Xơ vữa động mạch là quá trình hình thành mảng chứa lipid, tế bào viêm, mô xơ và canxi trong thành động mạch. Bệnh thường tiến triển âm thầm nhưng có thể làm hẹp mạch hoặc gây huyết khối cấp khi mảng nứt vỡ, dẫn đến nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc thiếu máu chi. Kiểm soát thuốc lá, cholesterol, huyết áp, đường huyết và lối sống là nền tảng phòng ngừa và điều trị lâu dài.
Xơ vữa động mạch là bệnh gì?
Xơ vữa động mạch là một dạng của xơ cứng động mạch, trong đó mảng chứa lipid, tế bào viêm, mô xơ và canxi hình thành trong lớp trong của thành động mạch. Bệnh khác với “xơ cứng động mạch” nói chung, vốn là thuật ngữ rộng cho tình trạng thành động mạch dày và mất đàn hồi do nhiều nguyên nhân. Mảng xơ vữa có thể làm hẹp lòng mạch từ từ hoặc nứt vỡ, kích hoạt tiểu cầu và huyết khối gây tắc mạch cấp. Bệnh có thể tồn tại ở nhiều hệ động mạch cùng lúc.

| Tên bệnh | Xơ vữa động mạch |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Atherosclerosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh xơ vữa động mạch; bệnh mảng xơ vữa; atheromatous disease |
| Mã ICD-10 | I70.9 – Xơ vữa động mạch toàn thân và không đặc hiệu. Mã chi tiết phụ thuộc vị trí, như I70.0 ở động mạch chủ, I70.1 ở động mạch thận và I70.2 ở động mạch chi. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh động mạch mạn tính không lây; thuộc nhóm bệnh tim mạch do xơ vữa, liên quan tim mạch, thần kinh–đột quỵ, mạch máu, thận và nội khoa. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Các động mạch cỡ lớn và trung bình có thể bị ảnh hưởng, thường gồm động mạch vành, cảnh, não, chủ, thận, mạc treo và động mạch chi. Tim, não, thận, ruột và các chi có thể thiếu máu thứ phát. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, tiến triển chậm, không lây và có thành phần viêm–chuyển hóa. Mảng xơ vữa có thể ổn định lâu dài hoặc nứt vỡ đột ngột gây huyết khối và biến cố cấp. |
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp, tăng dần theo tuổi và có thể bắt đầu hình thành từ thời trẻ. Nhiều người không biết mình mắc bệnh cho đến khi xuất hiện triệu chứng hoặc biến cố tim mạch. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Xơ vữa động mạch
Quá trình thường bắt đầu khi lipoprotein gây xơ vữa, đặc biệt các hạt chứa apolipoprotein B như LDL, đi vào và bị giữ lại trong thành động mạch. Lipid biến đổi kích hoạt nội mô và thu hút bạch cầu; đại thực bào ăn lipid tạo thành tế bào bọt và vệt mỡ. Tế bào cơ trơn di chuyển, tạo collagen và hình thành nắp xơ bao quanh lõi lipid. Mảng có thể vôi hóa, làm hẹp mạch hoặc suy yếu. Khi nắp xơ nứt hay bề mặt mảng bị xói mòn, tiểu cầu và hệ đông máu được hoạt hóa, tạo huyết khối làm giảm hoặc ngừng đột ngột dòng máu.
Có thể phân loại theo vị trí: động mạch vành, cảnh–não, chi dưới, động mạch chủ, thận hoặc mạc treo; theo biểu hiện: xơ vữa dưới lâm sàng chưa gây triệu chứng và bệnh tim mạch do xơ vữa đã biểu hiện; hoặc theo diễn tiến: bệnh ổn định mạn tính và biến cố cấp do huyết khối. Trong thực hành, chẩn đoán và điều trị dựa chủ yếu vào hệ động mạch bị ảnh hưởng, mức độ thiếu máu, triệu chứng và nguy cơ biến cố, không dùng một hệ phân độ duy nhất cho toàn bộ cơ thể.
Xơ vữa động mạch là quá trình nền của phần lớn bệnh mạch vành, nhiều trường hợp đột quỵ thiếu máu và bệnh động mạch ngoại biên. Tổn thương có thể bắt đầu từ tuổi trẻ nhưng thường biểu hiện lâm sàng ở tuổi trung niên hoặc cao tuổi. Tần suất tăng ở người hút thuốc, tăng huyết áp, rối loạn lipid, đái tháo đường, béo phì và bệnh thận mạn. Việt Nam chưa có số liệu quốc gia toàn diện về tỷ lệ xơ vữa dưới lâm sàng ở mọi hệ động mạch; số liệu của từng bệnh mạch và từng nhóm nguy cơ không thể cộng lại thành một tỷ lệ chung.
Không áp dụng
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Xơ vữa động mạch
Xơ vữa không có một nguyên nhân đơn lẻ. Cơ chế trung tâm là sự lưu giữ kéo dài của lipoprotein gây xơ vữa trong thành động mạch, kết hợp rối loạn chức năng nội mô, viêm và đáp ứng sửa chữa tạo mô xơ. Tăng LDL-cholesterol do chế độ ăn, rối loạn chuyển hóa hoặc di truyền làm quá trình tiến triển nhanh hơn. Hút thuốc, tăng huyết áp, tăng đường huyết, bệnh thận và viêm mạn làm tổn thương nội mô hoặc tăng hoạt hóa viêm. Một số người vẫn mắc bệnh dù không có yếu tố nguy cơ rõ, nên đánh giá phải dựa trên tổng nguy cơ chứ không tìm một “thủ phạm” duy nhất.
Có thể thay đổi: hút thuốc hoặc phơi nhiễm khói thuốc, LDL-cholesterol và các lipoprotein gây xơ vữa cao, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn, thừa cân–béo phì, ít vận động, chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa hoặc thực phẩm siêu chế biến và sử dụng rượu có hại. Khó thay đổi: tuổi, tiền sử gia đình bệnh tim mạch sớm, tăng cholesterol máu gia đình, lipoprotein(a) cao do di truyền và một số bệnh viêm mạn. Nguy cơ tăng mạnh khi nhiều yếu tố cùng tồn tại.
Nhóm nguy cơ gồm người hút thuốc; người có tăng LDL-cholesterol, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn hoặc béo phì; nam giới trung niên, phụ nữ sau mãn kinh và người lớn tuổi; người có cha mẹ hoặc anh chị em mắc bệnh tim mạch sớm; người có tăng cholesterol máu gia đình hoặc lipoprotein(a) cao; và người mắc bệnh viêm mạn như viêm khớp dạng thấp, lupus hoặc vảy nến. Người đã có bệnh ở một hệ động mạch cũng dễ có tổn thương ở hệ khác.
Triệu chứng và dấu hiệu của Xơ vữa động mạch
Xơ vữa thường không gây triệu chứng khi mảng còn nhỏ hoặc dòng máu vẫn đáp ứng đủ nhu cầu. Triệu chứng xuất hiện khi mạch hẹp đáng kể, nhu cầu oxy tăng hoặc mảng nứt vỡ gây tắc cấp. Biểu hiện phụ thuộc vị trí nên không có một triệu chứng đặc hiệu cho toàn bộ bệnh. Đau ngực, cơn thiếu máu não thoáng qua, đau chân cách hồi hoặc đau bụng sau ăn có thể là các biểu hiện khác nhau của cùng quá trình xơ vữa. Không thể dựa vào cảm giác, mỡ máu hoặc tuổi để tự xác định mức độ tắc mạch.
- Không có triệu chứng: thường gặp trong giai đoạn sớm hoặc xơ vữa dưới lâm sàng.
- Đau hoặc tức ngực khi gắng sức: có thể liên quan hẹp động mạch vành.
- Đau, mỏi hoặc chuột rút bắp chân khi đi bộ: thường giảm khi nghỉ, gợi ý bệnh động mạch chi dưới.
- Cơn yếu, tê, nói khó hoặc mờ mắt thoáng qua: có thể là thiếu máu não thoáng qua.
- Đau bụng sau ăn và sụt cân: có thể gặp khi động mạch mạc treo bị hẹp.
- Vết loét chân lâu lành: gợi ý tưới máu chi kém, nhất là ở người đái tháo đường.
- Rối loạn cương có thể xuất hiện sớm khi tuần hoàn vùng chậu bị ảnh hưởng.
- Chênh huyết áp giữa hai tay hoặc mạch một bên yếu hơn khi động mạch dưới đòn bị hẹp.
- Tăng huyết áp khó kiểm soát hoặc chức năng thận giảm khi động mạch thận bị hẹp.
- Đau bàn chân khi nghỉ, thường nặng về đêm, trong thiếu máu chi mạn đe dọa chi.
- Tiếng thổi động mạch được bác sĩ phát hiện dù người bệnh chưa có triệu chứng.
Nên đặt lịch khám: khi có nhiều yếu tố nguy cơ hoặc tiền sử gia đình bệnh tim mạch sớm để đánh giá huyết áp, lipid, đường huyết và nguy cơ tổng thể. Cần khám sớm: khi đau ngực, khó thở, đau chân khi đi bộ, cơn yếu hoặc nói khó thoáng qua, đau bụng sau ăn hay vết loét chân lâu lành. Cần khám trong ngày: khi triệu chứng mới tăng nhanh, đau chân khi nghỉ, ngón chân đổi màu hoặc cơn thần kinh thoáng qua mới xuất hiện, vì đây có thể là dấu hiệu thiếu máu tiến triển.
Gọi 115 nếu có đau hoặc đè nặng ngực kéo dài, khó thở, vã mồ hôi hoặc buồn nôn; méo miệng, yếu liệt, tê một bên, nói khó, mất thăng bằng hoặc mất thị lực đột ngột; một chi đột ngột đau dữ dội, tái lạnh, tê, yếu hoặc mất mạch; đau bụng dữ dội đột ngột, đặc biệt đau nhiều hơn mức khám bên ngoài; hoặc ngất, lú lẫn và dấu hiệu sốc. Không tự lái xe, không chờ triệu chứng qua và không tự dùng aspirin nếu chưa được nhân viên cấp cứu hướng dẫn vì một số nguyên nhân như xuất huyết có thể cần xử trí khác.
Chẩn đoán Xơ vữa động mạch
Không có một xét nghiệm duy nhất để chẩn đoán xơ vữa toàn thân. Bác sĩ xác định hệ động mạch nghi bị ảnh hưởng, đánh giá triệu chứng và nguy cơ, khám mạch rồi chọn xét nghiệm phù hợp. Người không triệu chứng thường được đánh giá nguy cơ tim mạch trước khi cân nhắc thăm dò xơ vữa dưới lâm sàng; không phải ai cũng cần chụp CT hoặc siêu âm mạch. Người có triệu chứng thiếu máu cơ tim, não, chi hoặc ruột cần chẩn đoán theo bệnh cảnh tương ứng, đôi khi phải chụp mạch khẩn để quyết định tái thông.
Bác sĩ thường hỏi đau ngực, cơn thần kinh thoáng qua, khả năng đi bộ, đau chân khi nghỉ, vết loét, đau bụng sau ăn, hút thuốc, tiền sử gia đình và thuốc đang dùng. Khám có thể gồm đo huyết áp hai tay, nghe tim và tiếng thổi động mạch, bắt mạch ở cổ tay–bẹn–chân, đánh giá nhiệt độ và màu da, thời gian lành vết thương, dấu thần kinh và chỉ số khối cơ thể. Khám bình thường không loại trừ xơ vữa sớm hoặc tổn thương ở vị trí sâu.
Xét nghiệm máu thường gồm cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C, triglyceride, đường huyết hoặc HbA1c, creatinin và mức lọc cầu thận; men gan được kiểm tra khi cần trước hoặc trong điều trị hạ lipid. Lipoprotein(a) nên được cân nhắc đo ít nhất một lần để nhận diện nguy cơ di truyền; apolipoprotein B hữu ích ở một số người có triglyceride cao, đái tháo đường hoặc nguy cơ còn chưa rõ. Điện tâm đồ, troponin và các xét nghiệm cấp cứu được chọn theo triệu chứng. Chỉ số viêm không được dùng thường quy để tự chẩn đoán mảng xơ vữa.
Phương tiện tùy vị trí gồm siêu âm Doppler động mạch cảnh hoặc chi, chỉ số cổ chân–cánh tay, CT mạch, MR mạch và chụp mạch xâm lấn. CT điểm vôi hóa động mạch vành có thể giúp phân tầng nguy cơ ở một số người chưa có triệu chứng khi quyết định điều trị còn chưa rõ; điểm bằng 0 không loại trừ hoàn toàn mảng không vôi hóa. CT mạch vành hoặc nghiệm pháp thiếu máu được chọn theo triệu chứng ngực. Chụp mạch xâm lấn thường dành cho trường hợp cần xác định tổn thương trước hoặc trong can thiệp, không dùng sàng lọc đại trà.
Không có tiêu chuẩn duy nhất cho “xơ vữa động mạch toàn thân”. Chẩn đoán được xác lập khi hình ảnh hoặc giải phẫu chứng minh mảng xơ vữa, hẹp hay tắc động mạch, hoặc khi người bệnh có bệnh tim mạch do xơ vữa đã được xác định như bệnh mạch vành, bệnh động mạch cảnh, bệnh động mạch chi hay thiếu máu mạc treo. Mỗi hệ mạch có tiêu chuẩn riêng; ví dụ chỉ số cổ chân–cánh tay từ 0,90 trở xuống hỗ trợ chẩn đoán bệnh động mạch chi dưới. Mỡ máu cao chỉ là yếu tố nguy cơ, không tự nó đồng nghĩa đã có mảng xơ vữa.
Điều trị Xơ vữa động mạch
Mục tiêu là làm chậm hoặc ổn định mảng, giảm nguy cơ huyết khối và biến cố, kiểm soát triệu chứng, bảo tồn cơ quan và cải thiện khả năng vận động. Điều trị gồm bỏ thuốc lá, chế độ ăn và vận động phù hợp, kiểm soát LDL-C, huyết áp, đường huyết, cân nặng và bệnh thận. Thuốc chống huyết khối chỉ dùng theo bệnh cảnh đã xác định. Can thiệp hoặc phẫu thuật được cân nhắc khi thiếu máu gây triệu chứng đáng kể, nguy cơ mất cơ quan hoặc biến cố cấp; tái thông mạch không thay thế điều trị yếu tố nguy cơ lâu dài.
Statin là nền tảng điều trị hạ LDL-C ở người có bệnh tim mạch do xơ vữa và nhiều nhóm nguy cơ cao. Nếu chưa đạt mục tiêu hoặc không dung nạp, bác sĩ có thể cân nhắc ezetimibe, thuốc ức chế PCSK9, inclisiran hoặc bempedoic acid tùy nguy cơ, khả năng tiếp cận và bằng chứng phù hợp. Thuốc hạ huyết áp, thuốc điều trị đái tháo đường hoặc bệnh thận được chọn để giảm nguy cơ tổng thể. Thuốc kháng tiểu cầu hay chống đông dùng cho một số bệnh mạch đã biểu hiện, sau biến cố hoặc sau can thiệp; không tự uống aspirin để “làm sạch mạch” vì nguy cơ chảy máu và không được khuyến cáo thường quy cho mọi người chưa có bệnh lâm sàng.
Can thiệp qua da có thể gồm nong bóng, đặt stent, lấy huyết khối hoặc kỹ thuật xử lý mảng tại động mạch vành hay ngoại biên. Chỉ định phụ thuộc triệu chứng, mức thiếu máu, vị trí giải phẫu, nguy cơ thủ thuật và hiệu quả điều trị nội khoa. Trong nhồi máu cơ tim, đột quỵ do tắc mạch lớn hoặc thiếu máu chi cấp, tái thông có thể cần thực hiện khẩn. Với bệnh ổn định, không phải mọi chỗ hẹp đều cần đặt stent; mục tiêu là cải thiện triệu chứng hoặc tiên lượng ở nhóm được chứng minh có lợi.
Phẫu thuật có thể gồm bắc cầu động mạch vành, bắc cầu mạch ngoại biên, bóc nội mạc động mạch cảnh hoặc phẫu thuật mạch khác. Bác sĩ cân nhắc khi tổn thương phức tạp, nhiều nhánh, vị trí không phù hợp can thiệp qua da, thiếu máu đe dọa chi hoặc lợi ích dài hạn dự kiến cao hơn. Quyết định dựa trên hội chẩn, bệnh nền, tuổi sinh học, nguy cơ chảy máu và mong muốn người bệnh. Phẫu thuật tái lập dòng máu nhưng không loại bỏ xu hướng hình thành mảng ở các động mạch khác.
Hỗ trợ gồm chương trình cai thuốc lá, tư vấn dinh dưỡng, phục hồi chức năng tim sau nhồi máu hoặc tái thông và tập đi bộ có cấu trúc cho bệnh động mạch chi dưới. Người có loét chân cần chăm sóc vết thương, giày dép phù hợp và kiểm soát nhiễm trùng, đặc biệt khi mắc đái tháo đường. Dược sĩ có thể hỗ trợ tuân thủ và kiểm tra tương tác thuốc. Không có thực phẩm bổ sung, sản phẩm “thông mạch” hoặc truyền dịch nào thay thế được điều trị hạ lipid và kiểm soát nguy cơ đã được chứng minh.
Theo dõi gồm triệu chứng ngực, thần kinh, khả năng đi bộ, tình trạng bàn chân, huyết áp, cân nặng, hút thuốc và mức tuân thủ. Lipid máu được kiểm tra sau khi bắt đầu hoặc đổi điều trị rồi định kỳ; chức năng gan, thận, đường huyết và nguy cơ chảy máu được đánh giá tùy thuốc. Sau đặt stent, bắc cầu hoặc phẫu thuật mạch cần tuân thủ lịch khám và thuốc chống huyết khối. Không chụp mạch định kỳ chỉ để “xem mảng” nếu tình trạng ổn định, trừ khi hướng dẫn cho bệnh cụ thể yêu cầu.
Xơ vữa động mạch thường cần quản lý suốt đời. Lipid và huyết áp có thể cải thiện trong vài tuần đến vài tháng, nhưng nguy cơ tích lũy được giảm nhờ duy trì điều trị lâu dài. Triệu chứng có thể cải thiện sau phục hồi chức năng hoặc tái thông mạch, song mảng ở nơi khác vẫn có thể tiến triển. Không nên tự ngừng thuốc khi xét nghiệm trở về mục tiêu; việc giảm hoặc đổi thuốc chỉ được thực hiện sau khi bác sĩ đánh giá nguy cơ, tác dụng phụ và bệnh nền.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng nghiêm trọng gồm hội chứng vành cấp và nhồi máu cơ tim, đột quỵ thiếu máu hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua, thiếu máu chi cấp, thiếu máu chi mạn đe dọa chi và cắt cụt, thiếu máu mạc treo, hẹp động mạch thận gây tăng huyết áp hoặc suy thận, và huyết khối sau nứt vỡ mảng. Xơ vữa đa mạch làm nguy cơ biến cố và tử vong cao hơn. Biến chứng cũng có thể liên quan điều trị, như chảy máu do thuốc chống huyết khối, tổn thương thận do thuốc cản quang hoặc tái hẹp sau can thiệp.
Xơ vữa không thường biến mất hoàn toàn nhưng có thể được làm chậm, ổn định và giảm đáng kể nguy cơ biến cố bằng kiểm soát tích cực các yếu tố nguy cơ. Tiên lượng tốt hơn khi bỏ thuốc lá, hạ LDL-C đầy đủ, kiểm soát huyết áp–đường huyết và duy trì vận động. Tiên lượng kém hơn khi đã có bệnh ở nhiều hệ mạch, bệnh thận mạn, đái tháo đường, hút thuốc tiếp diễn, suy tim hoặc từng có biến cố. Không thể dự đoán nguy cơ cá nhân chỉ từ mức độ hẹp của một động mạch.
Bản thân xơ vữa có thể tiếp tục tiến triển và các biến cố tim mạch có thể tái phát sau nhồi máu, đột quỵ hoặc tái thông mạch. Stent hoặc cầu nối cũng có thể tái hẹp hay tắc. Nguy cơ tăng khi tự ngừng thuốc hạ lipid hoặc thuốc chống huyết khối, tiếp tục hút thuốc, kiểm soát kém huyết áp–đái tháo đường hoặc ít vận động. Phòng tái phát đòi hỏi điều trị dự phòng thứ phát, phục hồi chức năng và tái khám lâu dài, không chỉ xử lý chỗ hẹp đã phát hiện.
Phòng mắc bệnh và tiến triển: không hút thuốc, ăn lành mạnh, vận động đều, duy trì cân nặng phù hợp và phát hiện sớm tăng huyết áp, rối loạn lipid, đái tháo đường cùng bệnh thận. Người có nguy cơ di truyền cần xét nghiệm và điều trị sớm theo chuyên khoa. Phòng biến cố tái phát: dùng đều thuốc hạ lipid, thuốc chống huyết khối và các thuốc bảo vệ tim–thận khi được chỉ định, tham gia phục hồi chức năng và kiểm soát nhiều yếu tố cùng lúc. Tiêm chủng theo khuyến cáo giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng làm mất ổn định bệnh nền, nhưng không có vaccine đặc hiệu phòng xơ vữa.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Xơ vữa động mạch
Ưu tiên rau, trái cây nguyên quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạt, cá và nguồn đạm nạc; dùng dầu thực vật giàu chất béo không bão hòa thay cho mỡ động vật. Hạn chế thịt chế biến, thực phẩm siêu chế biến, chất béo bão hòa, chất béo trans, đường bổ sung và natri. Chế độ ăn cần phù hợp với đái tháo đường, bệnh thận và thuốc đang dùng. Không có món ăn nào “làm tan mảng” nhanh; tỏi, dầu cá hoặc thực phẩm chức năng không thay thế statin hay thuốc đã được kê.
Người ổn định nên hướng tới ít nhất 150 phút mỗi tuần hoạt động aerobic cường độ vừa, kết hợp tập sức mạnh khoảng 2 ngày mỗi tuần và giảm thời gian ngồi. Bệnh động mạch chi dưới có thể hưởng lợi từ chương trình đi bộ có cấu trúc hoặc giám sát. Người đau ngực chưa đánh giá, thiếu máu chi nặng, vết loét chân, mới nhồi máu hoặc mới can thiệp cần chương trình riêng. Dừng tập và đi khám khẩn khi xuất hiện đau ngực, khó thở bất thường, yếu liệt hoặc đau chi đột ngột.
Có thể theo dõi huyết áp, cân nặng, đường huyết khi được chỉ định, mức độ đau ngực hoặc đau chân, quãng đường đi bộ và tình trạng da–vết thương ở bàn chân. Ghi lại thuốc, tác dụng phụ và số lần quên liều để trao đổi khi tái khám. Người có bệnh động mạch chi nên kiểm tra bàn chân hằng ngày, đặc biệt khi giảm cảm giác do đái tháo đường. Không có thiết bị gia đình đáng tin cậy để đo trực tiếp kích thước mảng xơ vữa; đồng hồ thông minh không thể loại trừ tắc mạch hoặc nhồi máu.
- Không hút thuốc, dùng thuốc lá điện tử hoặc tiếp tục phơi nhiễm khói thuốc.
- Không tự ngừng statin hay thuốc chống huyết khối khi xét nghiệm hoặc triệu chứng đã ổn.
- Không tự uống aspirin, thuốc chống đông hoặc phối hợp nhiều sản phẩm “loãng máu”.
- Không dùng thực phẩm chức năng, truyền dịch hay mẹo dân gian để “làm sạch mạch”.
- Không tập xuyên qua đau ngực hoặc đau chi khi nghỉ, và không tự chăm sóc vết loét thiếu máu nặng.
- Không trì hoãn gọi 115 khi có dấu hiệu nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc thiếu máu chi cấp.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Quá trình xơ vữa có thể bắt đầu từ thời thơ ấu nhưng hiếm khi gây triệu chứng mạch tắc ở trẻ. Trẻ tăng cholesterol máu gia đình, đái tháo đường, bệnh thận, béo phì hoặc từng điều trị gây nguy cơ tim mạch cần được sàng lọc và theo dõi sớm. Điều trị ưu tiên ăn uống, vận động và môi trường không khói thuốc; thuốc hạ lipid có thể được bác sĩ nhi hoặc chuyên gia lipid chỉ định cho nhóm nguy cơ cao. Đau ngực hoặc ngất ở trẻ thường có nhiều nguyên nhân khác và cần đánh giá, không tự quy cho xơ vữa.
Người cao tuổi thường có xơ vữa ở nhiều hệ mạch, bệnh thận, suy giảm thể lực và đa thuốc. Triệu chứng có thể không điển hình, như khó thở, mệt, lú lẫn hoặc giảm khả năng đi bộ thay vì đau rõ. Điều trị vẫn có thể mang lại lợi ích nhưng cần cân bằng nguy cơ chảy máu, tụt huyết áp, tương tác thuốc, đau cơ và mục tiêu chăm sóc. Tuổi đơn thuần không phải lý do tự ngừng statin hoặc từ chối tái thông; quyết định dựa trên thể trạng, tuổi thọ dự kiến và mong muốn người bệnh.
Xơ vữa có triệu chứng trong thai kỳ không thường gặp nhưng nguy cơ cao hơn ở người có tăng cholesterol máu gia đình, đái tháo đường, bệnh thận hoặc bệnh tim mạch đã biết. Thai kỳ làm thay đổi chuyển hóa lipid và nguy cơ huyết khối, vì vậy cần lập kế hoạch với tim mạch–sản khoa trước khi mang thai. Thuốc hạ lipid và chống huyết khối phải được rà soát riêng; phần lớn người bệnh sẽ được điều chỉnh thuốc, nhưng một số trường hợp nguy cơ rất cao cần quyết định chuyên khoa. Đau ngực, khó thở, yếu liệt hoặc đau chi đột ngột phải được cấp cứu.
Việc dùng thuốc hạ lipid hoặc chống huyết khối khi cho con bú cần đánh giá từng hoạt chất, nguy cơ tim mạch của mẹ, tuổi thai của trẻ và lựa chọn thay thế. Không tự ngừng thuốc thiết yếu hoặc ngừng cho bú chỉ dựa vào thông tin chung. Người có bệnh tim mạch do xơ vữa nên trao đổi sớm với bác sĩ tim mạch, sản khoa và nhi khoa để xây dựng kế hoạch sau sinh. Duy trì chế độ ăn lành mạnh, không hút thuốc và kiểm soát huyết áp–đường huyết vẫn cần thiết.
HIV, viêm mạn, bệnh tự miễn, ghép tạng và một số thuốc ức chế miễn dịch có thể làm tăng rối loạn lipid, đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc viêm mạch, từ đó tăng nguy cơ tim mạch. Biểu hiện nhiễm trùng và tương tác thuốc có thể làm việc điều trị phức tạp. Không tự đổi thuốc kháng virus, corticoid hoặc thuốc chống thải ghép. Bác sĩ cần rà soát lipid, đường huyết, thận và tương tác giữa statin với thuốc nền để chọn hoạt chất và cường độ phù hợp.
Đái tháo đường, bệnh thận mạn, tăng huyết áp, béo phì, rối loạn lipid, suy tim và bệnh viêm mạn làm nguy cơ tiến triển và biến cố tăng cao. Người đã có bệnh mạch vành, đột quỵ thiếu máu hoặc bệnh động mạch chi được xem là dự phòng thứ phát và thường cần kiểm soát lipid tích cực hơn. Lựa chọn thuốc phải xét chức năng thận–gan, đường huyết, nguy cơ chảy máu và tương tác. Điều trị từng bệnh riêng lẻ mà bỏ qua nguy cơ tim–thận–chuyển hóa tổng thể có thể không đủ.
Sau đặt stent, bắc cầu hoặc bóc nội mạc, người bệnh vẫn cần dùng thuốc hạ lipid, kiểm soát nguy cơ và thuốc chống huyết khối đúng thời gian được kê. Cần theo dõi vết mổ, mạch ở chi, đau ngực, dấu thần kinh, chảy máu và chức năng thận sau thuốc cản quang. Phục hồi chức năng và vận động tăng dần giúp cải thiện kết quả. Sốt, đau tăng, chi lạnh–tái, vết mổ chảy máu, đau ngực hoặc yếu liệt mới xuất hiện cần được đánh giá khẩn.
Câu hỏi thường gặp về Xơ vữa động mạch
Xơ vữa thường không biến mất hoàn toàn, đặc biệt khi mảng đã vôi hóa hoặc gây hẹp rõ. Tuy nhiên, kiểm soát LDL-cholesterol, bỏ thuốc lá, điều trị tăng huyết áp–đái tháo đường và duy trì vận động có thể làm bệnh tiến triển chậm hơn, ổn định mảng và giảm đáng kể nguy cơ nhồi máu hoặc đột quỵ. Một số mảng có thể giảm thành phần lipid khi điều trị tích cực, nhưng không nên hiểu là động mạch đã “sạch”. Stent hoặc phẫu thuật chỉ tái lập dòng máu tại vị trí cần thiết; điều trị dự phòng vẫn phải tiếp tục lâu dài.
Không. Mức cholesterol hiện tại chỉ là một phần của nguy cơ và không phản ánh đầy đủ mức phơi nhiễm LDL trong nhiều năm. Người có cholesterol đã giảm nhờ thuốc, từng hút thuốc, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận, lipoprotein(a) cao hoặc tiền sử gia đình vẫn có thể có mảng xơ vữa. Ngược lại, cholesterol cao không tự chứng minh động mạch đã tắc. Bác sĩ đánh giá tổng nguy cơ, triệu chứng, khám và chỉ định hình ảnh khi kết quả có khả năng thay đổi điều trị.
Không nên tự uống aspirin. Aspirin có lợi trong nhiều trường hợp đã có bệnh tim mạch do xơ vữa, sau nhồi máu, đột quỵ thiếu máu hoặc một số thủ thuật, nhưng cũng làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và xuất huyết não. Ở người chưa từng có biến cố, lợi ích không phải lúc nào cũng vượt nguy cơ chảy máu. Quyết định cần dựa trên tuổi, bệnh nền, thuốc đang dùng và chẩn đoán cụ thể. Không phối hợp aspirin với thuốc chống đông hoặc sản phẩm “loãng máu” nếu chưa được bác sĩ hướng dẫn.
Không có một xét nghiệm phù hợp cho mọi động mạch. Siêu âm Doppler đánh giá động mạch cảnh hoặc chi; chỉ số cổ chân–cánh tay hỗ trợ phát hiện bệnh động mạch chân; CT điểm vôi hóa giúp phân tầng nguy cơ mạch vành ở một số người chưa có triệu chứng; CT mạch, MR mạch hoặc chụp mạch xâm lấn được dùng khi cần xem giải phẫu rõ hơn. Lựa chọn phụ thuộc triệu chứng và nguy cơ. Không nên tự chụp “toàn thân” vì có thể phát hiện bất thường không cần xử trí, phơi nhiễm bức xạ hoặc thuốc cản quang.
Không có thực phẩm nào làm tan nhanh mảng xơ vữa. Chế độ ăn nhiều rau, trái cây nguyên quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạt, cá và chất béo không bão hòa giúp giảm nguy cơ khi được duy trì lâu dài. Nên hạn chế chất béo bão hòa, thịt chế biến, thực phẩm siêu chế biến, đường bổ sung và muối. Với người nguy cơ cao hoặc đã có bệnh, thay đổi ăn uống thường không thay thế được thuốc hạ LDL. Tỏi, chanh, dầu cá hoặc sản phẩm “thông mạch” không được dùng thay cho điều trị đã kê.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

