Rối loạn lipid máu là tình trạng một hoặc nhiều thành phần lipid và lipoprotein trong máu nằm ngoài mức phù hợp với nguy cơ sức khỏe, thường gặp nhất là LDL-cholesterol tăng, triglyceride tăng, HDL-cholesterol thấp hoặc lipoprotein(a) cao. Bất thường này thường không gây triệu chứng nhưng có thể thúc đẩy xơ vữa động mạch, dẫn đến bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và bệnh động mạch ngoại biên; triglyceride rất cao còn làm tăng nguy cơ viêm tụy cấp. Chẩn đoán dựa trên bộ lipid và đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể, đồng thời tìm nguyên nhân thứ phát như đái tháo đường, suy giáp, bệnh thận, bệnh gan hoặc thuốc. Điều trị không chỉ nhằm “đưa mỡ máu về bình thường” mà còn giảm biến cố tim mạch, bằng lối sống phù hợp và thuốc hạ lipid được cá thể hóa.
Rối loạn lipid máu là bệnh gì?
Rối loạn lipid máu là thuật ngữ rộng mô tả nồng độ hoặc chất lượng lipoprotein bất thường. Kiểu thường gặp gồm tăng LDL-C, tăng triglyceride, tăng non-HDL-C hoặc apoB, HDL-C thấp và lipoprotein(a) tăng. “Mỡ máu cao” chỉ phản ánh một phần vì có trường hợp tổng cholesterol không quá cao nhưng số hạt gây xơ vữa vẫn nhiều. Rối loạn lipid máu nguyên phát liên quan gene, còn dạng thứ phát xuất hiện do bệnh hoặc thuốc. Chẩn đoán không tự động đồng nghĩa phải dùng thuốc; quyết định dựa trên nguy cơ tim mạch, mức LDL-C, bệnh xơ vữa đã có, đái tháo đường, bệnh thận và các yếu tố điều chỉnh nguy cơ.
| Tên bệnh | Rối loạn lipid máu |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Dyslipidemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Rối loạn mỡ máu; rối loạn lipoprotein máu; hyperlipidemia khi chủ yếu tăng lipid |
| Mã ICD-10 | E78.5 khi rối loạn lipid máu chưa xác định loại; cần dùng mã E78 cụ thể hơn nếu đã biết kiểu rối loạn. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; rối loạn lipoprotein và nguy cơ xơ vữa tim mạch. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Máu và chuyển hóa lipoprotein là trọng tâm; thành động mạch, tim, não, động mạch ngoại biên, gan và tụy có thể chịu ảnh hưởng do biến chứng. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng mạn, không lây; có thể nguyên phát do di truyền hoặc thứ phát do bệnh, thuốc và lối sống. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp, đặc biệt ở người lớn tuổi, đái tháo đường, béo phì, bệnh thận hoặc có chế độ ăn và vận động chưa phù hợp. |
| Bệnh có lây không? | Không. |
| Đường lây | Không áp dụng. |
Tổng quan chuyên môn về Rối loạn lipid máu
Lipoprotein vận chuyển cholesterol và triglyceride trong máu. Khi số lượng hạt chứa apoB như LDL, VLDL tàn dư hoặc lipoprotein(a) tăng, chúng dễ đi vào thành động mạch, giữ lại trong lớp nội mạc và kích hoạt viêm, tạo mảng xơ vữa. Triglyceride cao thường phản ánh tăng lipoprotein giàu triglyceride và tàn dư. HDL thấp thường là dấu hiệu của rối loạn chuyển hóa đi kèm hơn là mục tiêu thuốc độc lập. Với triglyceride cực cao, chylomicron tích tụ có thể kích hoạt viêm tụy.
Có thể phân loại theo thành phần nổi trội: tăng cholesterol do LDL, tăng triglyceride, rối loạn hỗn hợp, HDL-C thấp hoặc lipoprotein(a) cao. Phân loại khác dựa trên nguyên nhân: nguyên phát/di truyền và thứ phát. Trong thực hành, nhóm nguy cơ tim mạch và mức độ tăng lipid quan trọng hơn tên phân loại đơn thuần vì quyết định cường độ điều trị và mục tiêu theo dõi.
Rối loạn lipid máu là một trong các yếu tố nguy cơ tim mạch phổ biến nhất ở người trưởng thành. Tần suất tăng theo tuổi, đái tháo đường, béo phì và bệnh thận, nhưng cũng có thể xuất hiện ở trẻ em do di truyền. Dữ liệu Việt Nam khác nhau theo vùng, tuổi và ngưỡng xét nghiệm; không nên áp dụng một tỷ lệ từ nhóm khám bệnh cho toàn dân số.
Rối loạn hình thành khi gan sản xuất quá nhiều lipoprotein, thanh thải qua thụ thể giảm, enzyme chuyển hóa bị thiếu hoặc các bệnh thứ phát làm thay đổi dòng acid béo. Sự bất thường kéo dài làm các hạt gây xơ vữa lưu hành lâu hơn và tích tụ trong thành mạch. Đây là quá trình nội sinh, không có đường lây truyền.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Rối loạn lipid máu
Nguyên nhân nguyên phát gồm biến thể gene ảnh hưởng thụ thể LDL, apoB, PCSK9, lipoprotein lipase và nhiều đường chuyển hóa khác. Nguyên nhân thứ phát thường gặp là đái tháo đường kiểm soát kém, suy giáp, hội chứng thận hư, bệnh thận mạn, ứ mật, béo phì, thai kỳ và uống rượu. Thuốc như glucocorticoid, retinoid, một số thuốc lợi tiểu, chẹn beta, estrogen đường uống, thuốc kháng virus và thuốc chống loạn thần có thể làm thay đổi lipid.
Thay đổi được: hút thuốc, ít vận động, dư cân, chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa hoặc đường tinh luyện, uống rượu và kiểm soát kém đái tháo đường. Không thay đổi được: tuổi, tiền sử gia đình bệnh tim sớm, biến thể di truyền, giới và một số giai đoạn nội tiết. Bệnh thận, gan và tuyến giáp vừa là yếu tố nguy cơ vừa có thể là nguyên nhân thứ phát.
Người có bệnh tim mạch xơ vữa, đái tháo đường, bệnh thận mạn, tăng huyết áp, béo phì, tiền sử gia đình nhồi máu cơ tim sớm hoặc LDL-C rất cao cần được đánh giá tích cực. Trẻ có cha mẹ mắc tăng cholesterol máu gia đình và người dùng thuốc ảnh hưởng lipid cũng thuộc nhóm nên sàng lọc theo hướng dẫn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Rối loạn lipid máu
Phần lớn rối loạn lipid máu không gây triệu chứng cho đến khi có biến chứng. Dạng di truyền nặng có thể tạo u vàng gân, u vàng da, vòng giác mạc sớm hoặc bệnh mạch vành ở tuổi trẻ. Triglyceride rất cao đôi khi gây u vàng phát ban, võng mạc nhiễm mỡ hoặc đau bụng do viêm tụy. Triệu chứng tim mạch cần được xem là biến chứng cần đánh giá khẩn.
- Không có triệu chứng và được phát hiện qua bộ lipid khi khám sức khỏe.
- Đau ngực hoặc khó thở khi đã có bệnh mạch vành, không phải dấu hiệu đặc hiệu của lipid cao.
- Đau cách hồi ở chân khi xơ vữa động mạch ngoại biên tiến triển.
- U vàng quanh mắt có thể gặp nhưng không xác định được loại rối loạn nếu đứng riêng.
- Vòng giác mạc ở người trẻ gợi ý tăng cholesterol kéo dài và cần đánh giá thêm.
- U vàng gân Achilles hoặc gân duỗi bàn tay trong tăng cholesterol máu gia đình.
- U vàng phát ban ở thân và mặt duỗi khi triglyceride tăng rất cao.
- Võng mạc nhiễm mỡ, biểu hiện hiếm gặp của tăng chylomicron nặng.
- Đau bụng dữ dội do viêm tụy liên quan triglyceride.
Nên đặt lịch khám: khi xét nghiệm lipid bất thường, có tiền sử gia đình bệnh tim sớm hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng lipid. Cần khám trong ngày: khi đau bụng dai dẳng kèm nôn, vàng da, yếu cơ nhiều hoặc nước tiểu sẫm sau dùng thuốc. Cần tái khám sớm: khi bỏ thuốc, xuất hiện tác dụng phụ, mang thai hoặc chỉ số tăng dù tuân thủ.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi có đau ngực kéo dài, khó thở, vã mồ hôi, ngất, dấu hiệu đột quỵ hoặc đau bụng trên dữ dội lan ra lưng kèm nôn. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để chờ mỡ máu “tự giảm” hay thử sản phẩm không rõ nguồn gốc.
Chẩn đoán Rối loạn lipid máu
Chẩn đoán gồm bộ lipid, đánh giá nguy cơ tim mạch và tìm nguyên nhân thứ phát. Bác sĩ xem xét kết quả lúc đói hoặc không đói, thuốc, bệnh nền, tiền sử gia đình và biến cố tim mạch. Khi triglyceride cao hoặc LDL-C tính toán không tin cậy, có thể dùng LDL-C đo trực tiếp, non-HDL-C hoặc apoB. Một con số bất thường nên được xác nhận trong bối cảnh phù hợp.
Khám tập trung vào huyết áp, BMI, vòng eo và dấu xơ vữa. Bác sĩ tìm u vàng gân, u vàng quanh mắt, vòng giác mạc sớm, mạch ngoại biên giảm, tiếng thổi động mạch và dấu suy giáp, bệnh gan hoặc hội chứng thận hư. Phân bố mỡ, dấu kháng insulin và tiền sử thuốc giúp định hướng nguyên nhân.
Bộ lipid gồm cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C và triglyceride; non-HDL-C được tính từ cholesterol toàn phần trừ HDL-C. ApoB hữu ích khi triglyceride cao, đái tháo đường hoặc nghi số hạt gây xơ vữa cao. Lipoprotein(a) nên được đo ít nhất một lần trong đời theo hướng dẫn 2026 ở nhiều người trưởng thành. Glucose/HbA1c, TSH, men gan, creatinine/eGFR và xét nghiệm nước tiểu giúp tìm nguyên nhân thứ phát và chuẩn bị điều trị.
Không cần hình ảnh để xác định rối loạn lipid máu. Điểm vôi hóa động mạch vành có thể được dùng chọn lọc để tái phân loại nguy cơ ở người chưa rõ chỉ định thuốc. Siêu âm mạch, CT mạch hoặc chụp động mạch chỉ dùng khi đánh giá bệnh xơ vữa hoặc triệu chứng, không phải để “đo mỡ máu”.
Không có một ngưỡng duy nhất định nghĩa mọi rối loạn lipid máu. Kết quả được phân loại theo từng thành phần và nguy cơ. LDL-C rất cao, triglyceride ≥500 mg/dL, hoặc lipoprotein(a) tăng đáng kể có ý nghĩa riêng. Hướng dẫn 2026 khuyến nghị dùng mục tiêu LDL-C và non-HDL-C theo nhóm nguy cơ, kết hợp PREVENT-ASCVD ở phòng ngừa nguyên phát; bác sĩ cần áp dụng theo tuổi và bối cảnh.
Điều trị Rối loạn lipid máu
Điều trị nhằm giảm biến cố tim mạch, xử lý triglyceride rất cao và điều chỉnh nguyên nhân thứ phát. Bước đầu là đánh giá nguy cơ, củng cố lối sống và xác định mục tiêu LDL-C/non-HDL-C. Thuốc được tăng cường theo đáp ứng và mức nguy cơ. Nhập viện chỉ khi có biến chứng cấp như hội chứng vành, đột quỵ, viêm tụy hoặc độc tính thuốc nghiêm trọng.
Statin là nền tảng ở nhiều người cần giảm nguy cơ xơ vữa. Ezetimibe, kháng thể PCSK9, inclisiran hoặc bempedoic acid có thể được bổ sung theo nguy cơ, mức LDL-C và khả năng dung nạp. Fibrate hoặc omega-3 kê đơn có vai trò chọn lọc ở tăng triglyceride. Nhựa gắn acid mật và thuốc chuyên biệt cho bệnh di truyền được dùng trong tình huống phù hợp. Không tự phối hợp thuốc.
Lọc LDL là thủ thuật chuyên sâu dành cho một số trường hợp tăng cholesterol máu gia đình rất nặng hoặc không đạt kiểm soát bằng thuốc. Can thiệp mạch vành, mạch cảnh hoặc ngoại biên chỉ điều trị biến chứng xơ vữa. Mỗi thủ thuật có nguy cơ chảy máu, tổn thương mạch hoặc biến chứng liên quan đường vào và cần đánh giá chuyên khoa.
Không có phẫu thuật thường quy để chữa rối loạn lipid máu. Phẫu thuật chuyển hóa có thể cải thiện lipid ở người béo phì đáp ứng tiêu chuẩn, nhưng mục tiêu chính là quản lý béo phì và nguy cơ chuyển hóa. Phẫu thuật tim mạch được thực hiện khi có bệnh mạch vành hoặc biến chứng cấu trúc, không thay thế thuốc hạ lipid.
Tư vấn dinh dưỡng, hỗ trợ vận động, cai thuốc lá, giảm rượu, quản lý cân nặng và nhắc thuốc giúp tăng hiệu quả lâu dài. Dược sĩ có thể rà soát tương tác và cách dùng. Hỗ trợ tâm lý hữu ích khi người bệnh lo lắng về điều trị kéo dài hoặc có tác dụng phụ trước đây.
Sau bắt đầu hoặc đổi thuốc, bộ lipid được kiểm tra lại theo lịch bác sĩ để đánh giá phần trăm giảm LDL-C và mức đạt mục tiêu. Cần hỏi đau cơ, yếu cơ, triệu chứng gan, đường huyết và tương tác thuốc. Men gan hoặc creatine kinase không cần lặp thường quy cho mọi người nhưng được làm khi có triệu chứng hoặc nguy cơ.
Rối loạn lipid máu thường cần quản lý nhiều năm, đôi khi suốt đời, nhất là bệnh di truyền hoặc đã có xơ vữa. Lối sống có thể cải thiện triglyceride trong vài tuần, còn đánh giá đầy đủ đáp ứng thuốc thường cần một khoảng theo dõi phù hợp. Không nên ngừng thuốc chỉ vì một lần xét nghiệm đạt mục tiêu.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng chính là xơ vữa động mạch gây nhồi máu cơ tim, đột quỵ thiếu máu, bệnh động mạch ngoại biên và hẹp động mạch chủ ở một số bệnh di truyền. Triglyceride rất cao có thể gây viêm tụy. Thuốc hạ lipid đôi khi gây triệu chứng cơ, tăng men gan, tăng glucose hoặc phản ứng tại chỗ tiêm; nguy cơ tùy hoạt chất và người dùng.
Rối loạn lipid máu thường kiểm soát được khi nguyên nhân được nhận diện, lối sống phù hợp và thuốc được dùng đều. Giảm LDL-C kéo dài làm giảm nguy cơ biến cố, đặc biệt ở người nguy cơ cao. Tiên lượng kém hơn nếu có bệnh di truyền nặng, hút thuốc, đái tháo đường, bệnh thận hoặc đã có nhiều biến cố tim mạch.
Chỉ số lipid thường tăng lại khi ngừng thuốc, tăng cân, uống rượu nhiều, đường huyết hoặc tuyến giáp mất kiểm soát. Đây không hẳn là “tái phát” của một đợt bệnh mà phản ánh yếu tố nền vẫn còn. Duy trì thuốc, lối sống và xét nghiệm định kỳ giúp phát hiện sớm xu hướng xấu.
Phòng mắc rối loạn thứ phát bằng chế độ ăn tốt cho tim, hoạt động thể lực, cân nặng phù hợp, không hút thuốc và kiểm soát đái tháo đường, tuyến giáp, thận. Không thể ngăn hoàn toàn dạng di truyền, nhưng sàng lọc sớm và điều trị từ sớm giúp phòng biến chứng. Không có vaccine phòng rối loạn lipid.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Rối loạn lipid máu
Giảm chất béo bão hòa và trans, thịt chế biến, đồ chiên, bánh kẹo và đồ uống có đường; tăng rau, trái cây nguyên quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và dầu thực vật không bão hòa. Tăng triglyceride cần đặc biệt chú ý rượu và đường đơn. Bệnh thận, gan hoặc tăng triglyceride nặng cần tư vấn riêng.
Vận động đều giúp giảm triglyceride, cải thiện huyết áp, insulin và thể lực, dù HDL-C hoặc LDL-C thay đổi không nhiều ở một số người. Kết hợp aerobic, sức mạnh và giảm thời gian ngồi. Người có đau ngực, bệnh mạch vành hoặc cơ yếu do thuốc cần được đánh giá trước khi tăng cường độ.
Không có thiết bị gia đình đáng tin cậy thay thế bộ lipid chuẩn. Người bệnh có thể theo dõi cân nặng, vòng eo, huyết áp, lịch dùng thuốc và triệu chứng cơ. Bộ xét nghiệm nhanh chỉ nên dùng khi được chương trình y tế hướng dẫn và vẫn cần xác nhận tại phòng xét nghiệm khi quyết định điều trị.
- Không tự ngừng statin hoặc thuốc hạ lipid sau khi kết quả cải thiện.
- Không dùng thực phẩm chức năng thay cho thuốc đã được chỉ định.
- Không tăng gấp đôi liều khi quên thuốc nếu chưa có hướng dẫn cụ thể.
- Không bỏ qua đau cơ nặng, yếu cơ, vàng da hoặc nước tiểu sẫm.
- Không suy luận nguy cơ chỉ từ cholesterol toàn phần mà bỏ qua LDL-C, triglyceride và bệnh nền.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em cần sàng lọc lipid theo tuổi và tiền sử gia đình. LDL-C tăng mạnh gợi ý bệnh di truyền và cần chuyên khoa nhi hoặc lipid. Điều trị ưu tiên dinh dưỡng đủ cho tăng trưởng, vận động và can thiệp gia đình; thuốc có thể được cân nhắc sớm trong tăng cholesterol máu gia đình theo hướng dẫn, với theo dõi phát triển và an toàn.
Ở người cao tuổi, lợi ích giảm biến cố cần cân bằng với frailty, đa bệnh lý, tuổi thọ kỳ vọng và ưu tiên cá nhân. Cần rà soát tương tác thuốc, chức năng gan thận và triệu chứng cơ. Không nên tự động ngừng thuốc chỉ vì tuổi cao; cũng không nên tăng cường điều trị mà bỏ qua nguy cơ té ngã hoặc suy dinh dưỡng.
Lipid tăng sinh lý trong thai kỳ và đa số thuốc hạ lipid cần được đánh giá lại. Người nguy cơ rất cao hoặc bệnh di truyền nặng cần phối hợp sản khoa và chuyên khoa lipid. Không tự ngừng thuốc khi phát hiện có thai; bác sĩ sẽ cân nhắc thời điểm, lựa chọn an toàn và lợi ích - nguy cơ cho mẹ và thai.
Quyết định dùng thuốc khi cho con bú phụ thuộc hoạt chất, nguy cơ tim mạch của mẹ và lựa chọn thay thế. Dữ liệu an toàn khác nhau giữa các nhóm thuốc. Bác sĩ và dược sĩ có thể cân nhắc trì hoãn, đổi thuốc hoặc tiếp tục trong tình huống đặc biệt; không mặc định mọi thuốc đều an toàn hoặc đều phải ngừng.
HIV, ghép tạng và thuốc ức chế miễn dịch có thể làm thay đổi lipid và tăng tương tác với statin. Nguy cơ tim mạch có thể cao hơn dù chỉ số không quá nổi bật. Cần chọn thuốc và liều do bác sĩ điều chỉnh, theo dõi gan, thận và độc tính cơ; người bệnh không tự đổi thuốc kháng virus hoặc chống thải ghép.
Đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh gan, suy giáp và bệnh tim mạch làm thay đổi mục tiêu và lựa chọn thuốc. Người đã có xơ vữa thường cần mục tiêu LDL-C thấp hơn. Bệnh thận hoặc tương tác thuốc có thể yêu cầu thay đổi hoạt chất, còn bệnh gan cấp cần đánh giá trước khi tiếp tục điều trị.
Sau phẫu thuật, thuốc hạ lipid thường được tiếp tục hoặc khởi động lại theo chỉ định, đặc biệt ở người bệnh tim mạch. Khi có tiêu cơ vân, suy thận cấp, nhiễm trùng nặng hoặc không ăn uống được, ê-kíp sẽ đánh giá tạm ngưng hay điều chỉnh. Không tự dùng lại thuốc nếu kế hoạch xuất viện chưa rõ.
Câu hỏi thường gặp về Rối loạn lipid máu
Không. Rối loạn lipid máu có thể là LDL-C cao, triglyceride cao, HDL-C thấp, non-HDL-C hoặc apoB cao, lipoprotein(a) tăng, hoặc phối hợp nhiều bất thường. Cholesterol toàn phần đôi khi bình thường nhưng số hạt gây xơ vữa vẫn cao, đặc biệt ở người đái tháo đường hoặc triglyceride tăng. Vì vậy, bác sĩ đọc toàn bộ bộ lipid và nguy cơ tim mạch thay vì chỉ một con số. Tên loại rối loạn quyết định xét nghiệm bổ sung và chiến lược điều trị.
Thông thường không. LDL-C hoặc triglyceride tăng mức nhẹ đến vừa hầu như không gây triệu chứng trực tiếp. Đau đầu và chóng mặt có nhiều nguyên nhân khác như huyết áp, tai trong, thiếu máu hoặc thuốc, nên không nên quy mọi triệu chứng cho “mỡ máu”. Dạng lipid rất nặng có thể có u vàng hoặc viêm tụy, nhưng hiếm. Nếu đau đầu đột ngột dữ dội, yếu liệt, nói khó hoặc đau ngực, cần cấp cứu thay vì chờ xét nghiệm lipid.
Nhiều trường hợp có thể làm bộ lipid không nhịn đói, đặc biệt để sàng lọc ban đầu. Xét nghiệm lúc đói hữu ích khi triglyceride cao, nghi tăng chylomicron, cần xác nhận một kết quả bất thường hoặc đánh giá nguy cơ viêm tụy. Yêu cầu có thể khác theo phòng xét nghiệm và mục tiêu khám. Người bệnh nên hỏi nơi thực hiện về thời gian nhịn và vẫn uống thuốc, uống nước như thế nào, tránh tự ngưng thuốc trước xét nghiệm.
Thời gian phụ thuộc nguyên nhân và nguy cơ. Ở người có bệnh tim mạch, đái tháo đường nguy cơ cao hoặc tăng cholesterol do di truyền, thuốc thường cần dùng lâu dài để duy trì lợi ích. Một kết quả đẹp khi đang dùng thuốc không chứng minh bệnh đã hết; chỉ số có thể tăng lại sau ngừng. Bác sĩ có thể giảm, đổi hoặc dừng khi có lý do như tác dụng phụ, thai kỳ hoặc thay đổi nguy cơ, nhưng quyết định cần dựa trên đánh giá toàn diện.
Không nên mặc định như vậy. Nhiều sản phẩm có bằng chứng hạn chế, hàm lượng không ổn định hoặc tương tác với thuốc. Một số chất có thể làm thay đổi lipid nhỏ nhưng chưa chứng minh lợi ích tim mạch tương đương các thuốc đã được nghiên cứu. Sản phẩm chứa men gạo đỏ còn có hoạt chất tương tự statin với chất lượng khó kiểm soát. Người đang được kê statin không nên tự thay bằng thực phẩm chức năng; hãy trao đổi với bác sĩ nếu lo tác dụng phụ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

