Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm là bệnh dòng tế bào gốc tạo máu mắc phải, trong đó một nhóm tế bào thiếu các protein bảo vệ khỏi hệ bổ thể. Hồng cầu vì thế dễ bị phá hủy trong lòng mạch, gây thiếu máu, mệt, khó thở, đau bụng, khó nuốt hoặc nước tiểu sẫm; tên bệnh gợi ý ban đêm nhưng tan máu có thể xảy ra bất kỳ lúc nào và nhiều người không có nước tiểu đỏ. PNH còn có thể gây huyết khối ở vị trí bất thường và đi kèm suy tủy, giảm bạch cầu hoặc giảm tiểu cầu. Chẩn đoán chuẩn dựa trên flow cytometry phát hiện thiếu protein neo GPI ở nhiều dòng tế bào. Điều trị bằng thuốc ức chế bổ thể đã thay đổi tiên lượng, nhưng cần lựa chọn chuyên khoa, tiêm chủng và theo dõi nhiễm trùng, tan máu đột phá, huyết khối và chức năng tủy.
Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm là bệnh gì?
Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm là bệnh tạo máu dòng vô tính không ác tính điển hình, phát sinh khi một tế bào gốc tủy xương có đột biến soma, thường ở PIGA. Các tế bào con thiếu neo glycosylphosphatidylinositol nên không gắn đủ CD55 và CD59, hai protein kìm hãm bổ thể. Hậu quả là tan máu nội mạch, hoạt hóa tiểu cầu, rối loạn cơ trơn và nguy cơ huyết khối. PNH khác với đái huyết sắc tố do lạnh, thiếu máu tan máu tự miễn hoặc tiểu máu: nước tiểu sẫm trong PNH chứa hemoglobin tự do, nhưng không phải người bệnh nào cũng có biểu hiện này. Bệnh có thể tồn tại độc lập, đi kèm thiếu máu bất sản hoặc hội chứng rối loạn sinh tủy. Kích thước clone và biểu hiện lâm sàng không luôn song song, nên quyết định điều trị dựa trên tổng thể.
| Tên bệnh | Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Paroxysmal nocturnal hemoglobinuria |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | PNH; bệnh Marchiafava–Micheli; paroxysmal nocturnal haemoglobinuria |
| Mã ICD-10 | D59.5 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Huyết học; thiếu máu tan máu mắc phải; bệnh dòng tế bào gốc tạo máu và hệ bổ thể |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tủy xương và các dòng tế bào máu là trung tâm; hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, mạch máu, thận, phổi, gan và hệ thần kinh có thể bị ảnh hưởng bởi tan máu hoặc huyết khối. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mắc phải, mạn tính, hiếm, không lây và không phải ung thư điển hình; hình thành từ dòng tế bào gốc tạo máu mang đột biến soma, không truyền cho con trong đa số PNH cổ điển. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp trên toàn thế giới; số liệu chính xác tại Việt Nam chưa đầy đủ. Bệnh có thể xuất hiện ở mọi tuổi nhưng thường được chẩn đoán ở người trẻ hoặc trung niên. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm
Đột biến soma trong tế bào gốc tạo máu làm gián đoạn tổng hợp neo GPI. Tế bào máu thiếu CD55 không điều hòa tốt C3 convertase và thiếu CD59 không chặn được phức hợp tấn công màng, dẫn đến hồng cầu vỡ trong lòng mạch. Hemoglobin tự do bắt giữ nitric oxide, góp phần gây co thắt cơ trơn, đau bụng, khó nuốt và rối loạn cương. Hoạt hóa bổ thể, tiểu cầu và nội mô thúc đẩy huyết khối. Đồng thời, môi trường suy tủy tạo lợi thế chọn lọc cho clone PNH tăng trưởng. Một số thuốc chặn C5 kiểm soát tan máu nội mạch nhưng có thể để lại tan máu ngoài mạch do lắng đọng C3; thuốc ức chế bổ thể gần hơn tác động ở vị trí khác.
Thực hành thường chia thành PNH cổ điển với tan máu hoặc huyết khối rõ; PNH đi kèm bệnh suy tủy như thiếu máu bất sản hoặc MDS; và clone PNH dưới lâm sàng được phát hiện khi sàng lọc nhưng chưa gây biểu hiện. Ngoài ra, flow cytometry mô tả tế bào type I có biểu hiện GPI bình thường, type II thiếu một phần và type III thiếu gần hoàn toàn. Phân loại giúp quyết định theo dõi, đánh giá tủy, chỉ định ức chế bổ thể và thời điểm cân nhắc ghép tế bào gốc.
PNH là bệnh hiếm, được ghi nhận ở nhiều khu vực và không có ưu thế giới rõ. Bệnh có thể xuất hiện ở trẻ em nhưng thường được chẩn đoán ở tuổi trưởng thành trẻ hoặc trung niên. Các ước tính quốc tế khác nhau do tiêu chí chẩn đoán, khả năng tiếp cận flow cytometry và việc phát hiện clone nhỏ trong suy tủy. Chưa có dữ liệu toàn quốc đáng tin cậy cho Việt Nam, vì vậy không nên dùng tỷ lệ nước ngoài để dự đoán nguy cơ cá nhân.
PNH không hình thành qua đường lây nhiễm. Một tế bào gốc tạo máu tích lũy đột biến soma trong tủy, sau đó tạo ra quần thể hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu thiếu protein neo GPI. Khi clone mở rộng, bổ thể trong máu tấn công hồng cầu và làm xuất hiện biểu hiện lâm sàng. Quá trình này xảy ra bên trong cơ thể và không truyền qua tiếp xúc.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm
Nguyên nhân trực tiếp là đột biến soma mắc phải trong tế bào gốc tạo máu, thường ở PIGA và hiếm hơn liên quan PIGT trong bối cảnh đặc biệt. Đột biến không đủ một mình để giải thích sự mở rộng clone; áp lực miễn dịch trong suy tủy được cho là tạo lợi thế tương đối cho tế bào PNH. Nhiễm trùng, phẫu thuật, thai kỳ hoặc bỏ liều điều trị không gây bệnh ban đầu nhưng có thể kích hoạt tan máu hoặc huyết khối ở người đã có clone.
Không có yếu tố lối sống đã được xác nhận là nguyên nhân trực tiếp. Nguy cơ phát hiện clone PNH cao hơn ở người thiếu máu bất sản, giảm tế bào máu không giải thích được, MDS giảm sản hoặc huyết khối tại vị trí bất thường kèm tan máu. Nhiễm trùng, phẫu thuật, thai kỳ, mất nước và gián đoạn thuốc ức chế bổ thể có thể thúc đẩy biến cố; đây là yếu tố làm nặng, không phải nguyên nhân tạo clone.
Nhóm nên được xem xét sàng lọc gồm người có tan máu nội mạch Coombs âm tính, hemoglobin niệu, huyết khối tĩnh mạch gan hoặc ổ bụng, thiếu máu bất sản, giảm nhiều dòng tế bào hoặc triệu chứng co thắt cơ trơn không giải thích được. Người đã chẩn đoán PNH có nguy cơ nặng hơn khi clone lớn, LDH cao, tiền sử huyết khối, mang thai hoặc suy tủy đáng kể.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm
Triệu chứng có thể âm thầm, dao động hoặc bùng phát sau nhiễm trùng, phẫu thuật và stress sinh lý. Mệt thường là biểu hiện nổi bật nhưng không đặc hiệu. Nước tiểu sẫm có thể xuất hiện buổi sáng hoặc bất kỳ lúc nào và chỉ gặp ở một phần người bệnh. Huyết khối có thể gây đau bụng, đau ngực hoặc dấu thần kinh. Nếu đi kèm suy tủy, nhiễm trùng và chảy máu do giảm bạch cầu hoặc tiểu cầu có thể nổi trội hơn tan máu.
- Mệt kéo dài, giảm khả năng làm việc và khó thở khi gắng sức do thiếu máu.
- Nước tiểu màu trà hoặc cola do hemoglobin niệu, không nhất thiết xuất hiện mỗi sáng.
- Đau bụng từng cơn, khó nuốt hoặc đau khi nuốt liên quan giảm nitric oxide và co thắt cơ trơn.
- Đau đầu, chóng mặt, tim nhanh hoặc xanh xao khi hemoglobin giảm.
- Vàng da nhẹ hoặc tăng bilirubin do tan máu.
- Dễ bầm, chảy máu hoặc nhiễm trùng khi PNH đi kèm suy tủy và giảm tế bào máu.
- Rối loạn cương ở nam giới do giảm nitric oxide trong tan máu nội mạch.
- Đau lưng, buồn nôn hoặc mệt đột ngột trong cơn tan máu mạnh.
- Huyết khối tĩnh mạch gan, mạc treo, não hoặc da với biểu hiện không điển hình.
- Suy thận cấp trong cơn tan máu hoặc tổn thương thận mạn do hemoglobin niệu kéo dài.
Nên đặt lịch khám: khi mệt kéo dài, thiếu máu Coombs âm tính, nước tiểu sẫm tái diễn hoặc giảm nhiều dòng tế bào. Cần khám trong ngày: khi sốt, đau bụng mới, khó nuốt tăng, nước tiểu sẫm nhiều, chảy máu hoặc mệt tăng rõ. Cần tái khám sớm: khi bỏ hoặc trễ thuốc ức chế bổ thể, LDH tăng, hemoglobin giảm, xuất hiện nhu cầu truyền máu, nhiễm trùng hoặc chuẩn bị phẫu thuật và thai kỳ.
- Đau ngực, khó thở đột ngột, ho ra máu, tim nhanh hoặc ngất.
- Đau bụng dữ dội, bụng chướng, nôn kéo dài hoặc vàng da tăng nhanh.
- Yếu liệt, méo miệng, nói khó, co giật, đau đầu dữ dội hoặc lú lẫn.
- Sưng đau một chân, tím đầu chi hoặc đau vùng gan kèm cổ trướng.
- Sốt cao, cứng gáy, phát ban xuất huyết hoặc diễn biến nhanh khi đang dùng thuốc ức chế bổ thể.
- Chảy máu không cầm, khó thở khi nghỉ hoặc dấu thiếu máu cấp.
Chẩn đoán Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm
Flow cytometry là xét nghiệm xác nhận, tìm quần thể tế bào thiếu protein neo GPI. Mẫu nên đánh giá ít nhất hai dòng tế bào, ưu tiên bạch cầu hạt và mono bằng FLAER kết hợp CD24, CD14 hoặc dấu ấn phù hợp; hồng cầu được đánh giá CD55/CD59 nhưng có thể bị ảnh hưởng bởi truyền máu hoặc tan máu. Bác sĩ đồng thời kiểm tra công thức máu, LDH, bilirubin, haptoglobin, chức năng thận, sắt và dấu đông máu. Tủy xương được xem xét khi có giảm tế bào. Clone nhỏ cần được diễn giải theo bối cảnh; kết quả dương tính không tự động đồng nghĩa phải điều trị ức chế bổ thể.
Bác sĩ hỏi về mệt, nước tiểu sẫm, đau bụng, khó nuốt, đau ngực, tiền sử huyết khối, truyền máu, thiếu máu bất sản, thuốc đang dùng và thai kỳ. Khám chú ý da niêm, nhịp tim, huyết áp, dấu suy tim, vàng da, phù chân, đau gan lách, dấu thần kinh, chảy máu và nhiễm trùng. Nhiều người không có dấu đặc hiệu nên khám bình thường không loại trừ PNH.
- Flow cytometry FLAER và dấu ấn GPI: xác định và định lượng clone trên bạch cầu; là nền tảng chẩn đoán.
- Phân tích CD55/CD59 trên hồng cầu: hỗ trợ phân loại tế bào type II–III nhưng bị ảnh hưởng bởi truyền máu.
- Công thức máu và hồng cầu lưới: đánh giá thiếu máu, suy tủy và đáp ứng tạo máu.
- LDH, bilirubin gián tiếp, haptoglobin, hemoglobin huyết tương và nước tiểu: đánh giá tan máu nội mạch.
- Creatinine, điện giải và xét nghiệm nước tiểu: theo dõi tổn thương thận.
- Ferritin, độ bão hòa transferrin, vitamin B12 và folate: tìm thiếu hụt do hemoglobin niệu hoặc nhu cầu tạo máu.
- Tủy đồ/sinh thiết tủy và di truyền tế bào: dùng khi giảm tế bào, nghi thiếu máu bất sản hoặc MDS.
- Xét nghiệm hình ảnh và đông máu: thực hiện khi nghi huyết khối; D-dimer đơn độc không loại trừ biến cố.
Siêu âm Doppler, CT hoặc MRI có cản quang được lựa chọn theo vị trí nghi huyết khối, đặc biệt tĩnh mạch gan, cửa, mạc treo, não hoặc phổi. Siêu âm tim có thể đánh giá tăng áp phổi hay ảnh hưởng tim do thiếu máu. Hình ảnh không chẩn đoán clone PNH; chỉ dùng để phát hiện biến chứng và phải cân nhắc chức năng thận, thai kỳ và nguy cơ cản quang.
Chẩn đoán PNH cần chứng minh quần thể tế bào máu thiếu protein neo GPI bằng flow cytometry chất lượng phù hợp. Biểu hiện lâm sàng và xét nghiệm giúp phân loại PNH cổ điển, PNH kèm suy tủy hoặc clone dưới lâm sàng. Kích thước clone được báo cáo riêng ở từng dòng tế bào; sau truyền máu, clone hồng cầu có thể thấp giả. Không dùng nước tiểu sẫm, Ham test hoặc sucrose lysis test đơn độc làm tiêu chuẩn hiện đại.
Điều trị Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm
Mục tiêu là kiểm soát tan máu, giảm truyền máu, ngăn huyết khối, bảo vệ thận và điều trị suy tủy nếu có. Thuốc ức chế bổ thể được cân nhắc khi tan máu có triệu chứng, nhu cầu truyền máu, huyết khối hoặc gánh nặng bệnh đáng kể; clone nhỏ không triệu chứng thường theo dõi. Huyết khối cấp cần điều trị khẩn và đánh giá ức chế bổ thể. Ghép tế bào gốc chỉ dành cho trường hợp chọn lọc, chủ yếu suy tủy nặng hoặc bệnh tiến triển không kiểm soát. Nhập viện khi tan máu nặng, huyết khối, nhiễm trùng hoặc giảm tế bào nghiêm trọng.
Các lựa chọn ức chế bổ thể gồm thuốc kháng C5 như eculizumab hoặc ravulizumab; thuốc tác động gần hơn như pegcetacoplan hoặc iptacopan; danicopan có thể được dùng bổ sung trong bối cảnh phù hợp theo phê duyệt và khả năng tiếp cận. Lựa chọn dựa trên tan máu nội mạch/ngoài mạch, hemoglobin, truyền máu, bệnh kèm và nguy cơ nhiễm trùng. Kháng đông được dùng cho huyết khối và một số tình huống nguy cơ cao, không áp dụng tự động cho mọi người. Bổ sung sắt, folate hoặc truyền máu chỉ khi có chỉ định.
Truyền khối hồng cầu hỗ trợ khi thiếu máu có triệu chứng; tiểu cầu được truyền trong chảy máu hoặc thủ thuật theo ngưỡng chuyên môn. Lọc máu có thể cần trong suy thận cấp nặng. Can thiệp nội mạch đối với huyết khối chỉ thực hiện ở trường hợp chọn lọc sau hội chẩn. Các thủ thuật không thay thế kiểm soát bổ thể và cần phối hợp kế hoạch dự phòng huyết khối, nhiễm trùng và tan máu đột phá.
Ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài là biện pháp có khả năng loại bỏ clone PNH nhưng có nguy cơ tử vong và biến chứng ghép đáng kể. Phương án này thường dành cho suy tủy nặng, MDS tiến triển hoặc PNH không kiểm soát trong bối cảnh phù hợp, chứ không phải lựa chọn đầu tay cho tan máu đáp ứng thuốc. Cắt lách không phải điều trị PNH. Mọi phẫu thuật khác cần kế hoạch ức chế bổ thể, kháng đông và dự phòng nhiễm trùng cá thể hóa.
Chăm sóc hỗ trợ gồm truyền máu khi cần, điều trị thiếu sắt do hemoglobin niệu, bổ sung folate theo đánh giá, kiểm soát đau và tư vấn sinh sản. Người dùng thuốc ức chế bổ thể cần tiêm chủng theo hướng dẫn, hiểu rằng vaccine không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nhiễm não mô cầu và có kế hoạch xử trí sốt. Hỗ trợ tâm lý, khả năng làm việc và tiếp cận điều trị dài hạn cũng quan trọng vì bệnh hiếm và mạn tính.
Theo dõi gồm triệu chứng, hemoglobin, hồng cầu lưới, LDH, bilirubin, chức năng thận, ferritin, nhu cầu truyền máu và biến cố huyết khối. Kích thước clone được lặp lại theo bối cảnh, đặc biệt trong suy tủy hoặc khi biểu hiện thay đổi. Người dùng ức chế bổ thể cần theo dõi tan máu đột phá, tuân thủ lịch dùng, nhiễm trùng và tan máu ngoài mạch. Mỗi thuốc có yêu cầu giám sát riêng theo nhãn và hướng dẫn địa phương.
PNH thường cần theo dõi lâu dài. Thuốc ức chế bổ thể có thể phải duy trì liên tục khi còn chỉ định vì ngừng hoặc trì hoãn có thể dẫn đến tan máu trở lại; thời gian cụ thể phụ thuộc đáp ứng, lựa chọn thuốc và thay đổi clone. Huyết khối cần điều trị kéo dài tùy vị trí và nguy cơ. Sau ghép, quá trình hồi phục kéo dài nhiều tháng và yêu cầu giám sát chuyên sâu; không có mốc khỏi chung cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng nghiêm trọng nhất là huyết khối, có thể ở tĩnh mạch gan, cửa, mạc treo, não, da hoặc phổi. Tan máu kéo dài gây thiếu máu, thiếu sắt, tổn thương thận, tăng áp phổi và triệu chứng co thắt cơ trơn. Suy tủy gây nhiễm trùng hoặc chảy máu. Điều trị ức chế bổ thể làm tăng nguy cơ nhiễm vi khuẩn Neisseria và có thể xảy ra tan máu đột phá; ghép tế bào gốc có biến chứng ghép chống chủ và nhiễm trùng.
Tiên lượng PNH đã cải thiện đáng kể nhờ ức chế bổ thể và chăm sóc huyết khối, nhưng mức độ vẫn khác nhau. Người có huyết khối, suy tủy nặng, tổn thương thận hoặc không tiếp cận điều trị có nguy cơ cao hơn. Một số clone giảm theo thời gian, trong khi số khác ổn định hoặc tăng. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân từ kích thước clone; cần theo dõi đáp ứng lâm sàng, biến cố và bệnh tủy kèm.
Tan máu có thể tái bùng khi nhiễm trùng, phẫu thuật, mang thai, dùng thuốc không đúng lịch hoặc khi hoạt hóa bổ thể vượt mức ức chế. Sau ngừng thuốc, nguy cơ tan máu trở lại có thể đáng kể. Huyết khối cũng có thể tái phát nếu các yếu tố nguy cơ còn tồn tại. Giảm nguy cơ bằng tuân thủ điều trị, tiêm chủng, chuẩn bị trước thủ thuật và liên hệ bác sĩ sớm khi triệu chứng thay đổi.
Không có cách phòng đột biến soma khởi phát PNH. Phòng biến chứng gồm phát hiện sớm clone ở nhóm nguy cơ, điều trị tan máu có chỉ định, tiêm chủng và dự phòng nhiễm trùng khi ức chế bổ thể, kiểm soát mất nước, lập kế hoạch phẫu thuật và thai kỳ, và đánh giá huyết khối kịp thời. Người bệnh không nên tự dùng aspirin hay thuốc chống đông để phòng huyết khối vì lợi ích–nguy cơ phụ thuộc từng trường hợp.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm
Không có chế độ ăn chữa PNH. Nên ăn đủ năng lượng, protein, folate và vi chất; thiếu sắt có thể xảy ra do mất hemoglobin qua nước tiểu nhưng chỉ bổ sung sau xét nghiệm. Người suy thận, đang dùng kháng đông hoặc có bệnh gan cần chế độ cá thể hóa. Không dùng thực phẩm chức năng thay thế thuốc ức chế bổ thể hoặc điều trị huyết khối.
Vận động nhẹ đến vừa thường có lợi nếu hemoglobin ổn định và không có huyết khối cấp. Cần giảm cường độ khi mệt, đau ngực, khó thở, sốt hoặc nước tiểu sẫm tăng. Tránh bất động kéo dài, đặc biệt khi đi xa, nhưng không tự dùng thuốc chống đông. Công việc và du lịch nên được lên kế hoạch quanh lịch điều trị, tiêm chủng và khả năng tiếp cận cấp cứu.
Người bệnh có thể ghi lại mệt, khó thở, đau bụng, đau đầu, sốt, màu nước tiểu, sưng chân, chảy máu và lịch dùng thuốc. Tuy nhiên, màu nước tiểu không phản ánh đầy đủ mức tan máu và clone PNH không thể theo dõi tại nhà. Cần có hướng dẫn rõ về số điện thoại liên hệ, dấu huyết khối và dấu nhiễm não mô cầu khi đang ức chế bổ thể.
- Không tự ngừng, lùi hoặc đổi lịch thuốc ức chế bổ thể.
- Không tự dùng aspirin, thuốc chống đông hoặc thuốc cầm máu để xử trí nguy cơ huyết khối.
- Không bỏ qua sốt, đau đầu dữ dội hoặc phát ban khi đang dùng thuốc ức chế bổ thể.
- Không chờ nước tiểu đỏ mới đi khám khi có đau ngực, đau bụng hoặc dấu thần kinh.
- Không dùng thực phẩm bổ sung thay thế truyền máu, thuốc đặc hiệu hoặc điều trị suy tủy.
- Không thực hiện phẫu thuật hoặc thai kỳ kế hoạch mà chưa trao đổi với nhóm huyết học.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
PNH ở trẻ em hiếm và thường liên quan suy tủy hơn so với người lớn. Triệu chứng có thể là thiếu máu, giảm nhiều dòng tế bào, nhiễm trùng hoặc huyết khối. Flow cytometry cần kỹ thuật nhạy để phát hiện clone nhỏ. Lựa chọn thuốc phụ thuộc tuổi, cân nặng và phê duyệt; tiêm chủng và theo dõi tăng trưởng đặc biệt quan trọng. Trẻ có sốt hoặc đau đầu khi dùng ức chế bổ thể cần được đánh giá khẩn.
Ở người cao tuổi, PNH cần phân biệt với MDS, ung thư huyết học và thiếu máu đa nguyên nhân. Bệnh tim, thận, nguy cơ té ngã và đa thuốc ảnh hưởng quyết định truyền máu, kháng đông và thuốc bổ thể. Triệu chứng huyết khối có thể không điển hình. Mục tiêu điều trị nên cân bằng kiểm soát tan máu với nguy cơ nhiễm trùng, tương tác thuốc và khả năng tuân thủ.
Thai kỳ ở người PNH có nguy cơ cao hơn về huyết khối, tan máu, giảm tiểu cầu, truyền máu và biến chứng sau sinh. Cần quản lý bởi huyết học và sản khoa nguy cơ cao từ trước thụ thai, với kế hoạch thuốc ức chế bổ thể, kháng đông, tiêm chủng và sinh nở cá thể hóa. Không tự ngừng thuốc khi biết có thai; bằng chứng an toàn và lựa chọn điều trị phải được thảo luận theo từng hoạt chất.
Cho con bú cần cân nhắc riêng theo thuốc đang dùng, mức kiểm soát bệnh và nguy cơ huyết khối sau sinh. Một số kháng thể đơn dòng có dữ liệu hạn chế qua sữa, trong khi thuốc uống có đặc tính khác; không nên mặc định an toàn hoặc buộc ngừng cho bú. Nhóm huyết học, sản khoa và nhi khoa cần thống nhất kế hoạch, đặc biệt nếu người mẹ dùng kháng đông hoặc có suy tủy.
PNH có thể gây giảm bạch cầu do suy tủy, và thuốc ức chế bổ thể làm tăng tính nhạy với một số vi khuẩn có vỏ, đặc biệt Neisseria. Sốt, cứng gáy, đau đầu hoặc phát ban cần đánh giá khẩn dù đã tiêm vaccine. Người dùng thêm thuốc ức chế miễn dịch cho thiếu máu bất sản cần theo dõi nhiễm trùng sâu hơn và có ngưỡng nhập viện thấp.
Suy thận làm tăng hậu quả của hemoglobin niệu và ảnh hưởng lựa chọn cản quang; bệnh gan có thể làm khó đánh giá huyết khối tĩnh mạch gan; bệnh tim phổi làm giảm khả năng chịu thiếu máu. MDS hoặc thiếu máu bất sản quyết định chiến lược tủy xương và ghép. Người đa bệnh lý cần rà soát tương tác giữa thuốc bổ thể, kháng đông, kháng sinh và điều trị nền.
Phẫu thuật có thể kích hoạt bổ thể, tan máu và huyết khối. Trước mổ cần phối hợp thời điểm thuốc ức chế bổ thể, kế hoạch truyền máu, kháng đông, vaccine và kháng sinh. Sau mổ theo dõi LDH, hemoglobin, nước tiểu, đau ngực, sưng chân, đau bụng và nhiễm trùng. Không tự trì hoãn liều thuốc hoặc ngừng kháng đông vì lo chảy máu mà chưa trao đổi bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp về Đái huyết sắc tố kịch phát về đêm
PNH cổ điển thường do đột biến soma phát sinh trong tế bào gốc tạo máu sau khi sinh, nên không phải bệnh truyền từ cha mẹ sang con và không lây qua tiếp xúc. Tên “đột biến gen” dễ gây hiểu nhầm với bệnh di truyền, nhưng đột biến này nằm trong một nhóm tế bào máu chứ không có trong toàn bộ tế bào sinh dục. Có các tình trạng rất hiếm liên quan PIGT mang yếu tố mầm, nhưng không đại diện cho đa số người được chẩn đoán PNH.
Thuốc ức chế bổ thể không loại bỏ clone nhưng có thể kiểm soát tan máu, giảm nhu cầu truyền máu và hạ nguy cơ biến chứng ở nhiều người. Ghép tế bào gốc đồng loài có khả năng loại bỏ clone PNH, song rủi ro cao nên chỉ dành cho trường hợp chọn lọc, thường có suy tủy nặng hoặc bệnh tiến triển. Mục tiêu điều trị phổ biến là kiểm soát lâu dài, phòng huyết khối và duy trì chất lượng sống hơn là cam kết chữa khỏi cho mọi người.
Tên bệnh xuất phát từ quan sát lịch sử rằng một số người có nước tiểu sẫm sau khi ngủ. Hiện nay biết rằng bổ thể và tan máu có thể hoạt động cả ngày, còn hemoglobin niệu chỉ xuất hiện khi lượng hemoglobin vượt khả năng xử lý của cơ thể. Nhiều người PNH không bao giờ thấy nước tiểu đỏ rõ. Vì vậy bác sĩ không dựa vào thời điểm hoặc màu nước tiểu để loại trừ bệnh; flow cytometry mới là xét nghiệm xác nhận clone.
Nhiều người có chỉ định ức chế bổ thể cần điều trị dài hạn vì ngừng thuốc có thể làm tan máu trở lại. Tuy nhiên thời gian không giống nhau: clone có thể thay đổi, thuốc có thể được chuyển đổi và bệnh suy tủy kèm có thể quyết định chiến lược khác. Không nên tự ngừng hoặc kéo giãn liều. Bác sĩ đánh giá định kỳ dựa trên triệu chứng, LDH, hemoglobin, truyền máu, huyết khối, kích thước clone và nguy cơ của từng thuốc.
Nhập viện hoặc cấp cứu khi nghi huyết khối, tan máu nặng, thiếu máu có triệu chứng, suy thận, chảy máu, nhiễm trùng hoặc giảm tế bào nghiêm trọng. Đau ngực, khó thở, đau bụng dữ dội, dấu thần kinh, sốt cao, cứng gáy hoặc phát ban khi đang dùng ức chế bổ thể là dấu hiệu đặc biệt khẩn. Quyết định nhập viện dựa trên dấu sinh tồn, xét nghiệm, hình ảnh và khả năng theo dõi an toàn, không chỉ dựa vào màu nước tiểu.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

