Lipid là thuật ngữ dùng cho một nhóm rộng các chất có nguồn gốc sinh học, thường ít tan trong nước và tan trong dung môi không phân cực. Nhóm này bao gồm chất béo, dầu, phospholipid, sterol, sáp, acid béo và nhiều phân tử liên quan khác.
Lipid không phải tên INN của một hoạt chất hoặc một thuốc đơn lẻ. Mỗi phân tử lipid có cấu trúc, chức năng sinh học, dược động học và ứng dụng khác nhau. Trong cơ thể, lipid tham gia dự trữ và cung cấp năng lượng, cấu tạo màng tế bào, vận chuyển một số chất và điều hòa nhiều quá trình sinh học.
Trong dinh dưỡng, chất béo là dưỡng chất thiết yếu, nhưng loại chất béo và tổng năng lượng của chế độ ăn đều quan trọng. WHO ưu tiên chất béo không bão hòa hơn chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa.
Nội dung chính
- Lipid là gì?: Một nhóm rộng các chất sinh học ít tan trong nước, gồm chất béo, dầu, phospholipid, sterol, sáp và acid béo.
- Lipid có phải hoạt chất không?: “Lipid” không phải một hoạt chất đơn lẻ; từng phân tử hoặc chế phẩm lipid phải được đánh giá riêng.
- Phân loại: Hệ thống LIPID MAPS chia lipid thành tám nhóm lớn, mỗi nhóm tiếp tục có nhiều lớp và phân lớp.
- Vai trò: Tham gia cung cấp năng lượng, dự trữ năng lượng, cấu tạo màng tế bào và nhiều quá trình chuyển hóa.
- Lưu ý dinh dưỡng: WHO khuyến nghị ưu tiên chất béo không bão hòa, hạn chế chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa.
- Liều dùng thuốc: Không có liều dược phẩm chung cho “lipid”; liều của từng hoạt chất hoặc chế phẩm phải dựa trên nhãn và chỉ định riêng.
Hoạt chất Lipid là gì?
Lipid là tên của một nhóm phân tử sinh học, không phải tên một hoạt chất riêng lẻ. Nhóm này bao gồm nhiều phân tử ít tan trong nước như chất béo, dầu, phospholipid, glycolipid, sterol, sáp và acid béo.
Vì vậy, không thể dùng từ “lipid” đơn độc để xác định công dụng, liều, chống chỉ định hoặc mức độ an toàn của một thuốc.
Lipid
INN Lipids
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Lipid |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Lipids |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nhóm lipid |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | Không áp dụng |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Lipid
Không có hồ sơ dược động học chung cho toàn bộ lipid. Quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ khác nhau đáng kể giữa acid béo, triglyceride, phospholipid, cholesterol, sterol và các lipid tổng hợp.
Với lipid trong thực phẩm, quá trình chung có thể bao gồm nhũ tương hóa, tạo micelle, hấp thu qua tế bào ruột, tái ester hóa và đóng gói trong chylomicron. Đây là mô tả sinh lý tổng quát, không phải dược động học của một thuốc cụ thể.
Giai đoạn I: Hấp thu
Lipid trong chế độ ăn được tiêu hóa và tạo thành các thành phần nhỏ hơn như acid béo và glycerol. Acid béo được hấp thu tại ruột, có thể được tái tổng hợp thành triglyceride và đóng gói cùng protein thành chylomicron để vận chuyển.
Cơ chế và mức độ hấp thu của từng lipid cụ thể có thể khác nhau; không nên áp dụng mô tả này cho mọi hoạt chất hoặc chế phẩm lipid.
| F · Sinh khả dụng | Không có giá trị sinh khả dụng chung cho lipid. Sinh khả dụng phụ thuộc cấu trúc phân tử, độ dài và độ bão hòa của chuỗi acid béo, dạng ester, nền thực phẩm, hệ phân tán, đường dùng và đặc điểm của từng sản phẩm. Giá trị sinh khả dụng định lượng. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Sau hấp thu, nhiều lipid được vận chuyển trong máu thông qua lipoprotein như chylomicron, VLDL, LDL và HDL. Một số acid béo không ester hóa được vận chuyển gắn với albumin.
Phân bố mô và thể tích phân bố của một lipid dùng làm thuốc phải được xác định riêng theo hoạt chất và chế phẩm.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Chuyển hóa lipid bao gồm các quá trình tổng hợp, dự trữ, phân giải và oxy hóa. Acid béo có thể được sử dụng để tạo năng lượng trong mô oxy hóa; triglyceride có thể được lưu trữ hoặc vận chuyển, trong khi cholesterol và phospholipid tham gia nhiều cấu trúc và con đường sinh học.
Không có một enzym hoặc con đường chuyển hóa duy nhất áp dụng cho tất cả lipid.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Không có đường thải trừ chung cho toàn bộ lipid. Từng lipid có thể được oxy hóa thành các sản phẩm chuyển hóa, tái sử dụng trong mô, bài tiết qua mật hoặc chuyển thành các hợp chất khác.
Thông số thải trừ của hoạt chất cụ thể.
| t½ · Thời gian bán thải | Không có thời gian bán thải chung cho lipid. Thời gian tồn tại trong tuần hoàn hoặc mô khác nhau giữa acid béo tự do, triglyceride trong lipoprotein, phospholipid, sterol và lipid dùng làm thuốc. Thời gian bán thải của hoạt chất cụ thể. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Không có giá trị độ thanh thải chung cho lipid. Thông số này chỉ có ý nghĩa khi xác định rõ phân tử, đường dùng, liều và phương pháp đo. Độ thanh thải của sản phẩm cụ thể. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến quá trình xử lý lipid trong cơ thể gồm:
- Cấu trúc và độ phân cực của phân tử.
- Dạng bào chế hoặc nền thực phẩm.
- Hoạt động tiêu hóa và hấp thu tại ruột.
- Chức năng gan, tụy và đường mật.
- Protein vận chuyển và lipoprotein.
- Tình trạng dinh dưỡng và chuyển hóa.
- Tương tác với các thành phần khác của bữa ăn.
- Bệnh lý hoặc thuốc dùng kèm.
Mức độ ảnh hưởng phải được đánh giá theo từng lipid hoặc sản phẩm cụ thể.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Lipid
Không có nhóm dược lý chi tiết chung. Trong hệ thống LIPID MAPS, lipid được phân thành tám nhóm lớn với hệ thống lớp và phân lớp riêng.
Các nhóm lớn gồm:
- Fatty acyls.
- Glycerolipids.
- Glycerophospholipids.
- Sphingolipids.
- Sterol lipids.
- Prenol lipids.
- Saccharolipids.
- Polyketides.
Phân loại hóa học không đồng nghĩa với phân loại dược lý hoặc chỉ định điều trị.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Không có một cơ chế tác dụng duy nhất cho lipid. Tùy phân tử, lipid có thể:
- Tham gia cấu tạo màng tế bào.
- Là nguồn hoặc kho dự trữ năng lượng.
- Là tiền chất của chất truyền tin sinh học.
- Tham gia vận chuyển chất trong máu.
- Điều hòa tín hiệu tế bào.
- Là thành phần của hệ dẫn thuốc.
Cơ chế dược lý phải được xác định riêng cho từng hoạt chất lipid.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Không có hồ sơ dược lực học chung cho lipid. Một số lipid chủ yếu có vai trò cấu trúc hoặc dinh dưỡng, trong khi các lipid khác có hoạt tính điều hòa, truyền tin hoặc dược lý.
Quan hệ liều – đáp ứng, nồng độ – tác dụng và thời gian tác dụng của từng lipid cụ thể.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Lipid
Không có chỉ định điều trị chung cho thuật ngữ lipid.
Từng phân tử hoặc chế phẩm lipid có thể được sử dụng với mục đích khác nhau, nhưng chỉ định phải được xác nhận từ nhãn thuốc, SmPC hoặc hồ sơ sản phẩm cụ thể. Không được xem các vai trò sinh lý hoặc dinh dưỡng của lipid là chỉ định điều trị được phê duyệt.
Lipidomics, hệ dẫn thuốc dựa trên lipid, liposome, hạt nano lipid và phân tích dấu ấn lipid là các lĩnh vực nghiên cứu liên quan. Hệ thống LIPID MAPS cung cấp phân loại và mã định danh phục vụ nghiên cứu, cơ sở dữ liệu và mô tả cấu trúc lipid.
Các ứng dụng nghiên cứu không được mặc nhiên xem là chỉ định điều trị đã được phê duyệt.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có liều dược phẩm chung cho lipid. Không nên sử dụng thuật ngữ “lipid” để xây dựng liều thuốc hoặc liều bổ sung.
Trong bối cảnh dinh dưỡng cộng đồng, WHO nêu rằng ở người trưởng thành, chất béo là dưỡng chất thiết yếu; tối thiểu khoảng 15% năng lượng hằng ngày có thể đến từ chất béo và tổng lượng thường được giới hạn ở khoảng 30% năng lượng để hỗ trợ phòng ngừa tăng cân không lành mạnh. Chất béo bão hòa không nên vượt quá 10% và chất béo chuyển hóa không nên vượt quá 1% tổng năng lượng.
Đây là hướng dẫn dinh dưỡng ở cấp độ dân số, không phải liều cá nhân hóa hoặc đơn thuốc.
- Không tự sử dụng một sản phẩm chỉ vì nhãn có từ “lipid” hoặc “chất béo”.
- Xác định rõ sản phẩm là thực phẩm, thực phẩm bổ sung, thuốc, nhũ tương truyền hay tá dược.
- Không uống hoặc tiêm sản phẩm không được thiết kế cho đường dùng tương ứng.
- Với chế độ ăn, nên chú ý cả tổng năng lượng và chất lượng nguồn chất béo.
- WHO ưu tiên chất béo không bão hòa từ các nguồn như cá, quả bơ, các loại hạt và một số dầu thực vật hơn chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa.
- Người có bệnh tim mạch, rối loạn lipid máu, bệnh gan, bệnh tụy hoặc bệnh chuyển hóa nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi lớn chế độ ăn hay dùng sản phẩm bổ sung.
Không có kế hoạch theo dõi chung cho mọi sản phẩm lipid. Nội dung theo dõi phụ thuộc mục đích sử dụng và có thể bao gồm:
- Khả năng dung nạp tiêu hóa.
- Tổng năng lượng và thành phần chế độ ăn.
- Cân nặng và tình trạng dinh dưỡng.
- Xét nghiệm lipid máu khi có chỉ định lâm sàng.
- Chức năng gan, tụy hoặc các thông số chuyển hóa trong trường hợp phù hợp.
- Phản ứng tại vị trí truyền đối với chế phẩm đường tĩnh mạch.
Tần suất và xét nghiệm cụ thể phải do bác sĩ xác định.
Cảnh báo và lưu ý về Lipid
Không có chống chỉ định chung cho toàn bộ lipid.
Chống chỉ định có thể phụ thuộc vào:
- Loại lipid hoặc acid béo.
- Tá dược và nguồn nguyên liệu.
- Đường dùng.
- Dị ứng với thành phần.
- Bệnh lý gan, tụy hoặc chuyển hóa.
- Khả năng xử lý chất béo của người bệnh.
- Tình trạng cấp tính và thuốc dùng kèm.
Chống chỉ định của sản phẩm cụ thể.
Không thể quy một danh sách tác dụng không mong muốn cho toàn bộ lipid.
Tùy sản phẩm và đường dùng, phản ứng có thể liên quan đến không dung nạp tiêu hóa, dị ứng, thay đổi chuyển hóa hoặc phản ứng tại vị trí dùng. Các nguy cơ này không được suy rộng giữa thực phẩm, sản phẩm bổ sung, thuốc uống và nhũ tương truyền.
Dữ liệu của sản phẩm cụ thể.
Không có danh sách tác dụng phụ nghiêm trọng chung cho thuật ngữ lipid.
Các chế phẩm lipid tiêm truyền, lipid nguồn sinh học hoặc sản phẩm chứa nhiều thành phần có thể có nguy cơ riêng, bao gồm phản ứng quá mẫn hoặc biến chứng chuyển hóa. Mức độ và tần suất phải được xác định theo nhãn sản phẩm cụ thể.
Khi có khó thở, phù mặt, đau ngực, lú lẫn hoặc phản ứng bất thường nghiêm trọng sau khi dùng sản phẩm, cần được đánh giá y tế khẩn cấp.
- Không đánh đồng lipid với cholesterol, triglyceride hoặc lipid máu.
- Không xem mọi lipid đều có cùng tác động sức khỏe.
- Không sử dụng sản phẩm lipid đường tiêm nếu không có chỉ định và giám sát y tế.
- Không tự điều trị rối loạn lipid máu bằng sản phẩm bổ sung.
- Không loại bỏ hoàn toàn chất béo khỏi chế độ ăn vì chất béo có vai trò thiết yếu; cần chú ý loại chất béo và tổng năng lượng.
- Chất béo không bão hòa thường được ưu tiên hơn chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa trong hướng dẫn WHO.
Không có định nghĩa quá liều chung cho lipid.
Ăn quá nhiều chất béo chủ yếu liên quan đến dư thừa năng lượng và chất lượng khẩu phần, trong khi quá liều một hoạt chất lipid hoặc nhũ tương lipid đường truyền là vấn đề khác và cần được đánh giá theo sản phẩm cụ thể.
Khi nghi ngờ dùng quá mức thuốc, sản phẩm bổ sung hoặc chế phẩm lipid đường tiêm, cần liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc; không tự gây nôn hoặc tự xử trí.
Không có điều kiện bảo quản chung cho mọi lipid.
Nhiều lipid có thể bị ảnh hưởng bởi nhiệt, ánh sáng, oxy hoặc độ ẩm, nhưng yêu cầu cụ thể phụ thuộc cấu trúc và dạng sản phẩm. Cần:
- Giữ sản phẩm trong bao bì gốc.
- Tuân thủ nhiệt độ ghi trên nhãn.
- Không sử dụng sản phẩm đổi màu, có mùi ôi, tách lớp bất thường hoặc quá hạn.
- Không đông lạnh chế phẩm nếu nhãn không cho phép.
- Để ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ em.
Điều kiện bảo quản cụ thể.
Đối tượng đặc biệt
Trẻ em có nhu cầu năng lượng và chất béo khác người trưởng thành; WHO lưu ý lượng chất béo cao hơn có thể phù hợp ở một số giai đoạn để hỗ trợ tăng trưởng và phát triển.
Không áp dụng giới hạn dinh dưỡng dành cho người lớn một cách máy móc cho trẻ em. Thuốc hoặc sản phẩm bổ sung chứa lipid chỉ nên dùng khi phù hợp độ tuổi và có hướng dẫn chuyên môn.
Không có khuyến cáo chung cho toàn bộ lipid ở người cao tuổi. Nhu cầu dinh dưỡng và khả năng dung nạp phụ thuộc tổng năng lượng, bệnh nền, thuốc đang sử dụng, chức năng tiêu hóa và nguy cơ tim mạch.
Việc dùng sản phẩm bổ sung hoặc chế phẩm lipid cần được đánh giá theo thành phần cụ thể.
Lipid và acid béo là thành phần của chế độ dinh dưỡng, nhưng nhu cầu trong thai kỳ phụ thuộc tổng khẩu phần và từng loại acid béo.
Không có kết luận an toàn chung cho mọi sản phẩm mang tên lipid. Phụ nữ mang thai không nên tự sử dụng thuốc, nhũ tương hoặc sản phẩm bổ sung lipid liều cao khi chưa được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá.
Dữ liệu của từng sản phẩm.
Không có khuyến cáo chung cho mọi lipid hoặc sản phẩm chứa lipid trong thời kỳ cho con bú.
Thành phần dinh dưỡng, khả năng đi vào sữa, ảnh hưởng đến tiết sữa và nguy cơ cho trẻ phụ thuộc từng phân tử, liều và đường dùng. Cần kiểm tra nhãn sản phẩm và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng.
Dữ liệu cụ thể.
Gan giữ vai trò quan trọng trong tổng hợp, chuyển hóa và vận chuyển nhiều lipid.
Người suy gan có thể xử lý một số lipid hoặc chế phẩm lipid khác người có chức năng gan bình thường. Không có công thức điều chỉnh chung; liều và cách dùng phải dựa trên hoạt chất, dạng bào chế và mức độ suy gan.
Khuyến cáo cụ thể.
Không có khuyến cáo chung cho mọi lipid ở người suy thận. Lựa chọn sản phẩm cần xem xét tổng năng lượng, thành phần điện giải, thể tích dịch, bệnh tim mạch và các thuốc dùng kèm.
Điều chỉnh liều của từng hoạt chất hoặc chế phẩm.
Lipid trong chế độ ăn không có cảnh báo chung về lái xe hoặc vận hành máy.
Tuy nhiên, thuốc hoặc chế phẩm chứa một lipid cụ thể có thể kèm hoạt chất khác hoặc gây phản ứng ảnh hưởng khả năng lái xe. Cần tuân theo nhãn của sản phẩm cụ thể.
Dữ liệu chung.
Tương tác thuốc của Lipid
Không có danh sách tương tác thuốc chung cho tất cả lipid.
Tương tác phụ thuộc phân tử và chế phẩm. Một sản phẩm lipid có thể ảnh hưởng đến hấp thu thuốc, năng lượng khẩu phần, xét nghiệm hoặc chuyển hóa, nhưng không được suy đoán khi chưa có dữ liệu sản phẩm.
Tương tác của hoạt chất hoặc chế phẩm cụ thể.
Thắc mắc về hoạt chất Lipid
Lipid là nhóm rộng các phân tử sinh học thường ít tan trong nước và tan trong dung môi không phân cực. Nhóm này gồm chất béo, dầu, phospholipid, sterol, sáp, acid béo và nhiều phân tử khác.
Chất béo là một phần của nhóm lipid, nhưng lipid có phạm vi rộng hơn. Ngoài triglyceride trong chất béo và dầu, lipid còn bao gồm phospholipid, glycolipid, sterol, sáp và acid béo.
“Lipid” không phải một thuốc hoặc hoạt chất INN đơn lẻ. Một số phân tử thuộc nhóm lipid có thể được dùng làm hoạt chất, chất dinh dưỡng, tá dược hoặc hệ dẫn thuốc, nhưng mỗi sản phẩm có chỉ định và mức độ an toàn riêng.
Không. Chất béo là dưỡng chất thiết yếu cho hoạt động tế bào, và acid linoleic cùng alpha-linolenic phải được cung cấp từ chế độ ăn. WHO nhấn mạnh chất lượng chất béo và ưu tiên chất béo không bão hòa hơn chất béo bão hòa hoặc chất béo chuyển hóa.
WHO nêu hướng dẫn chung rằng ở người trưởng thành, tối thiểu khoảng 15% năng lượng hằng ngày nên đến từ chất béo và tổng lượng thường được giới hạn ở khoảng 30% năng lượng. Chất béo bão hòa không nên vượt quá 10% và chất béo chuyển hóa không nên vượt quá 1% tổng năng lượng.
Nhu cầu thực tế thay đổi theo tuổi, mức vận động, thai kỳ, bệnh nền và tổng năng lượng. Đây không phải chỉ định cá nhân hóa.

