Bệnh Paget xương là rối loạn tái cấu trúc xương mạn tính, trong đó xương cũ bị phá hủy và xương mới được tạo ra quá nhanh, hỗn loạn. Xương bị ảnh hưởng có thể to hơn nhưng yếu, biến dạng và dễ gãy. Bệnh thường khu trú ở xương chậu, sọ, cột sống hoặc xương chân và nhiều người không có triệu chứng. Khi biểu hiện, người bệnh có thể đau xương, đau khớp, biến dạng chi, tăng kích thước vòng đầu, giảm thính lực hoặc triệu chứng chèn ép thần kinh. Phosphatase kiềm tăng và hình ảnh X-quang đặc trưng thường giúp chẩn đoán; xạ hình xương đánh giá phạm vi tổn thương. Không phải mọi trường hợp đều cần thuốc, nhưng bệnh hoạt động có triệu chứng hoặc nguy cơ biến chứng có thể được điều trị bằng bisphosphonate và theo dõi lâu dài.
Bệnh Paget xương là bệnh gì?
Bệnh Paget xương là rối loạn khu trú của quá trình tái cấu trúc xương. Hủy cốt bào hoạt động quá mức, sau đó tạo cốt bào tạo xương mới nhanh nhưng sắp xếp không đều. Xương trở nên dày, to và giàu mạch máu hơn, nhưng độ bền cơ học giảm. Bệnh có thể chỉ ảnh hưởng một xương hoặc nhiều xương và không lan liên tục từ xương này sang xương khác.
Bệnh Paget xương khác với bệnh Paget vú hoặc bệnh Paget ngoài vú. Đây cũng không phải ung thư xương, dù hiếm khi tổn thương Paget lâu năm có thể chuyển dạng ác tính. Việc xác định vị trí, hoạt tính và biến chứng quyết định nhu cầu điều trị.
| Tên bệnh | Bệnh Paget xương |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Paget’s disease of bone |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm xương biến dạng; osteitis deformans |
| Mã ICD-10 | M88.9 – Bệnh Paget xương, không đặc hiệu |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh xương chuyển hóa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Một hoặc nhiều xương, thường là xương chậu, sọ, cột sống, xương đùi và xương chày; khớp, thần kinh và thính giác có thể bị ảnh hưởng thứ phát. |
| Tính chất bệnh | Bệnh xương chuyển hóa mạn tính, không lây, không phải ung thư; có yếu tố di truyền và môi trường. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp tại châu Á; chủ yếu gặp ở người lớn tuổi và phổ biến hơn ở một số quần thể có nguồn gốc châu Âu. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh Paget xương
Giai đoạn đầu, hủy cốt bào phá xương mạnh và có hình dạng bất thường. Cơ thể đáp ứng bằng tăng tạo xương, nhưng xương mới có cấu trúc dạng khảm, sợi collagen và bè xương sắp xếp hỗn loạn. Sau đó xương dày lên, biến dạng, tăng tưới máu và dễ nứt gãy. Ở sọ hoặc cột sống, xương to có thể làm hẹp lỗ thần kinh và gây giảm thính lực, đau rễ hoặc hẹp ống sống. Yếu tố gene như SQSTM1 có liên quan ở một số gia đình.
- Thể một xương: chỉ một xương bị ảnh hưởng.
- Thể nhiều xương: có từ hai xương trở lên, thường không đối xứng.
- Theo giai đoạn mô học: tiêu xương, hỗn hợp và xơ cứng; phân loại này phản ánh hoạt động tái cấu trúc.
- Theo hoạt tính: bệnh hoạt động hoặc không hoạt động dựa trên triệu chứng, xét nghiệm và hình ảnh.
Bệnh chủ yếu xuất hiện sau 50 tuổi và tăng theo tuổi. Nam có thể mắc nhiều hơn nữ. Tần suất cao hơn ở Anh, Tây Âu, Bắc Mỹ, Australia và New Zealand, thấp hơn rõ rệt tại châu Á và châu Phi. Tỷ lệ mắc đã giảm ở nhiều quốc gia trong các thập kỷ gần đây. Dữ liệu đại diện tại Việt Nam còn hạn chế.
Không áp dụng. Bệnh hình thành do rối loạn khu trú của tế bào tái cấu trúc xương, không do phơi nhiễm có đường xâm nhập xác định và không lây truyền.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh Paget xương
Nguyên nhân chính xác chưa được xác định. Yếu tố di truyền đóng vai trò ở một số gia đình, đặc biệt biến thể liên quan SQSTM1 và các gene điều hòa hủy cốt bào. Yếu tố môi trường có thể góp phần nhưng chưa thống nhất. Giả thuyết virus từng được nghiên cứu, song chưa đủ bằng chứng để coi đây là bệnh nhiễm trùng.
Yếu tố không thay đổi gồm tuổi trên 50, giới nam, tiền sử gia đình và nguồn gốc từ vùng có tỷ lệ bệnh cao. Chưa có yếu tố lối sống nào được chứng minh chắc chắn gây bệnh; duy trì sức khỏe xương giúp giảm hậu quả nhưng không bảo đảm phòng mắc.
Người lớn tuổi có phosphatase kiềm tăng không giải thích được; người có đau xương khu trú, biến dạng xương, tăng kích thước sọ hoặc giảm thính lực; người có cha mẹ, anh chị em mắc bệnh Paget; người có hình ảnh X-quang gợi ý tình cờ.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh Paget xương
Phần lớn người bệnh không có triệu chứng. Đau xương thường âm ỉ, liên tục và có thể tăng về đêm. Triệu chứng thay đổi theo vị trí: tổn thương sọ có thể gây đau đầu hoặc giảm thính lực; cột sống gây đau lưng và chèn ép thần kinh; xương chân gây cong chi, đau khớp và rối loạn dáng đi. Bệnh không gây triệu chứng toàn thân rõ trong đa số trường hợp.
- Đau xương khu trú: đau sâu, dai dẳng ở vùng xương bị ảnh hưởng.
- Đau khớp lân cận: do biến dạng làm tăng tải và thoái hóa khớp.
- Biến dạng xương chân: chân cong, thay đổi dáng đi hoặc chênh chiều dài chi.
- Triệu chứng ở sọ: tăng cỡ mũ, đau đầu hoặc giảm thính lực.
- Đau lưng: có thể liên quan tổn thương đốt sống hoặc hẹp ống sống.
- Chèn ép rễ thần kinh, tê yếu chi hoặc đau lan.
- Gãy xương bệnh lý, thường ở xương dài.
- Tăng cung lượng tim khi bệnh xương lan rộng và hoạt động mạnh, hiện hiếm gặp.
- Đau tăng nhanh, sưng hoặc khối xương gợi ý biến chứng ác tính hiếm.
- Rối loạn thị giác hoặc triệu chứng dây thần kinh sọ.
Nên đặt lịch khám: khi đau xương kéo dài, giảm thính lực mới xuất hiện, vòng đầu tăng, chân cong hoặc xét nghiệm phosphatase kiềm tăng.
Cần khám trong ngày: khi đau xương tăng nhanh, mới khó đi, tê yếu, nghi gãy xương hoặc đau sau chấn thương nhẹ.
Cần tái khám sớm: khi triệu chứng trở lại sau điều trị, có tác dụng phụ thuốc, đau răng/hàm trước thuốc truyền hoặc xét nghiệm không cải thiện.
- Đau dữ dội đột ngột, chi biến dạng hoặc không thể chịu lực, nghi gãy xương.
- Yếu liệt mới xuất hiện, tê vùng yên ngựa hoặc mất kiểm soát tiểu tiện/đại tiện.
- Đau đầu dữ dội kèm rối loạn ý thức, nhìn mờ hoặc dấu thần kinh khu trú.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Bệnh Paget xương
Bệnh thường được phát hiện khi phosphatase kiềm tăng hoặc X-quang cho thấy xương dày, giãn và cấu trúc dạng khảm. Bác sĩ xác định triệu chứng, vị trí tổn thương và loại trừ bệnh gan, loãng xương, di căn hoặc rối loạn khác. Xạ hình xương giúp lập bản đồ xương bị ảnh hưởng. Calcium và phosphate thường bình thường nếu không có bệnh phối hợp.
Bác sĩ hỏi đau xương, đau khớp, thay đổi thính lực, tiền sử gãy, cỡ mũ và tiền sử gia đình. Khám quan sát biến dạng sọ và chi, dáng đi, điểm đau, tầm vận động khớp, sức cơ, phản xạ, cảm giác và dấu hiệu chèn ép thần kinh. Có thể đo thính lực khi tổn thương sọ.
- Phosphatase kiềm toàn phần: chỉ dấu thường dùng để đánh giá hoạt tính, nhưng cần loại trừ nguồn từ gan.
- Phosphatase kiềm đặc hiệu xương hoặc P1NP: hữu ích khi ALP toàn phần bình thường hoặc có bệnh gan.
- Calcium, phosphate, vitamin D và hormone cận giáp: đánh giá an toàn trước điều trị và bệnh phối hợp.
- Creatinine/eGFR: cần trước bisphosphonate.
- Dấu ấn hủy xương: có thể dùng trong trường hợp chọn lọc.
X-quang có thể thấy vùng tiêu xương, dày vỏ, bè xương thô, xương giãn và biến dạng. Hình ảnh sọ có thể dạng bông gòn; đốt sống có thể dày và to. Xạ hình xương nhạy để xác định phạm vi nhưng không đặc hiệu cho nguyên nhân. CT hoặc MRI dùng khi nghi chèn ép thần kinh, gãy kín đáo hoặc chuyển dạng ác tính.
Không có một bộ tiêu chuẩn điểm số duy nhất. Chẩn đoán thường dựa trên hình ảnh X-quang điển hình, kết hợp dấu ấn chuyển hóa xương và xạ hình xác định phạm vi. Sinh thiết xương chỉ cần khi hình ảnh không điển hình hoặc cần phân biệt u xương, di căn hay sarcoma.
Điều trị Bệnh Paget xương
Mục tiêu là giảm hoạt động tái cấu trúc bất thường, giảm đau liên quan bệnh, bảo vệ chức năng thần kinh và xử trí biến chứng. Người không triệu chứng và nguy cơ thấp có thể chỉ cần theo dõi. Điều trị được cân nhắc khi bệnh hoạt động có triệu chứng, ở vị trí nguy cơ cao hoặc trước một số phẫu thuật trên xương Paget. Cần chỉnh thiếu vitamin D/calcium và đánh giá thận trước thuốc.
Bisphosphonate là nhóm thuốc chính; zoledronic acid đường tĩnh mạch thường tạo đáp ứng sinh hóa kéo dài ở người phù hợp. Các lựa chọn khác phụ thuộc chức năng thận, chống chỉ định và khả năng dung nạp. Calcitonin ít được dùng hơn. Thuốc giảm đau điều trị triệu chứng nhưng không sửa quá trình tái cấu trúc. Người bệnh không tự mua bisphosphonate vì cần đánh giá thận, calcium, vitamin D và sức khỏe răng miệng.
Tiêm hoặc thủ thuật giảm đau không điều trị hoạt tính Paget nhưng có thể dùng cho bệnh khớp hoặc đau kèm theo. Đánh giá thính lực, dụng cụ trợ thính và phục hồi chức năng có thể cần. Sinh thiết được thực hiện khi nghi u ác tính hoặc chẩn đoán chưa rõ.
Phẫu thuật có thể cần để cố định gãy xương, thay khớp do thoái hóa nặng, chỉnh biến dạng, giải ép thần kinh hoặc xử trí sarcoma hiếm. Xương Paget tăng tưới máu nên nguy cơ chảy máu và khó kỹ thuật có thể cao hơn; kiểm soát hoạt tính bệnh trước mổ đôi khi được cân nhắc.
Vật lý trị liệu, bài tập sức cơ và thăng bằng, dụng cụ trợ đi, chỉnh giày và máy trợ thính giúp duy trì chức năng. Điều chỉnh nhà ở giảm té ngã. Chăm sóc răng miệng đặc biệt quan trọng trước thuốc bisphosphonate mạnh và khi có can thiệp nha khoa.
Theo dõi đau, chức năng, biến dạng, thính lực và dấu hiệu thần kinh. Phosphatase kiềm hoặc dấu ấn đặc hiệu xương được kiểm tra theo kế hoạch để đánh giá đáp ứng và tái hoạt động. Hình ảnh lặp lại khi có triệu chứng mới, nghi gãy, chèn ép hoặc chuyển dạng ác tính. Theo dõi chức năng thận và calcium quanh điều trị.
Một đợt bisphosphonate có thể tạo đáp ứng kéo dài, nhưng thời gian thuyên giảm khác nhau. Đánh giá sinh hóa thường thực hiện sau vài tháng và sau đó định kỳ. Không cần điều trị liên tục cho mọi người; chỉ điều trị lại khi có bằng chứng bệnh tái hoạt động hoặc chỉ định lâm sàng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Thoái hóa khớp, biến dạng, gãy xương, hẹp ống sống, chèn ép thần kinh, giảm thính lực và đau mạn. Hiếm hơn có suy tim cung lượng cao ở bệnh lan rộng và sarcoma xương. Biến chứng điều trị gồm phản ứng sau truyền, hạ calcium, tổn thương thận và hoại tử xương hàm rất hiếm.
Nhiều người sống bình thường và không có triệu chứng đáng kể. Điều trị có thể kiểm soát hoạt tính xương và giảm một số triệu chứng, nhưng biến dạng hoặc tổn thương thần kinh lâu năm có thể không hồi phục hoàn toàn. Tiên lượng xấu hơn khi có gãy, chèn ép thần kinh hoặc sarcoma, là biến chứng rất hiếm.
Bệnh có thể tái hoạt động sau thời gian thuyên giảm. Phosphatase kiềm tăng trở lại hoặc triệu chứng mới có thể gợi ý cần đánh giá. Không nên điều trị lại chỉ dựa trên đau không đặc hiệu; bác sĩ cần phân biệt đau do thoái hóa khớp, cột sống hoặc nguyên nhân khác.
Chưa có biện pháp được chứng minh ngăn bệnh Paget xuất hiện. Người có tiền sử gia đình nên trao đổi với bác sĩ về sàng lọc xét nghiệm ở độ tuổi phù hợp. Duy trì calcium/vitamin D đủ, vận động an toàn, phòng té ngã và điều trị sớm biến chứng giúp giảm hậu quả.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh Paget xương
Ăn cân đối, đủ calcium, vitamin D và protein để hỗ trợ xương. Không cần kiêng đặc hiệu cho bệnh Paget. Người bệnh thận, sỏi thận hoặc tăng calcium cần tư vấn riêng. Trước và sau bisphosphonate, bác sĩ có thể đánh giá và hướng dẫn bổ sung phù hợp; không tự dùng liều cao.
Vận động chịu lực, tăng sức cơ và thăng bằng giúp bảo vệ xương và giảm té ngã. Bài tập cần điều chỉnh khi xương chân biến dạng, đau khớp hoặc hẹp ống sống. Tránh môn va chạm, nâng nặng hoặc động tác làm tăng đau ở xương có nguy cơ gãy.
Ghi mức đau, khả năng đi lại, thay đổi thính lực, tê yếu và số lần té ngã. Báo bác sĩ khi cỡ mũ thay đổi, đau khu trú tăng nhanh hoặc xuất hiện khối sưng. Không tự đánh giá hoạt tính bệnh chỉ bằng triệu chứng; xét nghiệm và hình ảnh vẫn cần thiết.
- Không tự dùng hoặc tự lặp lại bisphosphonate.
- Không bỏ qua khám răng và đánh giá thận trước điều trị theo chỉ định.
- Không tập va chạm mạnh khi xương biến dạng hoặc nguy cơ gãy cao.
- Không cho rằng mọi đau xương ở người bệnh Paget đều do bệnh đang hoạt động.
- Không trì hoãn khám khi đau tăng nhanh, sưng hoặc yếu thần kinh.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Bệnh Paget xương điển hình hầu như chỉ gặp ở người trưởng thành lớn tuổi. Trẻ có hình ảnh tăng chuyển hóa và biến dạng xương cần được đánh giá các bệnh xương di truyền hoặc chuyển hóa khác; không áp dụng chẩn đoán Paget người lớn một cách máy móc.
Đây là nhóm mắc bệnh chính. Đau có thể do nhiều nguyên nhân đồng thời như thoái hóa, loãng xương hoặc hẹp ống sống. Chức năng thận, sức khỏe răng miệng, nguy cơ té ngã, đa thuốc và mục tiêu chức năng phải được cân nhắc trước điều trị.
Bệnh hiếm ở tuổi sinh đẻ. Nếu mang thai, cần phối hợp sản khoa và chuyên khoa xương; nhiều thuốc bisphosphonate không được dùng thường quy trong thai kỳ do tồn lưu lâu trong xương. Không tự ngừng hoặc dùng thuốc khi chưa được đánh giá.
Dữ liệu về thuốc điều trị bệnh Paget trong thời kỳ cho con bú còn hạn chế. Quyết định điều trị cần cân nhắc hoạt tính bệnh, mức khẩn cấp, loại thuốc và lợi ích nuôi con bằng sữa mẹ. Không mặc định ngừng cho bú hoặc trì hoãn điều trị cần thiết.
Suy giảm miễn dịch không phải yếu tố nguy cơ điển hình. Tuy nhiên, đau xương hoặc tổn thương hình ảnh ở nhóm này cần phân biệt nhiễm trùng, di căn và tác dụng thuốc; ngưỡng đánh giá chuyên khoa nên thấp hơn.
Bệnh thận mạn, hạ vitamin D, loãng xương, bệnh răng hàm mặt, thoái hóa khớp và bệnh thần kinh ảnh hưởng lựa chọn thuốc và đánh giá triệu chứng. Cần rà soát thuốc lợi tiểu, bổ sung calcium và nguy cơ hạ calcium.
Sau phẫu thuật chỉnh hình, cần theo dõi liền xương, chảy máu, nhiễm trùng, huyết khối và phục hồi chức năng. Xương Paget có thể tăng tưới máu và biến dạng, làm kỹ thuật phẫu thuật phức tạp hơn. Đau tăng hoặc mất chức năng sau mổ cần đánh giá sớm.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh Paget xương
Nhiều người không có triệu chứng và chỉ cần theo dõi. Tuy nhiên, xương bị ảnh hưởng có thể biến dạng, gãy, gây thoái hóa khớp, hẹp ống sống hoặc giảm thính lực. Biến chứng ung thư xương rất hiếm. Nguy cơ phụ thuộc vị trí, phạm vi và hoạt tính bệnh. Đau tăng nhanh, sưng hoặc dấu hiệu thần kinh mới cần được đánh giá sớm thay vì chờ lần tái khám định kỳ.
Hiện chưa có phương pháp loại bỏ hoàn toàn xu hướng rối loạn tái cấu trúc xương, nhưng thuốc có thể ức chế hoạt tính bệnh trong thời gian dài và giúp giảm nguy cơ biến chứng ở người phù hợp. Một đợt điều trị có thể tạo thuyên giảm kéo dài, song bệnh vẫn có thể tái hoạt động. Biến dạng đã hình thành hoặc giảm thính lực lâu năm có thể không hồi phục hoàn toàn.
Không. Đây là bệnh chuyển hóa xương, không phải bệnh nhiễm trùng và không lây qua tiếp xúc. Một số gia đình có nhiều người mắc do yếu tố di truyền, nhưng di truyền không đồng nghĩa với lây. Người có cha mẹ hoặc anh chị em mắc bệnh có thể trao đổi với bác sĩ về thời điểm xét nghiệm phosphatase kiềm hoặc đánh giá thêm.
Không phải mọi người đều cần dùng thuốc liên tục. Người không triệu chứng và nguy cơ thấp có thể chỉ theo dõi. Khi có chỉ định, một đợt bisphosphonate có thể kiểm soát bệnh trong nhiều năm; sau đó bác sĩ theo dõi phosphatase kiềm và triệu chứng để quyết định có cần điều trị lại. Việc tự lặp thuốc theo lịch cố định có thể không cần thiết và làm tăng nguy cơ tác dụng phụ.
Có. Vận động phù hợp giúp duy trì sức cơ, thăng bằng và sức khỏe khớp. Đi bộ, bài tập sức mạnh nhẹ và thăng bằng thường hữu ích, nhưng cần tránh tác động mạnh lên xương biến dạng hoặc có nguy cơ gãy. Người đau nhiều, hẹp ống sống hoặc từng gãy xương nên được bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng hướng dẫn chương trình riêng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

