Hội chứng Cushing là tập hợp biểu hiện do cơ thể tiếp xúc với lượng cortisol cao kéo dài. Nguyên nhân thường gặp nhất là sử dụng thuốc glucocorticoid lâu ngày; nguyên nhân nội sinh gồm u tuyến yên tiết ACTH, u tuyến thượng thận hoặc khối u ngoài tuyến yên tiết ACTH. Người bệnh có thể tăng cân vùng thân, mặt tròn, tích mỡ vùng gáy, da mỏng dễ bầm, rạn da tím, yếu cơ, tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương hoặc thay đổi tâm trạng. Triệu chứng phát triển từ từ và dễ trùng với béo phì hoặc hội chứng chuyển hóa. Chẩn đoán cần xác nhận tăng cortisol bằng xét nghiệm phù hợp rồi mới tìm nguồn gây bệnh. Điều trị đúng nguyên nhân giúp giảm biến chứng tim mạch, nhiễm trùng, gãy xương và rối loạn chuyển hóa.
Hội chứng Cushing là bệnh gì?
Hội chứng Cushing là tên chung cho hậu quả của việc tiếp xúc quá mức với glucocorticoid, chủ yếu là cortisol. Thuật ngữ này bao gồm nguyên nhân ngoại sinh do thuốc và nguyên nhân nội sinh do tuyến yên, tuyến thượng thận hoặc khối u ngoài tuyến yên. Cortisol cao kéo dài làm thay đổi phân bố mỡ, tăng đường huyết, phá hủy protein, giảm tạo xương và ức chế miễn dịch.
Hội chứng Cushing không đồng nghĩa với bệnh Cushing. Bệnh Cushing là thể phụ thuộc ACTH do u tuyến yên, vì vậy quy trình định vị và điều trị khác với u thượng thận hoặc tiết ACTH lạc chỗ.
| Tên bệnh | Hội chứng Cushing |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Cushing syndrome |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hội chứng tăng cortisol; hypercortisolism |
| Mã ICD-10 | E24.9 – Hội chứng Cushing, không đặc hiệu |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; rối loạn tuyến thượng thận |
| Cơ quan ảnh hưởng | Trục hạ đồi–tuyến yên–thượng thận; chuyển hóa đường, mỡ, protein, xương, tim mạch, da, cơ và miễn dịch. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng thừa cortisol mạn tính, không lây; có thể do glucocorticoid ngoại sinh hoặc do cơ thể sản xuất quá mức. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp ở dạng nội sinh; dạng do thuốc phổ biến hơn |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hội chứng Cushing
Cortisol dư thừa kích thích tạo glucose, đề kháng insulin và phân bố lại mô mỡ; đồng thời tăng dị hóa protein gây da mỏng, yếu cơ và chậm lành vết thương. Hormone này làm giảm tạo xương, tăng huyết áp và ức chế miễn dịch. Nếu nguyên nhân phụ thuộc ACTH, hai tuyến thượng thận bị kích thích; nếu u thượng thận tự tiết cortisol, ACTH thường bị ức chế.
- Ngoại sinh: do sử dụng glucocorticoid.
- Phụ thuộc ACTH: bệnh Cushing hoặc tiết ACTH lạc chỗ.
- Không phụ thuộc ACTH: u hoặc tăng sản tuyến thượng thận.
- Thể chu kỳ: cortisol tăng theo từng đợt.
Hội chứng Cushing là tình trạng hiếm gặp ở dạng nội sinh; dạng do thuốc phổ biến hơn và có thể bị bỏ sót vì biểu hiện không đặc hiệu. Nhóm tuổi, giới và bối cảnh mắc bệnh phụ thuộc nguyên nhân. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế.
Hội chứng Cushing hình thành do phơi nhiễm glucocorticoid hoặc tăng tiết cortisol kéo dài. Tình trạng không lây truyền từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hội chứng Cushing
- Dùng glucocorticoid kéo dài hoặc phối hợp nhiều đường dùng.
- U tuyến yên tiết ACTH.
- U tuyến thượng thận tiết cortisol.
- Khối u ngoài tuyến yên tiết ACTH.
- Tăng sản tuyến thượng thận và hội chứng di truyền hiếm.
Yếu tố có thể thay đổi gồm dùng glucocorticoid lâu ngày, dùng đồng thời nhiều chế phẩm có steroid và không được rà soát liều. Yếu tố khó thay đổi gồm u tuyến yên hoặc thượng thận, hội chứng di truyền hiếm và khối u tiết ACTH.
Người dùng glucocorticoid kéo dài; người tăng cân nhanh kèm rạn tím, yếu cơ hoặc dễ bầm; người tăng huyết áp hoặc đái tháo đường khó kiểm soát; người loãng xương sớm hoặc có u tuyến yên/thượng thận.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hội chứng Cushing
Triệu chứng thường tiến triển trong nhiều tháng hoặc năm. Tăng cân và tăng huyết áp không đặc hiệu, nhưng rạn tím rộng, yếu cơ gốc chi, da mỏng, bầm dễ và loãng xương sớm làm tăng nghi ngờ. Trẻ em có thể tăng cân nhưng chậm tăng chiều cao.
- Tăng cân vùng thân: mỡ tập trung ở bụng, mặt và vùng sau cổ.
- Da mỏng, dễ bầm: vết thương lâu lành.
- Rạn da tím: thường rộng ở bụng hoặc đùi.
- Yếu cơ gốc chi: khó đứng lên hoặc leo cầu thang.
- Tăng huyết áp và đường huyết: có thể khó kiểm soát.
- Rối loạn kinh nguyệt hoặc giảm ham muốn: do rối loạn trục sinh dục.
- Gãy đốt sống hoặc loãng xương ở người trẻ.
- Nhiễm trùng tái diễn.
- Trầm cảm, hưng cảm hoặc suy giảm nhận thức.
- Huyết khối tĩnh mạch.
- Sạm da rõ khi ACTH tăng rất cao.
Nên đặt lịch khám: khi tăng cân kèm rạn tím, bầm dễ, yếu cơ hoặc đang dùng steroid kéo dài.
Cần khám trong ngày: khi đường huyết hoặc huyết áp tăng nhiều, nhiễm trùng hoặc yếu tăng nhanh.
Cần tái khám sớm: khi đang giảm glucocorticoid mà mệt lả, buồn nôn hoặc chóng mặt.
- Đau ngực, khó thở, sưng đau một chân hoặc ho ra máu.
- Sốt cao, lú lẫn, tụt huyết áp hoặc nhiễm trùng nặng.
- Yếu liệt đột ngột, đau đầu dữ dội hoặc rối loạn ý thức.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu. Không tự lái xe khi tình trạng nặng.
Chẩn đoán Hội chứng Cushing
Bác sĩ rà soát toàn bộ thuốc có glucocorticoid. Nếu nghi Cushing nội sinh, cần xác nhận tăng cortisol bằng cortisol tự do niệu 24 giờ, cortisol nước bọt lúc khuya hoặc nghiệm pháp ức chế dexamethasone. Sau khi xác nhận, ACTH và hình ảnh giúp xác định nguồn.
Khám đánh giá phân bố mỡ, rạn da, bầm, sức cơ, huyết áp, rậm lông, phù, nhiễm trùng, biến dạng cột sống và biểu hiện tâm thần. Bác sĩ hỏi chi tiết tên thuốc, dạng dùng và thời gian.
- Cortisol tự do niệu 24 giờ: phản ánh lượng cortisol bài tiết.
- Cortisol nước bọt lúc khuya: đánh giá mất nhịp ngày đêm.
- Nghiệm pháp ức chế dexamethasone: kiểm tra khả năng ức chế cortisol.
- ACTH: phân biệt phụ thuộc và không phụ thuộc ACTH.
- Đường huyết, điện giải và mật độ xương: đánh giá biến chứng.
MRI tuyến yên, CT hoặc MRI tuyến thượng thận và hình ảnh ngực–bụng được lựa chọn sau khi có bằng chứng sinh hóa. Hình ảnh tình cờ không đủ chẩn đoán vì u nhỏ không hoạt động có thể gặp ở người khỏe mạnh.
Không chẩn đoán chỉ dựa vào hình dáng. Cần xét nghiệm sàng lọc cortisol bất thường được xác nhận, loại trừ thuốc và trạng thái giả Cushing; sau đó mới phân loại bằng ACTH cùng xét nghiệm định vị.
Điều trị Hội chứng Cushing
Mục tiêu là loại bỏ hoặc kiểm soát nguồn cortisol và xử trí biến chứng. Hội chứng do thuốc cần giảm glucocorticoid có kế hoạch. Cushing nội sinh thường ưu tiên phẫu thuật nguồn gây bệnh; thuốc, xạ trị hoặc cắt tuyến thượng thận được cân nhắc theo nguyên nhân.
Thuốc có thể ức chế tổng hợp cortisol, chẹn tác dụng glucocorticoid hoặc giảm tiết ACTH tùy nguyên nhân. Người bệnh cũng có thể cần điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương và nhiễm trùng. Cần theo dõi suy thượng thận, gan và điện giải.
Các thủ thuật chỉ được cân nhắc khi cần xác định nguồn bệnh, xử trí biến chứng hoặc điều trị nguyên nhân cấu trúc; quyết định do chuyên khoa nội tiết phối hợp chuyên khoa liên quan.
Phẫu thuật được cân nhắc khi nguyên nhân là khối u hoặc tổn thương cấu trúc có thể loại bỏ. Chỉ định phụ thuộc vị trí, khả năng phẫu thuật, mức độ hormone bất thường và bệnh nền.
Dinh dưỡng đủ protein, phòng té ngã, vật lý trị liệu tăng sức cơ, hỗ trợ tâm lý và phòng nhiễm trùng. Người bệnh cần được tư vấn nguy cơ suy thượng thận sau điều trị.
Theo dõi cortisol/ACTH, huyết áp, đường huyết, điện giải, cân nặng, sức cơ, xương và tâm trạng. Sau phẫu thuật hoặc dùng thuốc hạ cortisol, cần phát hiện sớm suy thượng thận.
Thời gian điều trị phụ thuộc nguyên nhân. Sau phẫu thuật thành công, trục nội tiết có thể hồi phục trong nhiều tháng. Thuốc có thể dùng làm cầu nối hoặc kéo dài nếu không thể loại bỏ nguồn bệnh.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid, loãng xương, gãy xương, nhiễm trùng, huyết khối, bệnh tim mạch, yếu cơ và rối loạn tâm thần. Điều trị quá mức có thể gây suy thượng thận.
Tiên lượng cải thiện rõ khi kiểm soát được cortisol, nhưng một số nguy cơ tim mạch, xương và tâm thần có thể tồn tại. Kết quả phụ thuộc nguyên nhân, thời gian bệnh và biến chứng.
Hội chứng nội sinh có thể tái phát sau phẫu thuật hoặc xạ trị. Tăng cân đơn thuần không đủ kết luận; cần xét nghiệm cortisol khi có dấu hiệu nghi ngờ.
Có thể giảm nguy cơ do thuốc bằng cách dùng liều thấp nhất hiệu quả, thời gian ngắn nhất phù hợp và rà soát cả thuốc uống, tiêm, hít, bôi. Không tự ngừng steroid.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hội chứng Cushing
Tập sức mạnh nhẹ và vận động chịu lực giúp hạn chế mất cơ và xương, nhưng cần tăng dần do yếu cơ và nguy cơ gãy. Khi đau lưng cấp hoặc yếu nhiều, cần được đánh giá trước khi tập.
Ghi cân nặng, huyết áp, đường huyết nếu được hướng dẫn, mức yếu cơ, bầm, nhiễm trùng và tâm trạng. Không tự chỉnh liều steroid.
- Không tự ngừng glucocorticoid đột ngột.
- Không tự dùng sản phẩm quảng cáo giảm cortisol.
- Không bỏ qua steroid dạng hít, bôi hoặc tiêm khi khai báo thuốc.
- Không tập nặng khi yếu cơ hoặc loãng xương.
- Không trì hoãn điều trị nhiễm trùng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, hội chứng cushing có thể ảnh hưởng tăng trưởng, dậy thì và đường huyết. Việc chẩn đoán, liều thuốc và kế hoạch cấp cứu phải được cá thể hóa theo tuổi và cân nặng.
Ở người cao tuổi, biểu hiện hội chứng cushing dễ bị nhầm với lão hóa hoặc bệnh nền. Đa thuốc, té ngã, suy thận và bệnh tim mạch cần được xem xét khi điều trị.
Thai kỳ cần theo dõi phối hợp nội tiết–sản khoa vì nhu cầu hormone và ngưỡng xét nghiệm thay đổi. Không tự ngừng hoặc điều chỉnh thuốc khi mang thai.
Trong thời kỳ cho con bú, lợi ích điều trị và mức phơi nhiễm của trẻ cần được đánh giá theo từng thuốc. Không mặc định ngừng cho bú hoặc ngừng điều trị.
Người suy giảm miễn dịch có thể nhiễm trùng nặng hoặc biểu hiện không điển hình, làm hội chứng cushing mất bù. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn.
Tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, thận, xương và rối loạn tâm thần có thể ảnh hưởng biểu hiện và lựa chọn điều trị hội chứng cushing.
Sau phẫu thuật liên quan tuyến yên hoặc thượng thận, cần theo dõi hormone, huyết áp, điện giải, nhiễm trùng và các dấu hiệu thiếu hoặc thừa cortisol.
Câu hỏi thường gặp về Hội chứng Cushing
Có thể nguy hiểm nếu cortisol tăng kéo dài vì làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch, huyết khối, nhiễm trùng, đái tháo đường, loãng xương và rối loạn tâm thần. Mức nguy cơ phụ thuộc nguyên nhân, thời gian bệnh và mức kiểm soát. Điều trị sớm giúp giảm nhiều biến chứng nhưng vẫn cần theo dõi lâu dài.
Một số trường hợp có thể đạt thuyên giảm lâu dài sau khi loại bỏ u tuyến yên, u thượng thận hoặc khối u tiết ACTH. Hội chứng do thuốc có thể cải thiện khi giảm thuốc đúng kế hoạch. Tuy nhiên, bệnh có thể tái phát và các biến chứng cần thời gian hồi phục.
Không. Đây là rối loạn hormone, không phải bệnh nhiễm trùng. Hội chứng có thể do thuốc, khối u hoặc rối loạn tuyến yên–thượng thận. Một số hội chứng di truyền hiếm làm tăng nguy cơ u nội tiết nhưng không truyền qua tiếp xúc.
Thời gian điều trị thay đổi. Sau phẫu thuật, người bệnh có thể cần glucocorticoid thay thế tạm thời cho đến khi trục nội tiết hồi phục. Nếu không thể loại bỏ nguồn bệnh, thuốc kiểm soát cortisol hoặc theo dõi có thể kéo dài.
Nên ăn ít muối và đường tự do, đủ protein, calcium và vitamin D, đồng thời kiểm soát năng lượng. Vận động sức mạnh nhẹ, đi bộ và bài tập thăng bằng có lợi, nhưng cần tránh tác động mạnh khi loãng xương hoặc yếu cơ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

