Sắt fumarat, tên tiếng Anh là ferrous fumarate, là muối sắt hóa trị II được dùng đường uống để cung cấp sắt cho cơ thể. Hoạt chất này thường có trong thuốc điều trị hoặc dự phòng tình trạng thiếu sắt và thiếu máu thiếu sắt. Sau khi vào môi trường acid của dạ dày, sắt fumarat giải phóng ion Fe²⁺; sắt được hấp thu chủ yếu ở đoạn gần tá tràng, gắn với ferritin hoặc transferrin và tham gia tạo hemoglobin, myoglobin cùng các enzym chứa sắt.
Hàm lượng ghi là “sắt fumarat” không đồng nhất với lượng sắt nguyên tố. Chẳng hạn, 210 mg sắt fumarat cung cấp khoảng 65–70 mg sắt nguyên tố, còn 322 mg cung cấp khoảng 100 mg. Liều sử dụng phải dựa trên lượng sắt nguyên tố, chẩn đoán, độ tuổi, nguyên nhân thiếu sắt và nhãn của từng chế phẩm. Người đọc không nên tự mua, tự tăng liều hoặc dùng sắt kéo dài khi chưa được đánh giá nguyên nhân thiếu máu.
Nội dung chính
- Hoạt chất: Sắt fumarat, còn gọi là ferrous fumarate hoặc iron(II) fumarate
- Nhóm dược lý: Chế phẩm sắt hóa trị II dùng đường uống; thuốc chống thiếu máu
- Mã ATC: B03AA02
- Công dụng chính: Dự phòng và điều trị tình trạng thiếu sắt hoặc thiếu máu do thiếu sắt đã được xác định
- Hàm lượng quy đổi: 210 mg tương đương khoảng 65–70 mg sắt nguyên tố; 322 mg tương đương khoảng 100 mg; 140 mg/5 ml tương đương khoảng 45 mg
- Tác dụng phụ thường gặp: Buồn nôn, đau thượng vị, táo bón hoặc tiêu chảy, phân sẫm màu
- Tương tác đáng chú ý: Levothyroxine, tetracycline, fluoroquinolone, bisphosphonate, penicillamine, calci, magnesi, kẽm và một số thực phẩm
- Cảnh báo quan trọng: Quá liều sắt, đặc biệt ở trẻ em, có thể gây ngộ độc nặng hoặc tử vong; phải để thuốc ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ
- Nguyên tắc sử dụng: Chỉ dùng khi có chỉ định phù hợp; không tự áp dụng liều tham khảo cho cá nhân
Hoạt chất Sắt fumarat là gì?
Sắt fumarat là muối sắt hóa trị II dùng chủ yếu bằng đường uống để thay thế lượng sắt thiếu hụt. Hoạt chất cung cấp nguyên liệu cần thiết cho quá trình tạo hemoglobin và các protein, enzym chứa sắt.
Sắt fumarat
INN Ferrous fumarate
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Sắt fumarat |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ferrous fumarate |
| Tên IUPAC | (E)-but-2-enedioate;iron(2+) |
| Tên hóa học khác | Iron(II) fumarate |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Iron(II) fumarate; ferrous iron fumarate; sắt(II) fumarat; sắt fumarate. |
| Tên viết tắt | FF |
| Tên Latinh / tên dược điển | Ferrosi fumaras |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 141-01-5 |
|---|---|
| UNII | R5L488RY0Q |
| PubChem CID | 6433164 |
| RxNorm CUI | 24941 |
| Công thức phân tử | C4H2FeO4 |
Dược động học của Sắt fumarat
Trong môi trường acid của dạ dày, sắt fumarat phân ly và giải phóng ion Fe²⁺. Sắt được hấp thu chủ yếu tại đoạn gần tá tràng, được oxy hóa trong tế bào niêm mạc và gắn với ferritin. Sau đó, sắt đi vào máu, gắn transferrin và được đưa tới gan, lách, tủy xương hoặc các mô cần sắt.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sắt fumarat phân ly trong môi trường acid của dạ dày. Ion sắt được hấp thu chủ yếu qua đoạn gần của tá tràng.
Giai đoạn II: Phân bố
Sau hấp thu, sắt gắn với transferrin trong máu và được chuyển tới kho dự trữ ở gan, lách và tủy xương. Các kho này cung cấp sắt để tổng hợp hemoglobin, myoglobin và enzym chứa sắt.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Sắt hấp thu vào tế bào niêm mạc tá tràng ở dạng Fe²⁺, sau đó được oxy hóa thành dạng Fe³⁺ và gắn protein tạo ferritin. Sắt được giải phóng vào tuần hoàn, gắn transferrin và đi vào các quá trình sinh lý tạo máu hoặc dự trữ.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sắt không được thải trừ theo một cơ chế chuyển hóa thuốc điển hình. Cơ thể mất sắt qua bong tế bào niêm mạc, da, tóc, móng, phân, nước tiểu và đặc biệt qua mất máu. Sắt fumarat có kiểu hấp thu và bài xuất tương tự sắt trong chế độ ăn.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Sự hấp thu phụ thuộc môi trường acid đường tiêu hóa. Người đã cắt dạ dày có thể hấp thu sắt kém. Calci, muối magnesi, trientine, cholestyramine, trà, trứng hoặc sữa có thể làm giảm hấp thu sắt; một số thuốc cũng tạo tương tác hấp thu khi dùng đồng thời.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Sắt fumarat
Sắt fumarat thuộc nhóm chế phẩm sắt hóa trị II đường uống, nhóm thuốc chống thiếu máu. Đây là nguồn sắt thay thế, không phải thuốc kích thích tạo hồng cầu độc lập và không điều trị được các dạng thiếu máu không do thiếu sắt.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Sắt fumarat giải phóng Fe²⁺ trong đường tiêu hóa. Sắt hấp thu được vận chuyển bởi transferrin, dự trữ dưới dạng ferritin và được sử dụng để tổng hợp hemoglobin, myoglobin cùng các enzym chứa sắt. Việc bổ sung giúp khôi phục nguồn sắt khi cơ thể bị thiếu, từ đó hỗ trợ quá trình tạo hồng cầu bình thường.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Sắt là thành phần thiết yếu của hemoglobin và tham gia các quá trình oxy hóa ở mô. Tác dụng dược lý của sắt fumarat là cung cấp sắt cho các kho dự trữ và quá trình tổng hợp các protein chứa sắt; đáp ứng phụ thuộc mức độ thiếu sắt, nguyên nhân mất sắt, khả năng hấp thu và tuân thủ điều trị.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Sắt fumarat
Theo các SmPC đã tra cứu, sắt fumarat được chỉ định để dự phòng và điều trị tình trạng thiếu sắt, bao gồm thiếu máu do thiếu sắt đã được xác định. Hoạt chất không được dùng để điều trị các dạng thiếu máu không liên quan đến thiếu sắt nếu chưa xác định nguyên nhân.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây là thông tin từ nhãn của các sản phẩm cụ thể, không phải liều cá nhân hóa và không được tự áp dụng:
- Fersamal 210 mg, cung cấp khoảng 65–70 mg sắt nguyên tố mỗi viên: người lớn và người cao tuổi điều trị thiếu máu thiếu sắt dùng 1 viên, ngày 2–3 lần; dự phòng dùng 1 viên, ngày 1–2 lần.
- Fersaday 322 mg, cung cấp khoảng 100 mg sắt nguyên tố mỗi viên: người lớn và người cao tuổi dùng 1 viên mỗi ngày; trường hợp thiếu sắt nặng hoặc khó đáp ứng có thể dùng 1 viên, ngày 2 lần theo nhãn và chỉ định chuyên môn.
- Fersamal siro 140 mg/5 ml, cung cấp khoảng 45 mg sắt nguyên tố: nhãn ghi người lớn điều trị dùng 10 ml, ngày 2 lần; dự phòng dùng 5 ml, ngày 2 lần.
- Nhãn siro ghi liều điều trị ở trẻ đủ tháng và trẻ em là 3–6 mg sắt nguyên tố/kg/ngày, chia 2–3 lần, tối đa 180 mg sắt nguyên tố/ngày; việc sử dụng cho trẻ phải dưới tư vấn y tế.
- Theo khuyến nghị WHO về dự phòng trong thai kỳ, phụ nữ mang thai được khuyến nghị bổ sung hằng ngày 30–60 mg sắt nguyên tố cùng 400 microgam acid folic. WHO quy đổi 60 mg sắt nguyên tố tương đương khoảng 180 mg sắt fumarat. Đây là khuyến nghị y tế công cộng, không phải chỉ định áp dụng giống nhau cho mọi sản phẩm hoặc mọi thai phụ.
Các nhãn có chế độ liều khác nhau vì hàm lượng sắt nguyên tố, dạng bào chế và hồ sơ sản phẩm khác nhau. Bác sĩ hoặc dược sĩ phải lựa chọn liều dựa trên xét nghiệm, nguyên nhân thiếu sắt và khả năng dung nạp.
Dùng bằng đường uống theo đúng tờ hướng dẫn của sản phẩm. Không tự quy đổi số viên chỉ dựa trên số miligam sắt fumarat; cần kiểm tra lượng sắt nguyên tố trong mỗi liều.
Trà, trứng, sữa, calci, magnesi và một số thuốc có thể làm giảm hấp thu. Không tự ý dùng cùng thời điểm với thuốc khác; cần hỏi dược sĩ về khoảng cách liều phù hợp.
Không nghiền, nhai hoặc mở viên nang trừ khi tờ hướng dẫn của chính sản phẩm cho phép. Siro có thể làm đổi màu răng; cần đong đúng dụng cụ và vệ sinh răng miệng phù hợp.
Trước và trong điều trị, bác sĩ có thể theo dõi công thức máu, hemoglobin, ferritin và các chỉ số chuyển hóa sắt; đồng thời phải tìm nguyên nhân gây thiếu sắt hoặc mất máu thay vì chỉ bổ sung sắt kéo dài.
Nhãn siro khuyến cáo đánh giá y tế nếu triệu chứng không cải thiện sau bốn tuần. Các SmPC cũng lưu ý điều trị thiếu máu thiếu sắt không biến chứng thường không nên kéo dài quá sáu tháng hoặc quá ba tháng sau khi tình trạng thiếu máu đã được điều chỉnh nếu không có đánh giá lại.
Cảnh báo và lưu ý về Sắt fumarat
Các chống chỉ định được ghi trong SmPC gồm:
- Quá mẫn với sắt fumarat hoặc thành phần tá dược.
- Hemochromatosis hoặc hemosiderosis.
- Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm.
- Loét dạ dày–tá tràng đang hoạt động.
- Truyền máu lặp lại.
- Viêm ruột khu trú hoặc viêm loét đại tràng theo nhãn đã tra cứu.
- Thiếu máu không do thiếu sắt.
Danh sách chống chỉ định có thể khác giữa các sản phẩm. Cần kiểm tra tờ hướng dẫn của đúng chế phẩm.
Tác dụng không mong muốn thường gặp nhất liên quan đến kích ứng tiêu hóa, gồm buồn nôn, đau vùng thượng vị, táo bón hoặc tiêu chảy. Phân có thể chuyển màu sẫm hoặc đen khi dùng sắt đường uống.
Dạng siro có thể làm răng đổi màu đen. Một số phản ứng dị ứng của siro có thể liên quan tá dược metabisulfit, không nên quy toàn bộ nguy cơ này cho riêng sắt fumarat.
Phản ứng dị ứng được ghi nhận ở mức hiếm hoặc chưa xác định tần suất tùy sản phẩm.
Ngộ độc sắt cấp không phải tác dụng phụ của liều điều trị thông thường nhưng là biến cố đặc biệt nghiêm trọng khi uống quá liều. Biểu hiện có thể gồm nôn, đau bụng, tiêu chảy, xuất huyết tiêu hóa, tụt huyết áp, toan chuyển hóa, sốc, tổn thương gan, rối loạn đông máu, suy thận, bệnh não hoặc tử vong.
Phải xác định thiếu sắt và nguyên nhân thiếu máu trước khi điều trị kéo dài. Thiếu vitamin B12 hoặc folat phối hợp có thể làm thiếu máu hồng cầu nhỏ không đáp ứng đầy đủ với sắt; trường hợp không đáp ứng cần được đánh giá thêm.
Thận trọng ở người đã cắt dạ dày do có thể hấp thu kém; người có tiền sử loét dạ dày đã điều trị hoặc kiểm soát; người có bệnh viêm ruột, hẹp ruột hoặc bệnh túi thừa tùy nhãn sản phẩm.
Phải để tất cả chế phẩm sắt ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ. Quá liều sắt vô tình là nguy cơ cấp cứu đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Các SmPC ghi nhận uống khoảng 20 mg sắt nguyên tố/kg có khả năng gây độc; mức 200–250 mg/kg có khả năng gây tử vong. Đây là thông tin độc chất học, không phải ngưỡng để tự theo dõi hoặc trì hoãn cấp cứu.
Khi nghi ngờ quá liều, đặc biệt ở trẻ em, phải đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu ngay cả khi chưa có triệu chứng. Không tự gây nôn và không chờ triệu chứng xuất hiện. Xử trí tại bệnh viện có thể gồm đánh giá lâm sàng, định lượng sắt huyết thanh, hồi sức hỗ trợ, điều chỉnh toan chuyển hóa, làm sạch ruột trong trường hợp phù hợp và cân nhắc thuốc tạo phức desferrioxamine theo chỉ định chuyên khoa.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc sản phẩm. SmPC Fersaday 322 mg và siro Fersamal yêu cầu bảo vệ khỏi ánh sáng, bảo quản dưới 25°C; SmPC viên Fersamal 210 mg không yêu cầu điều kiện đặc biệt.
Luôn bảo quản theo nhãn, trong bao bì gốc, tránh ẩm và để ngoài tầm nhìn, tầm với của trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Viên Fersamal 210 mg không được khuyến nghị cho trẻ em trong SmPC tương ứng; nhãn đề xuất sử dụng dạng siro phù hợp hơn.
Siro Fersamal có liều theo độ tuổi hoặc cân nặng, nhưng việc dùng cho trẻ sơ sinh và trẻ em phải theo tư vấn y tế. Tổng liều điều trị trong nhãn siro không vượt quá 180 mg sắt nguyên tố mỗi ngày. Quá liều sắt vô tình là nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng ở trẻ em.
Một số SmPC sử dụng cùng chế độ liều cho người lớn và người cao tuổi. Tuy nhiên, sắt uống có thể gây táo bón và đôi khi dẫn đến ứ phân ở người cao tuổi; cần theo dõi khả năng dung nạp, bệnh tiêu hóa và thuốc dùng đồng thời.
Các SmPC đã tra cứu cho phép sử dụng sắt fumarat trong thai kỳ khi có chỉ định lâm sàng.
WHO khuyến nghị dự phòng trong thai kỳ bằng 30–60 mg sắt nguyên tố và 400 microgam acid folic mỗi ngày; 60 mg sắt nguyên tố tương đương khoảng 180 mg sắt fumarat. Đây là khuyến nghị theo chương trình chăm sóc thai kỳ, không phải căn cứ để tự mua hoặc tự điều trị thiếu máu.
Thai phụ cần được đánh giá công thức máu, tình trạng sắt, chế độ ăn, nguy cơ mất máu và các vitamin phối hợp trước khi chọn sản phẩm.
SmPC ghi nhận chưa chứng minh tác dụng bất lợi ở trẻ bú mẹ của người mẹ được điều trị và cho phép dùng sắt fumarat trong thời kỳ cho con bú khi có chỉ định lâm sàng. Việc lựa chọn liều và sản phẩm vẫn cần căn cứ tình trạng thiếu sắt của người mẹ.
Các SmPC đã tra cứu ghi ảnh hưởng lên khả năng lái xe và vận hành máy là không liên quan hoặc không đáng kể. Người có chóng mặt, mệt hoặc triệu chứng của bệnh nền vẫn nên thận trọng.
Tương tác thuốc của Sắt fumarat
Sắt đường uống có thể làm giảm hấp thu của penicillamine, bisphosphonate, ciprofloxacin, levofloxacin, moxifloxacin, norfloxacin, ofloxacin, entacapone, levodopa, levothyroxine, mycophenolate và kẽm. Nhãn được tra cứu yêu cầu levothyroxine và sắt cách nhau ít nhất hai giờ.
Tetracycline và sắt có thể làm giảm hấp thu lẫn nhau. Calci, magnesi trisilicat, trientine, cholestyramine, trà, trứng và sữa có thể làm giảm hấp thu sắt.
Cần tránh phối hợp sắt với dimercaprol. Chloramphenicol có thể làm chậm quá trình sử dụng sắt cho tạo hồng cầu; sắt uống có thể đối kháng tác dụng hạ huyết áp của methyldopa.
Khoảng cách liều phù hợp khác nhau giữa từng thuốc. Người bệnh cần cung cấp toàn bộ danh sách thuốc, vitamin và khoáng chất cho bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thắc mắc về hoạt chất Sắt fumarat
Sắt fumarat là muối sắt hóa trị II dùng đường uống để cung cấp sắt. Hoạt chất thường được dùng trong dự phòng hoặc điều trị thiếu sắt và thiếu máu do thiếu sắt đã được xác định. Sắt fumarat không điều trị được mọi nguyên nhân gây thiếu máu.
Lượng sắt nguyên tố phụ thuộc hàm lượng và sản phẩm. Các SmPC được tra cứu ghi:
- 210 mg sắt fumarat tương đương khoảng 65–70 mg sắt nguyên tố.
- 322 mg tương đương khoảng 100 mg sắt nguyên tố.
- 140 mg trong 5 ml siro tương đương khoảng 45 mg sắt nguyên tố.
Cần đọc lượng “sắt nguyên tố” trên nhãn thay vì tự quy đổi giữa các sản phẩm.
Phân sẫm màu hoặc đen là hiện tượng đã được ghi nhận khi dùng sắt đường uống. Tuy nhiên, phân đen như hắc ín kèm đau bụng, choáng, mệt tăng, nôn ra máu hoặc dấu hiệu xuất huyết cần được khám ngay; không nên tự kết luận mọi trường hợp phân đen đều do thuốc.
Không nên tự uống cùng thời điểm. Calci có thể làm giảm hấp thu sắt; sắt cũng làm giảm hấp thu levothyroxine. SmPC được tra cứu yêu cầu levothyroxine và sắt cách nhau ít nhất hai giờ. Khoảng cách phù hợp với từng sản phẩm cần được bác sĩ hoặc dược sĩ xác nhận.
Có thể dùng khi có chỉ định lâm sàng. Các SmPC cho phép sử dụng trong thai kỳ, còn WHO khuyến nghị bổ sung sắt nguyên tố phối hợp acid folic để dự phòng thiếu máu ở thai phụ. Thai phụ không nên tự chọn liều vì nhu cầu dự phòng và liều điều trị thiếu máu không giống nhau.

