Bệnh đái tháo đường (tiểu đường)

Đái tháo đường (hay còn gọi là bệnh tiểu đường) đang là một trong những đại dịch không lây nhiễm đáng báo động nhất trên toàn cầu. Sự âm thầm tàn phá hệ thống mạch máu và thần kinh khiến căn bệnh này trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa, suy thận, đoạn chi và tử vong do biến chứng tim mạch.

Bài viết bách khoa toàn thư dưới đây sẽ cung cấp cho bạn một cái nhìn y khoa chuyên sâu và toàn diện nhất về bệnh đái tháo đường, giúp bạn hiểu rõ cơ chế cốt lõi của việc tăng đường huyết, cách chẩn đoán chính xác và các phương pháp kiểm soát bệnh hiện đại.

1. Bệnh Đái Tháo Đường (DM) Là Gì?

Bệnh Đái Tháo Đường (DM) Là Gì?
Bệnh Đái Tháo Đường (DM) Là Gì?

Đái tháo đường (Diabetes Mellitus – DM) là một rối loạn chuyển hóa mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng lượng đường (glucose) trong máu luôn ở mức cao hơn bình thường (tăng đường huyết).

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này bắt nguồn từ sự suy giảm bài tiết insulin của tuyến tụy, sự kháng insulin ở các tế bào ngoại vi, hoặc là sự kết hợp của cả hai yếu tố trên.

Insulin là một loại hormone đóng vai trò như “chìa khóa” mở cửa tế bào để glucose từ máu đi vào tạo ra năng lượng. Khi thiếu insulin hoặc tế bào “từ chối” insulin, glucose sẽ bị ứ đọng lại trong máu, gây độc cho toàn bộ hệ thống cơ thể.

Suy giảm điều hòa glucose (Tiền đái tháo đường)

Đây là giai đoạn trung gian, chuyển tiếp giữa trạng thái chuyển hóa glucose bình thường và bệnh đái tháo đường thực sự. Nó bao gồm hai tình trạng: Rối loạn dung nạp glucose và Rối loạn glucose lúc đói.

Tiền đái tháo đường là một yếu tố nguy cơ cực kỳ đáng kể, nó có thể tồn tại âm thầm trong nhiều năm trước khi bệnh đái tháo đường chính thức khởi phát. Ngay ở giai đoạn này, bệnh nhân đã bị tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, mặc dù các biến chứng vi mạch đặc trưng của tiểu đường thường chưa phát triển mạnh.

2. Phân Loại Bệnh Đái Tháo Đường

Phân Loại Bệnh Đái Tháo Đường
Phân Loại Bệnh Đái Tháo Đường

Y học chia đái tháo đường thành 2 loại chính, được phân biệt bởi cơ chế bệnh sinh và các đặc điểm đặc trưng. (Việc dùng các thuật ngữ cũ như “bệnh khởi phát ở người lớn/trẻ em” hay “phụ thuộc/không phụ thuộc insulin” hiện không còn được sử dụng do sự giao thoa về tuổi và phương pháp điều trị).

2.1. Đái tháo đường Loại 1 (Tuýp 1)

Chiếm < 10% tổng số các ca đái tháo đường.

  • Bản chất: Là một bệnh lý tự miễn. Hệ thống miễn dịch của cơ thể bị “nhầm lẫn” và quay sang tấn công, phá hủy hoàn toàn các tế bào beta của tuyến tụy. Hậu quả là tuyến tụy mất hoàn toàn khả năng sản xuất insulin.

  • Cơ chế bệnh sinh: Quá trình phá hủy tế bào beta diễn ra thầm lặng trong nhiều tháng, nhiều năm. Đến khi khối lượng tế bào beta giảm xuống dưới mức giới hạn, insulin không còn đủ để kiểm soát lượng đường huyết, bệnh sẽ bộc phát. Nguyên nhân tự miễn này là sự kết hợp giữa gen nhạy cảm (như gen HLA-DR3, HLA-DR4), sự xuất hiện của các tự kháng thể (kháng insulin, kháng GAD) và các yếu tố môi trường (nhiễm vi rút coxsackie, rubella, cytomegalovirus, và cả SARS-CoV-2).

  • Đối tượng: Thường khởi phát ở thời thơ ấu hoặc thanh thiếu niên. Tuy nhiên, bệnh cũng có thể khởi phát muộn ở người lớn (được gọi là bệnh đái tháo đường tự miễn tiềm ẩn ở tuổi trưởng thành – LADA).

2.2. Đái tháo đường Loại 2 (Tuýp 2)

Là dạng bệnh cực kỳ phổ biến, chiếm hơn 90% số ca mắc bệnh ở người trưởng thành.

  • Bản chất: Là sự kết hợp của tình trạng Kháng insulin và Suy giảm chức năng tế bào beta.

  • Cơ chế bệnh sinh: Ban đầu, tế bào gan và cơ bắp bị giảm độ nhạy cảm với insulin (kháng insulin). Gan không thể ngừng sản xuất glucose, còn cơ bắp thì không chịu hấp thụ glucose từ máu. Để bù đắp, tuyến tụy phải hoạt động hết công suất để bơm ra lượng lớn insulin. Theo thời gian, các tế bào beta ở tuyến tụy bị suy kiệt, lượng insulin tiết ra ngày càng giảm sút, dẫn đến lượng đường huyết tăng vọt.

  • Yếu tố nguy cơ: Béo phì và tăng cân là thủ phạm số 1 gây ra sự kháng insulin. Mô mỡ hoạt động như một cơ quan nội tiết, giải phóng ra các yếu tố làm rối loạn chuyển hóa glucose. Bệnh thường phát triển ở người lớn tuổi, nhưng hiện nay đang có xu hướng trẻ hóa đáng báo động ở trẻ em do tình trạng béo phì.

2.3. Các Thể Đái Tháo Đường Khác

Bao gồm: Đái tháo đường thai kỳ, bệnh tiểu đường đơn gen (khiếm khuyết di truyền), các bệnh lý làm hỏng tuyến tụy (viêm tụy, xơ nang), bệnh nội tiết (Hội chứng Cushing), hoặc do tác dụng phụ của thuốc (đặc biệt là thuốc Corticosteroid).

3. Triệu Chứng Và Dấu Hiệu Nhận Biết

Hầu hết các triệu chứng thường gặp đều xuất phát từ tình trạng lượng đường trong máu quá cao. Tuy nhiên, giai đoạn đầu của bệnh thường hoàn toàn không có triệu chứng.

Khi lượng đường tăng lên đáng kể, nó sẽ tràn qua thận và kéo theo nước, gây ra bộ 3 triệu chứng kinh điển (3 nhiều):

  1. Tiểu nhiều (Polyuria): Bệnh nhân đi tiểu rất thường xuyên, lượng nước tiểu nhiều do lợi tiểu thẩm thấu.

  2. Khát nhiều (Polydipsia): Do mất nước qua nước tiểu, bệnh nhân luôn cảm thấy khát nước liên tục.

  3. Ăn nhiều (Polyphagia): Tế bào bị “đói” năng lượng do không hấp thụ được glucose, kích thích cảm giác thèm ăn mãnh liệt. Tuy nhiên, dù ăn nhiều nhưng bệnh nhân lại bị sụt cân không rõ nguyên nhân (đặc biệt ở Tuýp 1).

Các triệu chứng khác bao gồm: * Nhìn mờ (do lượng đường cao làm thay đổi thấu kính của mắt).

  • Thường xuyên bị nhiễm khuẩn hoặc nhiễm nấm (đặc biệt là nấm âm đạo, nhiễm trùng vết thương khó lành).

  • Mệt mỏi, yếu ớt, thay đổi trạng thái tâm thần do mất nước.

Tiến triển lâm sàng: Ở Đái tháo đường Tuýp 1, các triệu chứng thường bộc phát rất rầm rộ, đôi khi bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu vì biến chứng Nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA). Ngược lại, ở Tuýp 2, bệnh tiến triển âm thầm, nhiều bệnh nhân chỉ phát hiện ra bệnh khi đi khám sức khỏe định kỳ hoặc khi đã bắt đầu xuất hiện các biến chứng nặng nề.

4. Các Biến Chứng Nguy Hiểm Của Bệnh Đái Tháo Đường

Biến Chứng Nguy Hiểm Của Bệnh Đái Tháo Đường
Biến Chứng Nguy Hiểm Của Bệnh Đái Tháo Đường

Lượng đường trong máu cao nếu không được kiểm soát trong nhiều năm sẽ như một chất độc bào mòn hệ thống mạch máu, dẫn đến 2 nhóm biến chứng tàn khốc:

4.1. Bệnh vi mạch (Tổn thương mạch máu nhỏ)

  • Bệnh võng mạc: Gây xuất huyết, bong võng mạc, dẫn đến giảm thị lực và mù lòa.

  • Bệnh thận: Gây suy giảm chức năng lọc của thận, biểu hiện bằng albumin niệu, dẫn đến suy thận mạn giai đoạn cuối phải chạy thận nhân tạo.

  • Bệnh lý thần kinh ngoại vi: Gây tê bì, mất cảm giác, đau rát ở các đầu chi (đặc biệt là bàn chân). Sự mất cảm giác này kết hợp với khả năng lành vết thương kém (do mạch máu bị hỏng) khiến bệnh nhân rất dễ bị lở loét, hoại tử bàn chân, dẫn đến nguy cơ phải cắt cụt chi.

4.2. Bệnh mạch máu lớn (Xơ vữa động mạch)

Đường huyết cao thúc đẩy sự xơ vữa của các động mạch lớn, dẫn tới:

Bên cạnh đó, bệnh nhân đái tháo đường còn bị rối loạn chức năng miễn dịch, khiến họ vô cùng dễ bị tổn thương trước các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn và nấm.

5. Tiêu Chuẩn Chẩn Đoán Bệnh Đái Tháo Đường

Việc chẩn đoán bệnh tiểu đường không thể dựa vào cảm tính mà phải được xác nhận bằng các xét nghiệm đo lượng glucose trong máu tại phòng thí nghiệm. Các tiêu chuẩn chẩn đoán quốc tế hiện nay bao gồm:

  1. Glucose huyết tương lúc đói (FPG): Xét nghiệm được thực hiện sau khi bệnh nhân đã nhịn ăn uống từ 8 – 12 giờ. Nếu kết quả ≥ 126 mg/dL (7,0 mmol/L), bệnh nhân được chẩn đoán đái tháo đường.

  2. Chỉ số HbA1c: Xét nghiệm này phản ánh nồng độ đường huyết trung bình trong 3 tháng trước đó. Mức HbA1c ≥ 6,5% là tiêu chuẩn chẩn đoán đái tháo đường. (Mức từ 5,7% đến 6,4% được coi là tiền đái tháo đường).

    • Lưu ý từ Dược sĩ: Chỉ số đo HbA1c từ máy test đầu ngón tay tại giường không đủ độ chính xác để sử dụng cho mục đích chẩn đoán ban đầu, nó chỉ dùng để theo dõi hàng ngày.

  3. Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT): Bệnh nhân được cho uống một lượng dung dịch đường chuẩn và đo đường huyết sau 2 giờ. Nếu kết quả ≥ 200 mg/dL (11,1 mmol/L), bệnh nhân mắc đái tháo đường.

  4. Glucose huyết tương ngẫu nhiên: Nếu bệnh nhân đã có các triệu chứng điển hình (tiểu nhiều, khát nhiều) và kết quả đo đường huyết bất kỳ lúc nào trong ngày ≥ 200 mg/dL (11,1 mmol/L), bệnh nhân được chẩn đoán mắc bệnh.

(Lưu ý: Nếu không có triệu chứng rõ ràng, các xét nghiệm có kết quả bất thường cần phải được lặp lại lần 2 để khẳng định chắc chắn chẩn đoán).

6. Phác Đồ Điều Trị Bệnh Đái Tháo Đường Toàn Diện

Điều trị đái tháo đường là một cuộc chạy đua đường dài, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa thay đổi lối sống và sử dụng thuốc. Mục tiêu cốt lõi là duy trì lượng đường trong máu ở mức an toàn nhằm ngăn chặn tối đa sự tiến triển của các biến chứng.

6.1. Thay đổi lối sống (Nền tảng của điều trị)

  • Chế độ ăn uống: Không có một công thức chung nào, chế độ ăn phải được cá nhân hóa bởi chuyên gia dinh dưỡng. Nguyên tắc chung là ưu tiên sử dụng thực phẩm nguyên chất, carbohydrate chất lượng cao (giàu chất xơ, vitamin), cắt giảm tối đa đường bổ sung, chất béo xấu và muối. Đối với bệnh nhân Tuýp 1, việc học cách “đếm lượng carbohydrate” trong bữa ăn là kỹ năng sống còn để tính toán liều lượng tiêm insulin cho chính xác.

  • Tập thể dục: Người lớn nên tập thể dục tối thiểu 150 phút/tuần. Tập thể dục (kết hợp bài tập nhịp điệu và sức bền) làm tăng tính nhạy cảm của tế bào với insulin, giúp hạ đường huyết cực kỳ hiệu quả. (Tuy nhiên, bệnh nhân Tuýp 1 cần theo dõi đường huyết sát sao trước và sau khi tập để tránh nguy cơ hạ đường huyết đột ngột).

  • Sụt cân: Đối với người béo phì mắc Đái tháo đường Tuýp 2, việc giảm cân là liều thuốc tiên. Giảm trọng lượng cơ thể giúp đảo ngược sự kháng insulin, đôi khi giúp bệnh nhân ngừng hẳn việc sử dụng thuốc. Có thể cần đến sự hỗ trợ của các loại thuốc giảm cân (như thuốc chủ vận GLP-1 liều cao) hoặc phẫu thuật thu nhỏ dạ dày.

6.2. Điều trị bằng Thuốc

Đối với Đái tháo đường Tuýp 1: Bắt buộc phải sử dụng Liệu pháp Insulin suốt đời. Bệnh nhân thường áp dụng liệu pháp “insulin nền – phóng”: sử dụng insulin tác dụng kéo dài để duy trì mức insulin nền trong cả ngày, và tiêm insulin tác dụng nhanh ngay trước các bữa ăn để kiểm soát lượng đường tăng vọt sau khi ăn.

Đối với Đái tháo đường Tuýp 2:

Nếu thay đổi lối sống không đủ để hạ đường huyết, các loại thuốc hạ đường huyết sẽ được bác sĩ kê đơn:

  • Metformin: Thường là thuốc uống đầu tay do tính an toàn, không gây hạ đường huyết quá mức và hiệu quả về mặt chi phí.

  • Thuốc chủ vận thụ thể GLP-1: Là liệu pháp bước hai cực kỳ hiệu quả, giúp hạ đường huyết và mang lại lợi ích giảm cân rất lớn.

  • Thuốc ức chế SGLT-2: Nhóm thuốc này (thải đường qua nước tiểu) được khuyến nghị đặc biệt cho những bệnh nhân đái tháo đường đã có biến chứng suy tim, bệnh thận mạn tính hoặc bệnh tim mạch xơ vữa, vì chúng đã được chứng minh là làm giảm tỷ lệ tử vong và làm chậm sự tiến triển của bệnh.

  • Insulin: Được chỉ định khi các loại thuốc uống không còn tác dụng, lượng đường huyết quá cao (HbA1c > 10%), hoặc ở phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường.

6.3. Kiểm soát các biến chứng đi kèm

Để ngăn ngừa biến chứng tim mạch và thận, hầu hết bệnh nhân đái tháo đường sẽ được bác sĩ kê đơn sử dụng phối hợp thêm:

  • Thuốc hạ huyết áp (nhóm ức chế men chuyển ACE hoặc ức chế thụ thể ARB).

  • Thuốc hạ mỡ máu (nhóm Statin).

6.4. Chăm Sóc Bàn Chân Đặc Biệt

Biến chứng loét bàn chân là nỗi ám ảnh lớn nhất. Bệnh nhân cần tự kiểm tra bàn chân hàng ngày để tìm các vết nứt, vết chai. Rửa chân bằng nước ấm, lau khô kỹ, bôi kem dưỡng ẩm. Tuyệt đối không đi chân trần. Móng chân phải được cắt thẳng. Giày dép phải mềm mại, vừa vặn, không hở mũi để tránh chấn thương.

7. Theo Dõi Và Quản Lý Bệnh Tiểu Đường

Bệnh nhân tiểu đường cần có một kỷ luật thép trong việc theo dõi tình trạng sức khỏe:

  • Theo dõi đường huyết tại nhà: Sử dụng máy đo đường huyết đầu ngón tay hoặc hệ thống theo dõi đường huyết liên tục (CGM) gắn dưới da. Mục tiêu chung cho hầu hết bệnh nhân là: Glucose trước ăn từ 80 – 130 mg/dL; và đỉnh glucose sau ăn (1-2 giờ) < 180 mg/dL.

  • Theo dõi HbA1c: Xét nghiệm máu này cần được thực hiện tại bệnh viện mỗi 3 đến 6 tháng một lần. Mục tiêu lý tưởng cho đa số bệnh nhân là HbA1c < 7%.

  • Sàng lọc biến chứng định kỳ: * Khám bàn chân: Ít nhất 1 lần/năm để kiểm tra rối loạn cảm giác thần kinh.

    • Khám đáy mắt: Bởi bác sĩ nhãn khoa định kỳ 1 – 2 năm/lần.

    • Xét nghiệm thận: Kiểm tra Albumin niệu và Creatinine máu mỗi năm 1 lần.

    • Kiểm tra tim mạch, điện tâm đồ và mỡ máu hàng năm.

8. Lời Khuyên Phòng Ngừa Đái Tháo Đường

Mặc dù hiện tại chưa có phương pháp nào phòng ngừa hoàn toàn Đái tháo đường Tuýp 1, nhưng đối với Đái tháo đường Tuýp 2, bạn hoàn toàn có thể tự quyết định số phận của mình. Việc giảm cân ít nhất 7% trọng lượng cơ thể kết hợp với đi bộ 30 phút mỗi ngày có thể làm giảm nguy cơ mắc bệnh tiểu đường ở nhóm người nguy cơ cao (Tiền đái tháo đường) lên tới hơn 50%.

Hãy chủ động đi xét nghiệm sàng lọc đường huyết định kỳ mỗi 3 năm, đặc biệt nếu bạn trên 35 tuổi, đang bị thừa cân béo phì, hoặc trong gia đình có người thân đã từng mắc phải căn bệnh này.

Tài liệu tham khảo

Đã có 0 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *