng có thể được hướng dẫn uống cùng một lượng thức ăn.
Nên tránh uống đồng thời với canxi, trà, cà phê và một số thuốc tạo phức với sắt. Levothyroxine thường cần cách sắt ít nhất 4 giờ; tetracycline cũng cần tách thời điểm theo hướng dẫn của sản phẩm.
Có. Phân sẫm màu là hiện tượng thường gặp khi uống sắt.
Tuy nhiên, phân đen như hắc ín kèm đau bụng, chóng mặt, yếu nhiều, nôn ra máu hoặc ngất có thể gợi ý xuất huyết tiêu hóa và cần được khám khẩn cấp. Không nên tự cho rằng mọi trường hợp phân đen đều do thuốc sắt.
Không nên. Mệt mỏi có thể do nhiều nguyên nhân như thiếu ngủ, bệnh tuyến giáp, bệnh tim phổi, thiếu vitamin B12, bệnh mạn tính hoặc thiếu máu không do thiếu sắt.
Thiếu sắt nên được đánh giá bằng công thức máu và các chỉ dấu như ferritin, độ bão hòa transferrin trong bối cảnh phù hợp. Ferritin có thể tăng khi có viêm nên không nên tự diễn giải một kết quả đơn lẻ.

