Calcitonin là một hormon peptide tham gia điều hòa chuyển hóa calci và quá trình tái cấu trúc xương. Trong thuốc, dạng được sử dụng phổ biến trong các tài liệu quản lý là calcitonin cá hồi tổng hợp, còn gọi là salmon calcitonin hoặc salcatonin. Hoạt chất tác động trực tiếp lên thụ thể calcitonin, làm giảm hoạt động của hủy cốt bào và hạ calci huyết trong một số tình trạng tăng tiêu xương. Tùy nhãn thuốc và khu vực quản lý, calcitonin có thể được dùng trong tăng calci huyết, bệnh Paget xương, mất xương cấp do bất động hoặc một số trường hợp loãng xương sau mãn kinh không phù hợp với lựa chọn khác. FDA vẫn có nhãn cho một số dạng tiêm và xịt mũi, trong khi EMA không còn khuyến nghị calcitonin để điều trị loãng xương do cân nhắc lợi ích–nguy cơ khi dùng dài hạn.
Nội dung chính
- Calcitonin; thuốc thường sử dụng calcitonin cá hồi tổng hợp
- Thuốc ức chế tiêu xương, chủ vận thụ thể calcitonin
- H05BA01 đối với calcitonin cá hồi tổng hợp
- Dung dịch tiêm/truyền và thuốc xịt mũi định liều
- Tăng calci huyết, bệnh Paget xương và một số chỉ định giới hạn tùy khu vực
- Phản vệ, hạ calci huyết, giảm đáp ứng khi dùng kéo dài và tín hiệu tăng nguy cơ ung thư
- Chỉ định loãng xương khác nhau giữa nhãn Hoa Kỳ và quyết định của EMA
- Dùng liều hiệu quả thấp nhất trong thời gian ngắn nhất; không tự áp dụng liều
Hoạt chất Calcitonin là gì?
Calcitonin là hormon peptide điều hòa chuyển hóa calci. Khi dùng làm thuốc, calcitonin cá hồi tổng hợp hoạt hóa thụ thể calcitonin, ức chế hoạt động của hủy cốt bào, làm giảm tiêu xương và có thể hạ nồng độ calci huyết.
Calcitonin
INN Calcitonin; calcitonin salmon; salmon calcitonin.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Calcitonin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Calcitonin; calcitonin salmon; salmon calcitonin. |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Calcitonin cá hồi; calcitonin-salmon; synthetic salmon calcitonin; salcatonin. Calcitonin người tổng hợp là một hoạt chất peptide khác về trình tự và mã ATC, không nên mặc nhiên coi là tương đương với calcitonin cá hồi. |
| Tên viết tắt | CT |
| Tên Latinh / tên dược điển | Calcitoninum |
| Tên USAN | calcitonin |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Chưa xác minh |
|---|---|
| UNII | Chưa xác minh |
| PubChem CID | Không có |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Calcitonin
Calcitonin cá hồi được hấp thu nhanh sau tiêm. Sinh khả dụng tuyệt đối khoảng 66% khi tiêm bắp và 71% khi tiêm dưới da; nồng độ đỉnh sau tiêm dưới da đạt trong khoảng 23 phút. Thuốc liên kết protein huyết tương khoảng 30–40%, được phân hủy chủ yếu bằng quá trình thủy phân protein tại thận và tạo các mảnh không còn hoạt tính. Thuốc xịt mũi có sinh khả dụng thấp hơn nhiều, khoảng 3–5% so với tiêm bắp, với thời gian đạt nồng độ đỉnh trung bình khoảng 13 phút.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau tiêm, calcitonin cá hồi được hấp thu nhanh, với thời gian bán hấp thu khoảng 10–15 phút. Nồng độ đỉnh thường đạt trong giờ đầu; sau tiêm dưới da, thời gian đạt đỉnh khoảng 23 phút. Thuốc xịt được hấp thu nhanh qua niêm mạc mũi, với thời gian đạt nồng độ đỉnh trung bình khoảng 13 phút.
| F · Sinh khả dụng | Tiêm bắp: khoảng 66%. Tiêm dưới da: khoảng 71%. Xịt mũi: khoảng 3–5% so với đường tiêm bắp ở người tình nguyện khỏe mạnh. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố biểu kiến được ghi nhận khoảng 0,15–0,3 L/kg trong nhãn thuốc tiêm. Tỷ lệ liên kết protein huyết tương khoảng 30–40%.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Calcitonin cá hồi dùng đường tiêm được chuyển hóa chủ yếu bằng phân giải protein tại thận. Các chất chuyển hóa tạo thành không còn hoạt tính sinh học đặc hiệu của calcitonin.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thuốc được loại bỏ chủ yếu sau quá trình phân hủy peptide tại thận. Thông tin định lượng về tỷ lệ hoạt chất nguyên vẹn và chất chuyển hóa bài tiết qua nước tiểu.
| t½ · Thời gian bán thải | Tiêm bắp: khoảng 58 phút theo nhãn Hoa Kỳ và khoảng 1 giờ theo SmPC. Tiêm dưới da: khoảng 59–64 phút theo nhãn Hoa Kỳ và khoảng 1–1,5 giờ theo SmPC. Xịt mũi: khoảng 18 phút. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Giá trị thanh thải tuyệt đối. Thanh thải chuyển hóa thấp hơn rõ rệt ở người suy thận giai đoạn cuối so với người khỏe mạnh, nhưng ý nghĩa lâm sàng của khác biệt này chưa được xác định. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Đường dùng ảnh hưởng đáng kể đến mức phơi nhiễm, trong đó sinh khả dụng qua mũi thấp hơn nhiều so với đường tiêm. Suy thận giai đoạn cuối làm giảm thanh thải chuyển hóa. Bệnh lý niêm mạc mũi có thể ảnh hưởng việc sử dụng dạng xịt, nhưng mức độ ảnh hưởng đến hấp thu trong từng tình trạng cụ thể.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Calcitonin
Calcitonin thuộc nhóm hormon điều hòa calci và thuốc chống tiêu xương. SmPC phân loại hoạt chất trong nhóm “antiparathyroid hormones”, mã ATC H05BA01. Tác dụng dược lý chính là làm giảm hoạt động của hủy cốt bào thay vì kích thích trực tiếp quá trình tạo xương.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Calcitonin cá hồi là chất chủ vận thụ thể calcitonin. Thuốc gắn vào các thụ thể đặc hiệu trên hủy cốt bào, làm giảm số lượng và hoạt tính tiêu xương của các tế bào này. Calcitonin còn làm giảm tái hấp thu calci, phosphat và natri tại ống thận, từ đó tăng bài tiết các chất điện giải đã lọc và góp phần hạ calci huyết.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Một liều calcitonin cá hồi có thể gây ức chế nhanh nhưng tạm thời quá trình tiêu xương. Khi sử dụng kéo dài, tác dụng ức chế tiêu xương vẫn tồn tại nhưng giảm về mức độ. Trong tăng calci huyết, tác dụng hạ calci có thể bắt đầu trong khoảng 1–2 giờ sau tiêm. Giảm đáp ứng có thể xuất hiện khi dùng liên tục do hiện tượng dung nạp nhanh, điều hòa giảm thụ thể hoặc hình thành kháng thể.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Calcitonin
Các chỉ định phải được xác định theo nhãn sản phẩm và khu vực quản lý:
- Tăng calci huyết, đặc biệt điều trị sớm tình trạng tăng calci huyết cấp trong khi chờ biện pháp kiểm soát nguyên nhân phát huy tác dụng.
- Tăng calci huyết do ung thư. Hướng dẫn Endocrine Society đề xuất calcitonin phối hợp bisphosphonate truyền tĩnh mạch hoặc denosumab trong tăng calci huyết do ung thư nặng, với calci huyết trên 14 mg/dL hoặc 3,5 mmol/L.
- Bệnh Paget xương có triệu chứng khi phương pháp thay thế không phù hợp hoặc bị chống chỉ định.
- Phòng mất xương cấp do bất động đột ngột, chẳng hạn sau gãy xương do loãng xương, theo SmPC châu Âu/Anh.
- Loãng xương sau mãn kinh: một số nhãn Hoa Kỳ cho phép sử dụng giới hạn khi lựa chọn khác không phù hợp; hiệu quả giảm gãy xương chưa được chứng minh. EMA không còn chấp nhận calcitonin cho chỉ định loãng xương.
Calcitonin dạng uống và ứng dụng trong thoái hóa khớp từng được nghiên cứu, nhưng không phải chỉ định được phê duyệt trong các nhãn thuốc được đối chiếu. Không nên trình bày những ứng dụng này như phương pháp điều trị đã được xác lập. Tình trạng phát triển lâm sàng hiện hành của từng chế phẩm nghiên cứu.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin dưới đây chỉ phản ánh một số nhãn thuốc và hướng dẫn chuyên môn, không phải liều cá nhân hóa. Liều, đường dùng, thời gian điều trị và đơn vị hoạt lực phụ thuộc sản phẩm. Người bệnh không được tự áp dụng, tự tăng liều hoặc kéo dài điều trị.
| Tình trạng | Liều tham khảo theo nguồn |
|---|---|
| Bệnh Paget xương – nhãn tiêm Hoa Kỳ | 100 USP Units, tiêm dưới da hoặc tiêm bắp mỗi ngày. |
| Tăng calci huyết – nhãn tiêm Hoa Kỳ | Khởi đầu 4 USP Units/kg mỗi 12 giờ, tiêm dưới da hoặc tiêm bắp. Nếu đáp ứng không đủ sau 1–2 ngày, nhãn cho phép tăng đến 8 Units/kg mỗi 12 giờ; sau 2 ngày tiếp theo có thể tăng tối đa 8 Units/kg mỗi 6 giờ. |
| Loãng xương sau mãn kinh – nhãn tiêm Hoa Kỳ | 100 USP Units tiêm dưới da hoặc tiêm bắp mỗi ngày, chỉ khi lựa chọn thay thế không phù hợp. |
| Loãng xương sau mãn kinh – nhãn xịt mũi Hoa Kỳ | 200 USP Units, một nhát xịt mỗi ngày và đổi bên lỗ mũi hằng ngày. |
| Mất xương cấp do bất động – SmPC | 100 IU mỗi ngày hoặc 50 IU hai lần mỗi ngày, tiêm dưới da hoặc tiêm bắp; thường dùng 2 tuần và không quá 4 tuần. |
| Bệnh Paget – SmPC | 100 IU mỗi ngày; chế độ tối thiểu 50 IU ba lần mỗi tuần có thể được sử dụng. Thời gian thường không quá 3 tháng; trường hợp đặc biệt tối đa 6 tháng theo đánh giá bác sĩ. |
| Tăng calci huyết do ung thư – SmPC | Khởi đầu 100 IU mỗi 6–8 giờ, tiêm dưới da hoặc tiêm bắp. Nếu đáp ứng không đủ có thể tăng tối đa 400 IU mỗi 6–8 giờ. Trường hợp nặng có thể truyền tĩnh mạch đến 10 IU/kg trong 500 mL natri clorid 0,9% trong ít nhất 6 giờ, tại cơ sở y tế. |
Trong tăng calci huyết do ung thư nặng, hướng dẫn Endocrine Society giới hạn calcitonin trong khoảng 48–72 giờ do hiện tượng dung nạp nhanh.
- Calcitonin dạng tiêm hoặc truyền phải được sử dụng đúng đường dùng, nồng độ và kỹ thuật ghi trong nhãn sản phẩm. Truyền tĩnh mạch và điều trị tăng calci huyết nặng cần thực hiện tại cơ sở y tế.
- Dung dịch phải được kiểm tra bằng mắt; không dùng nếu đục, đổi màu, có tiểu phân hoặc bao bì bị hư hỏng.
- Dạng xịt mũi phải được mồi bơm theo hướng dẫn trước lần dùng đầu tiên và đổi bên lỗ mũi mỗi ngày.
- Hạ calci huyết và thiếu vitamin D phải được xử trí trước điều trị. Việc bổ sung calci hoặc vitamin D phải theo chỉ định của bác sĩ.
- Sử dụng liều hiệu quả thấp nhất trong thời gian ngắn nhất và định kỳ đánh giá lại nhu cầu tiếp tục thuốc.
Tùy chỉ định và đường dùng, bác sĩ có thể theo dõi:
- Calci huyết và các dấu hiệu hạ calci như co cơ, tê quanh miệng, dị cảm hoặc co giật.
- Đáp ứng lâm sàng và calci huyết thường xuyên trong điều trị tăng calci huyết.
- Phosphatase kiềm hoặc các dấu ấn chuyển hóa xương trong bệnh Paget.
- Niêm mạc mũi trước và trong thời gian dùng thuốc xịt, đặc biệt khi có chảy máu, đau hoặc loét mũi.
- Cặn lắng nước tiểu định kỳ theo cảnh báo của nhãn Hoa Kỳ.
- Khả năng hình thành kháng thể hoặc giảm đáp ứng nếu hiệu quả suy giảm sau thời gian điều trị.
- Nồng độ lithium khi phối hợp hai hoạt chất.
Cảnh báo và lưu ý về Calcitonin
Chống chỉ định ở người quá mẫn với calcitonin cá hồi hoặc bất kỳ tá dược nào của sản phẩm. SmPC được đối chiếu còn chống chỉ định ở người đang hạ calci huyết; nhãn Hoa Kỳ yêu cầu phải điều chỉnh hạ calci huyết trước khi bắt đầu điều trị.
Dạng tiêm có thể gây buồn nôn hoặc nôn, đỏ bừng mặt hoặc phần trên cơ thể, phản ứng tại vị trí tiêm, đau bụng, tiêu chảy, đau đầu, chóng mặt, thay đổi vị giác, đau cơ xương, mệt mỏi hoặc phù. Nhãn tiêm Hoa Kỳ ghi nhận buồn nôn có hoặc không kèm nôn và phản ứng viêm tại chỗ tiêm ở khoảng 10% người tham gia các thử nghiệm được mô tả.
Dạng xịt mũi có thể gây viêm mũi, chảy máu mũi, khô hoặc kích ứng niêm mạc, đau đầu, đau lưng và đau cơ.
Các phản ứng nghiêm trọng có thể gồm:
- Phản vệ, sốc phản vệ, co thắt phế quản, phù lưỡi hoặc họng; đã có báo cáo tử vong do phản vệ với dạng tiêm.
- Hạ calci huyết có triệu chứng, co cứng cơ hoặc co giật.
- Loét niêm mạc mũi hoặc chảy máu nhiều khi dùng dạng xịt.
- Giảm đáp ứng do kháng thể trung hòa hoặc điều hòa giảm thụ thể khi dùng kéo dài.
- Tín hiệu tăng tỷ lệ ung thư khi dùng dài hạn. Phân tích gộp trong nhãn Hoa Kỳ ghi nhận ung thư ở 4,1% nhóm calcitonin so với 2,9% nhóm giả dược; quan hệ nhân quả chưa được xác lập dứt khoát. EMA cũng xác định mức tăng nguy cơ nhỏ và giới hạn việc sử dụng dài hạn.
- Hỏi kỹ tiền sử dị ứng; cân nhắc thử da khi nghi ngờ quá mẫn với calcitonin cá hồi và phải có phương tiện xử trí phản vệ.
- Điều chỉnh hạ calci huyết và rối loạn chuyển hóa khoáng chất trước khi điều trị.
- Đánh giá lại định kỳ lợi ích–nguy cơ, đặc biệt khi dự kiến dùng kéo dài, do tín hiệu tăng nguy cơ ung thư.
- Theo dõi niêm mạc mũi nếu dùng dạng xịt và ngừng hoặc tạm ngừng theo đánh giá chuyên môn khi xuất hiện loét đáng kể.
- Cân nhắc kháng thể hoặc hiện tượng dung nạp nếu đáp ứng giảm.
- Không sử dụng calcitonin để trì hoãn điều trị nguyên nhân trong tăng calci huyết cấp.
Quá liều có thể làm tăng buồn nôn, nôn, đỏ bừng, chóng mặt và tác dụng hạ calci. Hạ calci huyết kèm co cứng có thể xảy ra. Không có thuốc giải độc đặc hiệu được xác định trong các tài liệu đối chiếu; xử trí chủ yếu là ngừng thuốc, điều trị triệu chứng, theo dõi calci và dùng calci đường tiêm khi có chỉ định chuyên môn. Người nghi quá liều phải liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm cấp cứu, không tự xử trí tại nhà.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc từng chế phẩm:
- Dung dịch tiêm/truyền trong SmPC: bảo quản trong tủ lạnh 2–8°C, không để đông lạnh. Sau khi đạt nhiệt độ phòng để tiêm hoặc sau khi pha truyền, sử dụng ngay theo hướng dẫn sản phẩm.
- Thuốc xịt mũi trong nhãn Hoa Kỳ được đối chiếu: chai chưa mở bảo quản 2–8°C, không đông lạnh; chai đang dùng để thẳng đứng ở 20–25°C, tối đa 30 ngày với chai 2 mL hoặc 35 ngày với chai 3,7 mL.
Không áp dụng điều kiện bảo quản của sản phẩm này cho sản phẩm khác. Luôn kiểm tra tờ hướng dẫn đi kèm bao bì.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả ở trẻ em chưa được xác lập trong nhãn Hoa Kỳ. SmPC cho biết chưa đủ bằng chứng hỗ trợ sử dụng calcitonin cá hồi trong các tình trạng loãng xương nhi khoa và không khuyến nghị sử dụng ở trẻ từ 0 đến 18 tuổi cho mục đích này.
SmPC không ghi nhận bằng chứng về giảm dung nạp hoặc nhu cầu thay đổi liều chỉ dựa trên tuổi cao. Tuy nhiên, nhãn thuốc xịt mũi ghi nhận phản ứng tại mũi nhiều hơn ở người trên 65 tuổi, đặc biệt từ 75 tuổi trở lên. Việc điều trị cần cân nhắc bệnh đồng mắc, chức năng thận và thuốc dùng kèm.
Chưa có nghiên cứu đầy đủ ở phụ nữ mang thai để xác định nguy cơ liên quan đến thuốc. Nghiên cứu trên thỏ ghi nhận giảm cân nặng thai khi dùng một số mức liều calcitonin cá hồi. SmPC khuyến cáo chỉ sử dụng trong thai kỳ khi bác sĩ nhận định điều trị là thực sự thiết yếu.
Chưa xác định calcitonin cá hồi có hiện diện trong sữa mẹ hoặc ảnh hưởng thế nào đến trẻ bú mẹ. Calcitonin làm giảm tiết sữa ở động vật; SmPC không khuyến nghị cho con bú trong thời gian điều trị. Bác sĩ cần cân nhắc lợi ích của việc cho trẻ bú, nhu cầu điều trị của người mẹ và nguy cơ tiềm ẩn.
Kinh nghiệm được nêu trong SmPC không cho thấy giảm dung nạp hoặc yêu cầu thay đổi liều chỉ vì suy giảm chức năng gan. Dữ liệu ở từng mức độ suy gan và từng chế phẩm còn hạn chế; quyết định sử dụng phải do bác sĩ thực hiện.
Ở người đồng thời suy gan và suy thận, chế độ hiệu chỉnh liều đã được kiểm chứng. Do thuốc được chuyển hóa đáng kể tại thận và dữ liệu ở suy đa cơ quan còn hạn chế, bác sĩ cần đánh giá riêng lợi ích–nguy cơ và theo dõi chặt chẽ.
Chưa có nghiên cứu chuyên biệt về ảnh hưởng đến khả năng lái xe và vận hành máy. Calcitonin có thể gây mệt mỏi, chóng mặt hoặc rối loạn thị giác, làm giảm khả năng phản ứng. Không lái xe hoặc vận hành máy nếu xuất hiện các triệu chứng này.
Tương tác thuốc của Calcitonin
- Lithium: calcitonin có thể làm giảm nồng độ lithium huyết tương do tăng thanh thải lithium qua nước tiểu; có thể cần theo dõi và điều chỉnh liều lithium bởi bác sĩ.
- Bisphosphonate: có thể gây tác dụng hạ calci cộng hợp.
- Glycoside tim và thuốc chẹn kênh calci: thay đổi nồng độ điện giải có thể làm thay đổi tác dụng của các thuốc này; cần thận trọng và theo dõi.
- Các nhãn Hoa Kỳ cho biết chưa thực hiện nghiên cứu tương tác thuốc chính thức đầy đủ với calcitonin cá hồi.
Thắc mắc về hoạt chất Calcitonin
Calcitonin tự nhiên là hormon peptide do tế bào cận nang, còn gọi là tế bào C của tuyến giáp, tiết ra. Calcitonin dùng làm thuốc thường là calcitonin cá hồi tổng hợp, có tác dụng mạnh và kéo dài hơn calcitonin có nguồn gốc động vật có vú tính theo khối lượng.
Quy định khác nhau theo khu vực. Một số nhãn Hoa Kỳ vẫn cho phép dạng tiêm hoặc xịt mũi trong loãng xương sau mãn kinh trên 5 năm khi lựa chọn khác không phù hợp, nhưng chưa chứng minh hiệu quả giảm gãy xương. EMA kết luận lợi ích không vượt trội nguy cơ và không còn chấp nhận calcitonin để điều trị loãng xương. Người bệnh không nên tự mua hoặc tự chuyển sang calcitonin.
Calcitonin có thể hạ calci tương đối nhanh, nhưng đáp ứng thường giảm sau khi dùng liên tục do hiện tượng dung nạp nhanh. Hướng dẫn Endocrine Society giới hạn calcitonin trong khoảng 48–72 giờ khi điều trị tăng calci huyết do ung thư nặng và phối hợp thuốc có tác dụng kéo dài hơn.
Các phân tích thử nghiệm ghi nhận tỷ lệ ung thư cao hơn ở nhóm dùng calcitonin dài hạn so với giả dược, nhưng chưa thiết lập chắc chắn quan hệ nhân quả. Tín hiệu này khiến EMA giới hạn chỉ định và khiến nhãn Hoa Kỳ yêu cầu đánh giá lại định kỳ nhu cầu điều trị. Không nên tự ngừng thuốc; cần trao đổi với bác sĩ để đánh giá lợi ích–nguy cơ cá nhân.
Các nội dung thường được theo dõi gồm calci huyết, triệu chứng hạ calci, đáp ứng lâm sàng, dấu ấn chuyển hóa xương trong bệnh Paget, niêm mạc mũi khi dùng dạng xịt, cặn lắng nước tiểu và nồng độ lithium nếu dùng đồng thời. Phạm vi theo dõi cụ thể do bác sĩ xác định.

