Đa hồng cầu nguyên phát là một tân sinh tăng sinh tủy mạn tính khiến tủy xương tạo quá nhiều hồng cầu; bạch cầu và tiểu cầu cũng có thể tăng. Máu trở nên cô đặc hơn, làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông ở não, tim, phổi hoặc tĩnh mạch bụng. Người bệnh có thể đau đầu, chóng mặt, đỏ mặt, ngứa tăng sau tắm nước ấm, tê rát đầu chi hoặc đầy tức vùng lách, nhưng một số trường hợp chỉ được phát hiện qua công thức máu. Chẩn đoán cần phân biệt với đa hồng cầu thứ phát do thiếu oxy, hút thuốc, ngưng thở khi ngủ hoặc thuốc. Việc xác định đột biến JAK2, đo erythropoietin và đánh giá tủy xương giúp định hướng chính xác. Điều trị và theo dõi sớm có thể giảm nguy cơ huyết khối, kiểm soát triệu chứng và phát hiện tiến triển sang xơ tủy.
Đa hồng cầu nguyên phát là bệnh gì?
Đa hồng cầu nguyên phát là một tân sinh tăng sinh tủy mạn tính, trong đó tế bào gốc tạo máu mang bất thường mắc phải tăng sinh không kiểm soát. Hậu quả nổi bật là số lượng và khối lượng hồng cầu tăng thật sự, làm hematocrit cao; bạch cầu và tiểu cầu cũng thường tăng do tủy xương tăng sinh cả ba dòng. Phần lớn người bệnh có đột biến JAK2 V617F, một nhóm nhỏ có đột biến JAK2 exon 12.
Bệnh khác với đa hồng cầu thứ phát, nơi hồng cầu tăng do thiếu oxy, tăng erythropoietin hoặc tác động của thuốc. Đa hồng cầu nguyên phát cũng không đồng nghĩa với cô đặc máu tương đối do mất nước. Việc phân biệt rất quan trọng vì chiến lược điều trị và nguy cơ biến chứng khác nhau. Đây là bệnh mạn cần quản lý lâu dài, tập trung phòng huyết khối, giảm triệu chứng và theo dõi tiến triển sang xơ tủy sau đa hồng cầu vera hoặc bạch cầu cấp dòng tủy.
| Tên bệnh | Đa hồng cầu nguyên phát |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Polycythemia vera |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Đa hồng cầu vera; bệnh Vaquez; PV |
| Mã ICD-10 | D45 – Đa hồng cầu vera theo ICD-10 của WHO. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tân sinh tăng sinh tủy mạn tính BCR::ABL1 âm tính; chuyên khoa Huyết học. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tủy xương và máu là vị trí chính; lách, hệ mạch máu, não, tim, phổi, gan và da có thể bị ảnh hưởng bởi tăng độ nhớt, huyết khối hoặc tiến triển bệnh. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây, thuộc nhóm tân sinh dòng tủy; thường liên quan đột biến mắc phải JAK2 và có nguy cơ huyết khối, xơ tủy hoặc chuyển dạng bạch cầu cấp. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp trong cộng đồng; chủ yếu được chẩn đoán ở người trưởng thành và người lớn tuổi. |
| Bệnh có lây không? | Không; đa hồng cầu nguyên phát không phải bệnh truyền nhiễm. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đa hồng cầu nguyên phát
Đột biến hoạt hóa JAK2 làm đường truyền tín hiệu JAK–STAT hoạt động liên tục dù không có kích thích sinh lý đầy đủ. Dòng tế bào gốc bất thường vì thế tăng sinh và tạo quá nhiều hồng cầu, đồng thời có thể làm tăng bạch cầu và tiểu cầu. Khối lượng hồng cầu cao làm tăng độ nhớt máu, giảm dòng chảy vi tuần hoàn và tạo điều kiện cho huyết khối. Tế bào máu cùng nội mô và phản ứng viêm mạn cũng góp phần hoạt hóa đông máu. Theo thời gian, vi môi trường tủy có thể biến đổi, tích tụ xơ và dẫn đến xơ tủy sau đa hồng cầu vera; hiếm hơn, các bất thường di truyền bổ sung thúc đẩy chuyển dạng bạch cầu cấp.
Đa hồng cầu nguyên phát không được chia giai đoạn như nhiều ung thư đặc. Trong thực hành, bệnh thường được mô tả theo nguy cơ huyết khối: nguy cơ thấp khi người bệnh không quá 60 tuổi và chưa từng huyết khối; nguy cơ cao khi có tiền sử huyết khối hoặc tuổi trên 60. Bác sĩ còn đánh giá gánh nặng triệu chứng, nhu cầu trích máu, lách to, tăng bạch cầu, tăng tiểu cầu rất cao và nguy cơ tim mạch để quyết định điều trị. Về diễn tiến, có thể phân biệt giai đoạn đa hồng cầu vera mạn, xơ tủy sau đa hồng cầu vera và giai đoạn tăng tốc hoặc chuyển dạng bạch cầu cấp.
Bệnh gặp chủ yếu ở người trung niên và cao tuổi, nhưng có thể xuất hiện ở người trẻ. Nam giới thường được chẩn đoán nhiều hơn nữ giới trong nhiều quần thể. Đa hồng cầu nguyên phát là bệnh hiếm; số liệu dịch tễ thay đổi theo tiêu chuẩn chẩn đoán và hệ thống đăng ký. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế, vì vậy không nên suy diễn trực tiếp tỷ lệ từ các quốc gia khác. Nhiều trường hợp được phát hiện tình cờ khi xét nghiệm công thức máu vì bệnh có thể chưa gây triệu chứng rõ.
Bệnh hình thành từ một tế bào gốc tạo máu trong tủy xương tích lũy đột biến JAK2, sau đó mở rộng thành dòng tế bào chiếm ưu thế. Dòng này đáp ứng quá mức với các tín hiệu tạo máu và sản xuất hồng cầu không còn phụ thuộc bình thường vào erythropoietin. Quá trình diễn ra nội sinh, không liên quan đường phơi nhiễm hay xâm nhập của tác nhân truyền nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đa hồng cầu nguyên phát
Nguyên nhân trực tiếp là sự hình thành một dòng tế bào gốc tạo máu mang đột biến hoạt hóa, gần như luôn liên quan JAK2. Đây thường là đột biến mắc phải trong đời, không phải do lây nhiễm và không đồng nghĩa bệnh di truyền từ cha mẹ. Các biến đổi gen bổ sung có thể ảnh hưởng diễn tiến nhưng không phải ai cũng có. Hiện chưa xác định được một yếu tố môi trường đơn lẻ gây bệnh ở đa số người bệnh. Tuổi cao làm tăng khả năng xuất hiện các dòng tế bào tạo máu bất thường, nhưng không có nghĩa lão hóa chắc chắn dẫn tới bệnh.
Không thay đổi được: tuổi cao hơn và sự hiện diện của tạo máu dòng vô tính làm tăng khả năng phát hiện bệnh. Chưa được khẳng định rõ: một số phơi nhiễm nghề nghiệp hoặc bức xạ từng được nghiên cứu nhưng chưa giải thích phần lớn trường hợp. Các yếu tố như hút thuốc, tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn lipid không được coi là nguyên nhân gây đa hồng cầu nguyên phát, nhưng làm tăng nguy cơ biến cố mạch máu khi bệnh đã có.
Người lớn tuổi, người có công thức máu tăng hồng cầu kéo dài không giải thích được, người từng huyết khối ở vị trí bất thường như tĩnh mạch cửa hoặc tĩnh mạch gan, và người có triệu chứng ngứa sau tắm ấm kèm lách to cần được đánh giá. Khi đã chẩn đoán, nhóm trên 60 tuổi, từng huyết khối, có nhiều yếu tố tim mạch hoặc khó kiểm soát hematocrit có nguy cơ biến chứng cao hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đa hồng cầu nguyên phát
Bệnh có thể âm thầm trong nhiều năm và được phát hiện qua xét nghiệm. Khi có triệu chứng, biểu hiện thường liên quan tăng độ nhớt, rối loạn vi tuần hoàn, phóng thích chất trung gian từ tế bào máu hoặc lách to. Mức độ không luôn tương ứng trực tiếp với số hồng cầu. Người trẻ có thể nổi bật bằng đau đầu hoặc huyết khối; người cao tuổi dễ có biểu hiện lẫn với bệnh tim mạch nền. Các triệu chứng mới tăng nhanh, sụt cân, sốt, vã mồ hôi đêm hoặc thiếu máu có thể gợi ý tiến triển và cần khám sớm.
- Đau đầu, choáng váng hoặc nhìn mờ do rối loạn dòng máu vi tuần hoàn.
- Ngứa toàn thân, thường tăng sau khi tắm nước ấm, không nhất thiết có phát ban.
- Đỏ mặt hoặc da đỏ sẫm; tay chân có thể nóng rát, đỏ và đau.
- Mệt mỏi, giảm tập trung hoặc cảm giác nặng đầu kéo dài.
- Đầy tức hạ sườn trái, mau no do lách to ở một số người bệnh.
- Tê bì đầu chi, ù tai hoặc cảm giác châm chích liên quan vi tuần hoàn.
- Chảy máu mũi, bầm tím hoặc xuất huyết tiêu hóa khi chức năng tiểu cầu rối loạn.
- Cơn gout hoặc đau khớp do tăng acid uric từ chuyển hóa tế bào.
- Đau bụng do huyết khối tĩnh mạch lách, cửa hoặc gan.
- Sụt cân, sốt nhẹ, vã mồ hôi đêm hoặc đau xương khi gánh nặng bệnh tăng.
- Rối loạn thị giác thoáng qua hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua.
Nên đặt lịch khám: khi công thức máu lặp lại cho thấy hemoglobin hoặc hematocrit tăng, có ngứa sau tắm ấm, đỏ mặt, đau đầu dai dẳng hoặc lách to. Cần khám trong ngày: khi xuất hiện đau đầu khác thường, nhìn mờ mới, chảy máu kéo dài, đau đỏ đầu chi hoặc đau bụng không giải thích được. Cần tái khám sớm: khi đang điều trị nhưng hematocrit tăng, cần trích máu thường xuyên hơn, lách to nhanh, mệt nhiều, sụt cân hoặc tác dụng không mong muốn của thuốc.
- Đột ngột méo miệng, yếu liệt, nói khó, lú lẫn hoặc mất thị lực: gọi 115 vì có thể là đột quỵ.
- Đau ngực, khó thở, vã mồ hôi, ngất hoặc tim đập bất thường: cần cấp cứu ngay.
- Khó thở đột ngột, đau ngực tăng khi hít sâu hoặc ho ra máu: nghĩ đến thuyên tắc phổi.
- Một chân sưng đau, nóng đỏ rõ hoặc đau bụng dữ dội kéo dài: cần đánh giá huyết khối khẩn cấp.
- Chảy máu nhiều, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc đau đầu dữ dội kèm nôn: đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe nếu tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Đa hồng cầu nguyên phát
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác nhận tăng hồng cầu kéo dài và loại trừ cô đặc máu do mất nước. Bác sĩ kết hợp bệnh sử, khám, công thức máu, erythropoietin huyết thanh, xét nghiệm đột biến JAK2 và thường đánh giá tủy xương. Các nguyên nhân thiếu oxy, hút thuốc, ngưng thở khi ngủ, bệnh tim phổi, khối u tiết erythropoietin và thuốc phải được xem xét. Không nên tự kết luận chỉ từ một lần hematocrit cao, vì giới tính, độ cao, mất nước và sai số xét nghiệm có thể ảnh hưởng kết quả.
Bác sĩ hỏi về đau đầu, ngứa sau tắm ấm, huyết khối trước đây, chảy máu, hút thuốc, ngưng thở khi ngủ, thuốc nội tiết và triệu chứng toàn thân. Khám tập trung vào màu da, huyết áp, dấu hiệu thiếu máu cục bộ đầu chi, lách và gan, tim phổi, hạch và dấu hiệu huyết khối tĩnh mạch. Việc sờ lách hoặc đánh giá mạch chỉ có giá trị khi được thực hiện trong bối cảnh lâm sàng đầy đủ.
Công thức máu: xác nhận tăng hemoglobin, hematocrit và đánh giá bạch cầu, tiểu cầu; kết quả có thể bị che lấp khi thiếu sắt. Phết máu và ferritin: tìm hồng cầu nhỏ, thiếu sắt hoặc hình thái bất thường. Erythropoietin huyết thanh: mức thấp hỗ trợ chẩn đoán nhưng không đứng một mình. JAK2 V617F và exon 12: là xét nghiệm phân tử then chốt. Sinh hóa: chức năng gan thận, acid uric và các yếu tố nguy cơ tim mạch phục vụ đánh giá toàn diện. Tủy xương: xem tăng sinh ba dòng và loại trừ bệnh tăng sinh tủy khác.
Siêu âm bụng có thể xác định kích thước lách, gan và phát hiện bất thường thận khi khám chưa rõ. Doppler, CT hoặc MRI được chỉ định khi nghi huyết khối tĩnh mạch bụng, nhồi máu hoặc khối u tiết erythropoietin. Hình ảnh học không tự xác định đa hồng cầu nguyên phát; vai trò chính là đánh giá biến chứng và loại trừ nguyên nhân khác.
Tiêu chuẩn phân loại hiện hành yêu cầu bằng chứng tăng hồng cầu theo ngưỡng hemoglobin, hematocrit hoặc khối lượng hồng cầu; đột biến JAK2; và hình thái tủy xương tăng sinh ba dòng phù hợp, với erythropoietin thấp là tiêu chí hỗ trợ. Cách kết hợp tiêu chí phụ thuộc bộ phân loại WHO hoặc ICC và bối cảnh lâm sàng. Một số trường hợp tăng hồng cầu rất rõ có thể được xử lý khác về yêu cầu sinh thiết tủy. Các ngưỡng không phải công cụ tự chẩn đoán và cần bác sĩ huyết học diễn giải.
Điều trị Đa hồng cầu nguyên phát
Mục tiêu là duy trì hematocrit trong giới hạn mục tiêu, ngăn huyết khối và chảy máu, giảm ngứa hoặc triệu chứng vi tuần hoàn, kiểm soát lách to và hạn chế độc tính điều trị. Mọi người bệnh cần được phân tầng nguy cơ huyết khối và quản lý huyết áp, hút thuốc, đái tháo đường, lipid máu. Trích máu điều trị và thuốc kháng kết tập tiểu cầu thường là nền tảng khi không chống chỉ định. Thuốc giảm tế bào được cân nhắc ở nguy cơ cao hoặc khi bệnh khó kiểm soát. Nhập viện khi có huyết khối cấp, chảy máu nặng, tăng độ nhớt có triệu chứng nghiêm trọng hoặc biến chứng cần can thiệp.
Thuốc kháng kết tập tiểu cầu: thường được dùng để giảm biến cố mạch máu nếu nguy cơ chảy máu cho phép. Hydroxyurea: thuốc giảm tế bào thường dùng ở người nguy cơ cao; cần theo dõi công thức máu và độc tính da, niêm mạc. Interferon alfa dạng pegyl hóa hoặc ropeginterferon: có thể phù hợp ở người trẻ hoặc một số tình huống đặc biệt, nhưng cần theo dõi tác dụng toàn thân, gan và tâm thần. Ruxolitinib: có thể được cân nhắc khi không đáp ứng hoặc không dung nạp hydroxyurea, nhất là khi triệu chứng hoặc lách to đáng kể. Lựa chọn thuốc phải do bác sĩ cá thể hóa; không tự mua, tăng giảm hoặc ngừng thuốc.
Trích máu điều trị là thủ thuật loại bớt máu để hạ hematocrit. Tần suất và lượng máu lấy phụ thuộc hematocrit, triệu chứng, thể trạng và bệnh tim mạch. Thủ thuật có thể gây choáng, tụt huyết áp hoặc thiếu sắt; người bệnh cần được theo dõi tại cơ sở y tế. Trích máu không loại bỏ dòng tế bào bất thường nên vẫn phải theo dõi lâu dài.
Phẫu thuật không phải phương pháp điều trị chuẩn cho đa hồng cầu nguyên phát. Cắt lách chỉ được xem xét rất hiếm trong tình huống đặc biệt và có nguy cơ huyết khối, nhiễm trùng cùng biến chứng sau mổ. Khi cần phẫu thuật vì bệnh khác, bác sĩ huyết học và ngoại khoa phải phối hợp tối ưu hematocrit, tiểu cầu, thuốc chống huyết khối và kế hoạch dự phòng huyết khối.
Uống đủ nước theo hướng dẫn, chăm sóc da dịu nhẹ, tránh tắm quá nóng nếu làm tăng ngứa và giữ ấm tay chân có thể giúp giảm khó chịu. Ngừng hút thuốc, vận động phù hợp, kiểm soát cân nặng, huyết áp và đường huyết hỗ trợ giảm nguy cơ mạch máu. Ngứa kéo dài, lo âu, mất ngủ hoặc mệt mỏi nên được trao đổi để có biện pháp hỗ trợ dựa trên bằng chứng, không dựa vào sản phẩm quảng cáo.
Theo dõi gồm công thức máu và hematocrit định kỳ, nhu cầu trích máu, triệu chứng vi tuần hoàn, ngứa, chảy máu, huyết khối, kích thước lách và tác dụng phụ thuốc. Bác sĩ có thể theo dõi chức năng gan thận, acid uric và yếu tố tim mạch tùy điều trị. Cần liên hệ sớm khi sốt kéo dài, loét chân, bầm chảy máu bất thường, mệt tăng nhanh, sụt cân, lách to hoặc xuất hiện triệu chứng thần kinh và hô hấp mới.
Đa hồng cầu nguyên phát thường cần quản lý suốt đời. Giai đoạn đầu có thể phải trích máu gần nhau cho đến khi hematocrit đạt mục tiêu; sau đó khoảng cách phụ thuộc đáp ứng. Thuốc giảm tế bào thường dùng kéo dài nếu còn chỉ định, nhưng có thể thay đổi khi hiệu quả giảm, độc tính xuất hiện, mang thai hoặc bệnh tiến triển. Không có mốc cố định bảo đảm hết bệnh.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng mạch máu: đột quỵ, nhồi máu cơ tim, huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi và huyết khối tĩnh mạch bụng. Chảy máu: có thể xảy ra khi chức năng tiểu cầu bất thường hoặc dùng thuốc chống huyết khối. Biến chứng chuyển hóa: tăng acid uric và gout. Dài hạn: xơ tủy sau đa hồng cầu vera, thiếu máu, lách to và hiếm hơn là bạch cầu cấp dòng tủy. Do điều trị: thiếu sắt do trích máu, giảm tế bào máu, nhiễm trùng hoặc độc tính đặc hiệu của thuốc.
Nhiều người bệnh có thể sống lâu khi được kiểm soát hematocrit và nguy cơ tim mạch tốt. Tiên lượng phụ thuộc tuổi, tiền sử huyết khối, bạch cầu, bất thường di truyền, bệnh tim mạch, đáp ứng điều trị và việc xuất hiện xơ tủy hoặc chuyển dạng bạch cầu. Điều trị hiện nay chủ yếu giảm biến cố và triệu chứng hơn là loại bỏ hoàn toàn dòng bệnh. Không thể dự đoán chính xác tuổi thọ của một cá nhân chỉ từ chẩn đoán.
Đây là bệnh mạn nên khái niệm “tái phát” khác bệnh cấp. Hematocrit và triệu chứng có thể tăng trở lại khi ngừng theo dõi, điều trị không đủ, thiếu tuân thủ hoặc bệnh thay đổi sinh học. Sau khi đạt kiểm soát, người bệnh vẫn cần xét nghiệm định kỳ. Việc giảm nguy cơ đợt mất kiểm soát dựa vào tuân thủ lịch khám, dùng thuốc đúng chỉ định và báo sớm tác dụng phụ thay vì tự ngừng thuốc.
Chưa có biện pháp được chứng minh ngăn hoàn toàn đa hồng cầu nguyên phát vì đột biến thường phát sinh ngẫu nhiên. Có thể phòng biến chứng bằng bỏ thuốc lá, kiểm soát huyết áp, đường huyết và lipid, vận động phù hợp, tránh mất nước kéo dài và tuân thủ điều trị. Phòng tái diễn huyết khối cần kế hoạch chuyên khoa dựa trên loại biến cố và nguy cơ chảy máu. Vaccine được sử dụng theo khuyến cáo chung và tình trạng miễn dịch, không phải vaccine đặc hiệu cho bệnh.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đa hồng cầu nguyên phát
Không có chế độ ăn chữa khỏi đa hồng cầu nguyên phát. Nên ưu tiên thực phẩm đa dạng, nhiều rau, ngũ cốc nguyên hạt, nguồn đạm phù hợp và hạn chế muối, đường tự do, chất béo bão hòa để bảo vệ tim mạch. Uống nước đều nếu không bị hạn chế dịch. Không tự bổ sung sắt vì thiếu sắt đôi khi là hệ quả có chủ đích của trích máu; chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá lợi ích lớn hơn nguy cơ tăng hồng cầu.
Vận động mức vừa như đi bộ, đạp xe nhẹ hoặc bài tập sức mạnh phù hợp thường có lợi cho tuần hoàn và tim mạch. Tránh bất động kéo dài; khi đi xa nên thay đổi tư thế và vận động chân. Trong giai đoạn chóng mặt, huyết khối cấp, chảy máu hoặc hematocrit chưa kiểm soát, cần giảm cường độ theo hướng dẫn. Ngủ đủ, giữ lịch làm việc hợp lý và tránh môi trường quá nóng nếu làm ngứa nặng.
Người bệnh có thể ghi nhật ký đau đầu, ngứa, tê rát đầu chi, chảy máu, đau sưng chân, khó thở và mức độ mệt. Theo dõi huyết áp, cân nặng và lượng nước uống có ích khi bác sĩ khuyến nghị. Không có thiết bị tại nhà thay thế công thức máu hoặc đo hematocrit chuẩn. Bất kỳ dấu hiệu thần kinh, đau ngực hoặc khó thở cấp đều phải xử trí như tình huống khẩn cấp, không chờ lịch xét nghiệm.
- Không tự hiến máu hoặc trích máu ngoài cơ sở y tế để thay cho điều trị.
- Không tự dùng aspirin, thuốc chống đông hoặc thảo dược “làm loãng máu” vì có thể gây chảy máu.
- Không bổ sung sắt hay vitamin chứa sắt khi chưa được bác sĩ đánh giá.
- Không ngừng hydroxyurea, interferon hoặc thuốc khác đột ngột chỉ vì công thức máu tạm ổn.
- Không hút thuốc và không để cơ thể mất nước kéo dài.
- Không bỏ qua đau ngực, yếu liệt, khó thở hoặc đau sưng chân.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đa hồng cầu nguyên phát ở trẻ em rất hiếm và dễ nhầm với tăng hồng cầu bẩm sinh hoặc thiếu oxy. Trẻ cần được đánh giá tại cơ sở huyết học nhi khoa có khả năng xét nghiệm di truyền và tủy xương. Nguy cơ huyết khối, ảnh hưởng tăng trưởng và độc tính lâu dài của thuốc phải được cân nhắc riêng; không áp dụng máy móc chiến lược của người lớn.
Người cao tuổi thường có nguy cơ huyết khối cao hơn và nhiều bệnh tim mạch, suy thận hoặc đa thuốc. Triệu chứng chóng mặt, mệt và giảm vận động có thể bị quy cho tuổi già nên dễ bỏ sót. Mục tiêu điều trị vẫn hướng tới kiểm soát huyết khối nhưng cần cân bằng chảy máu, té ngã, khả năng dung nạp trích máu và tương tác thuốc.
Thai kỳ ở người mắc đa hồng cầu nguyên phát có nguy cơ sẩy thai, thai chậm phát triển, tiền sản giật và huyết khối cao hơn. Cần phối hợp huyết học và sản khoa nguy cơ cao trước khi mang thai hoặc ngay khi phát hiện thai. Kế hoạch có thể bao gồm kiểm soát hematocrit, thuốc kháng kết tập phù hợp và interferon trong một số trường hợp; nhiều thuốc giảm tế bào khác không phù hợp. Không tự ngừng thuốc khi biết có thai.
Quyết định dùng thuốc khi cho con bú phải dựa trên mức thuốc vào sữa, nguy cơ cho trẻ và nguy cơ huyết khối của mẹ. Một số lựa chọn có dữ liệu an toàn hạn chế hoặc không được khuyến nghị, trong khi interferon có thể được cân nhắc trong bối cảnh chuyên khoa. Không mặc định phải ngừng cho bú hoặc ngừng điều trị; cần kế hoạch cá thể hóa sau sinh, giai đoạn nguy cơ huyết khối tăng.
Bản thân đa hồng cầu nguyên phát không phải bệnh suy giảm miễn dịch điển hình, nhưng thuốc giảm tế bào có thể làm giảm bạch cầu hoặc tăng nguy cơ nhiễm trùng ở một số người. Người đang điều trị cần báo sốt, rét run, loét miệng hoặc nhiễm trùng tái diễn. Lịch vaccine và dự phòng nhiễm trùng được điều chỉnh theo thuốc, tuổi và bệnh kèm.
Tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid, béo phì, rung nhĩ, bệnh thận và tiền sử ung thư ảnh hưởng rõ đến lựa chọn điều trị và nguy cơ huyết khối hoặc chảy máu. Bệnh gan thận có thể thay đổi cách theo dõi thuốc. Người dùng nhiều thuốc cần rà soát tương tác, đặc biệt với thuốc chống đông, kháng kết tập tiểu cầu và thuốc ảnh hưởng tủy xương.
Phẫu thuật làm tăng đồng thời nguy cơ huyết khối và chảy máu ở người mắc đa hồng cầu nguyên phát. Trước mổ cần tối ưu công thức máu và hematocrit, rà soát thuốc kháng kết tập hoặc chống đông và lập kế hoạch dự phòng huyết khối. Sau mổ cần vận động sớm, theo dõi chảy máu, đau sưng chân, khó thở và bảo đảm đủ dịch theo chỉ định.
Câu hỏi thường gặp về Đa hồng cầu nguyên phát
Bệnh có thể nguy hiểm chủ yếu vì làm tăng nguy cơ huyết khối như đột quỵ, nhồi máu cơ tim, huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc thuyên tắc phổi. Một số người còn gặp chảy máu, gout, lách to và về lâu dài có thể tiến triển thành xơ tủy hoặc hiếm hơn là bạch cầu cấp. Tuy vậy, mức nguy cơ rất khác nhau. Kiểm soát hematocrit, đánh giá tiền sử huyết khối, xử lý yếu tố tim mạch và theo dõi đều đặn giúp giảm đáng kể biến cố có thể phòng ngừa.
Phần lớn trường hợp được xem là bệnh mạn tính có thể kiểm soát chứ chưa có phương pháp điều trị thông thường bảo đảm loại bỏ hoàn toàn dòng tế bào bệnh. Trích máu, thuốc kháng kết tập và thuốc giảm tế bào giúp duy trì chỉ số máu, giảm triệu chứng và phòng huyết khối. Ghép tế bào gốc không phải lựa chọn chuẩn ở giai đoạn mạn vì rủi ro cao, chỉ có thể được xem xét khi bệnh tiến triển đặc biệt. Mục tiêu thực tế là sống lâu, ít biến chứng và duy trì chất lượng cuộc sống.
Thông thường cần theo dõi lâu dài, thường là suốt đời. Có người chỉ cần trích máu định kỳ và quản lý nguy cơ tim mạch, trong khi người nguy cơ cao hoặc có triệu chứng nhiều cần thuốc giảm tế bào kéo dài. Phác đồ có thể thay đổi theo tuổi, huyết khối, khả năng dung nạp, kế hoạch mang thai và diễn tiến bệnh. Khi chỉ số máu ổn định, người bệnh vẫn không nên tự ngừng thuốc hoặc bỏ khám vì hematocrit có thể tăng trở lại mà chưa gây triệu chứng rõ.
Đa số người bệnh có thể và nên vận động đều khi tình trạng ổn định. Đi bộ, bơi nhẹ, đạp xe chậm hoặc tập sức mạnh vừa giúp cải thiện sức khỏe tim mạch và giảm bất động. Cường độ cần giảm nếu đang chóng mặt, thiếu nước, vừa có huyết khối, chảy máu hoặc chỉ số máu chưa kiểm soát. Tránh ngồi bất động nhiều giờ và chú ý uống nước theo hướng dẫn. Người có bệnh tim phổi hoặc dùng thuốc chống đông nên hỏi bác sĩ về môn tập phù hợp.
Nên ăn cân đối theo hướng bảo vệ tim mạch: nhiều rau, trái cây vừa phải, ngũ cốc nguyên hạt, cá và nguồn đạm ít béo; hạn chế muối, thịt chế biến, chất béo bão hòa và rượu quá mức. Không cần loại bỏ hoàn toàn thực phẩm tự nhiên có sắt. Tuy nhiên, không tự dùng viên sắt hoặc đa vitamin chứa sắt vì có thể làm tăng tạo hồng cầu và tăng nhu cầu trích máu. Khi có thiếu sắt gây triệu chứng, bác sĩ sẽ cân nhắc lợi ích và rủi ro trước khi bổ sung.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

