Calcipotriol, còn được gọi là calcipotriene tại Hoa Kỳ, là một dẫn xuất tổng hợp của vitamin D3 dùng ngoài da. Hoạt chất giúp điều hòa sự tăng sinh và biệt hóa của tế bào sừng, nhờ đó làm giảm tình trạng dày da và bong vảy trong bệnh vảy nến thể mảng. Calcipotriol đơn chất thường được bào chế ở nồng độ 50 microgam/g, tương đương 0,005%, dưới dạng thuốc mỡ, kem hoặc dung dịch dùng trên da tùy sản phẩm. Thuốc không phải corticosteroid, nhưng có thể được bác sĩ phối hợp với corticosteroid bôi trong một số phác đồ điều trị vảy nến. Dùng quá liều, bôi trên diện rộng hoặc kết hợp với các thuốc làm tăng calci có thể gây tăng calci huyết hoặc tăng calci niệu. Người bệnh cần dùng đúng sản phẩm, đúng vùng da và đúng thời gian được kê đơn; không tự bôi lên mặt, mắt, niêm mạc hoặc vùng da không được chỉ định.
Nội dung chính
- Calcipotriol là dẫn xuất vitamin D dùng bôi ngoài da.
- Hoạt chất này thường liên quan điều trị vảy nến mảng theo nhãn thuốc.
- Không bôi lên mặt, niêm mạc hoặc vùng da rộng khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
- Cần chú ý kích ứng da, đỏ rát, ngứa hoặc nguy cơ ảnh hưởng chuyển hóa calci khi dùng không đúng.
- Báo bác sĩ/dược sĩ nếu đang dùng corticosteroid bôi, có rối loạn calci, thai kỳ hoặc cho con bú.
Hoạt chất Calcipotriol là gì?
Calcipotriol là một dẫn xuất tổng hợp của vitamin D3 dùng ngoài da để điều trị vảy nến. Hoạt chất làm giảm sự tăng sinh quá mức và thúc đẩy biệt hóa tế bào sừng, qua đó giúp giảm dày da, bong vảy và tổn thương vảy nến.
Calcipotriol
INN Calcipotriol; calcipotriene.; Calcipotriol là tên INN được dùng phổ biến ngoài Hoa Kỳ; calcipotriene là tên thường gặp trong tài liệu và nhãn thuốc Hoa Kỳ.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Calcipotriol |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Calcipotriol; calcipotriene.; Calcipotriol là tên INN được dùng phổ biến ngoài Hoa Kỳ; calcipotriene là tên thường gặp trong tài liệu và nhãn thuốc Hoa Kỳ. |
| Tên IUPAC | trans-(1R,3S,5Z)-5-[(2E)-2-[(1R,3aS,7aR)-1-[(E,2R,5S)-5-cyclopropyl-5-hydroxypent-3-en-2-yl]-7a-methyl-2,3,3a,5,6,7-hexahydro-1H-inden-4-ylidene]ethylidene]-4-methylidenecyclohexane-1,3-diol |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Calcipotriol anhydrous; calcipotriol monohydrate; calcipotriene; synthetic vitamin D3 derivative.; “Calcipotrien” là cách viết có thể gặp trong truy vấn tìm kiếm, nhưng tên tiếng Anh được sử dụng trong nhãn Hoa Kỳ là “calcipotriene”. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Calcipotriolum |
| Tên USAN | calcipotriene |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 112965-21-6 |
|---|---|
| UNII | 143NQ3779B |
| PubChem CID | 5288783 |
| RxNorm CUI | Chưa xác minh |
Dược động học của Calcipotriol
Hấp thu toàn thân của calcipotriol bôi ngoài da nhìn chung thấp nhưng thay đổi theo nghiên cứu, dạng bào chế, vùng da và tình trạng tổn thương. Nhãn DailyMed dẫn nghiên cứu với thuốc mỡ đánh dấu phóng xạ, ước tính khoảng 6% liều bôi được hấp thu khi dùng trên mảng vảy nến và khoảng 5% trên da bình thường. Một nghiên cứu nhỏ được trình bày trong SmPC lại gợi ý dưới 1% liều thuốc mỡ được hấp thu.
Sự khác biệt này có thể liên quan thiết kế nghiên cứu, phương pháp đo và chế phẩm; không nên sử dụng một giá trị duy nhất cho mọi sản phẩm. Phần hoạt chất được hấp thu được chuyển hóa nhanh thành các chất chuyển hóa không hoạt tính, phần lớn trong vòng 24 giờ theo nhãn Hoa Kỳ.
Giai đoạn I: Hấp thu
Calcipotriol có thể hấp thu qua da, đặc biệt khi dùng trên vùng da tổn thương, diện tích rộng, dùng quá liều, dùng băng kín hoặc phối hợp chất làm tăng thấm. Mức hấp thu toàn thân thường thấp khi sử dụng đúng liều nhưng có thể đủ để ảnh hưởng chuyển hóa calci nếu dùng quá mức.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của calcipotriol dùng ngoài da chưa được xác lập thống nhất. Nhãn DailyMed ghi nhận mức hấp thu toàn thân khoảng 5–6% đối với thuốc mỡ trong một nghiên cứu, trong khi một nghiên cứu nhỏ trong SmPC gợi ý mức hấp thu dưới 1%. Sinh khả dụng của dạng kem cụ thể trong nhãn DailyMed chưa được nghiên cứu. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Vitamin D và các chất chuyển hóa được vận chuyển trong máu gắn với protein huyết tương đặc hiệu. Dữ liệu định lượng riêng về tỷ lệ gắn protein, thể tích phân bố và phân bố mô của calcipotriol sau khi bôi ngoài da.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Sau khi được hấp thu toàn thân, calcipotriol được chuyển hóa nhanh theo con đường tương tự hormon vitamin D tự nhiên. Phần lớn hoạt chất được hấp thu được chuyển thành các chất chuyển hóa không hoạt tính trong vòng 24 giờ theo nhãn DailyMed.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Dữ liệu định lượng trực tiếp về tỷ lệ calcipotriol nguyên vẹn và các chất chuyển hóa được thải qua mật, phân hoặc nước tiểu sau khi bôi ngoài da.
Nhãn Hoa Kỳ cho biết chuyển hóa sau hấp thu diễn ra nhanh theo con đường tương tự vitamin D tự nhiên; calcitriol được tuần hoàn qua gan và bài tiết qua mật.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải huyết tương của calcipotriol sau khi bôi ngoài da. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Giá trị thanh thải toàn thân của calcipotriol dùng ngoài da. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể làm tăng mức phơi nhiễm toàn thân gồm tổng liều cao, điều trị diện rộng, bôi lên da tổn thương, sử dụng băng kín, dùng chất làm tăng thấm và phối hợp nhiều chế phẩm cùng chứa calcipotriol. Trẻ em có tỷ lệ diện tích da trên khối lượng cơ thể cao hơn nên có nguy cơ tác dụng toàn thân cao hơn khi dùng thuốc bôi.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Calcipotriol
Calcipotriol thuộc nhóm thuốc chống vảy nến không chứa corticosteroid, tác động thông qua hệ thống vitamin D. Hoạt chất có tác động lên chuyển hóa calci yếu hơn đáng kể so với dạng hormon hoạt động của vitamin D3, nhưng vẫn có thể gây tăng calci huyết khi dùng quá liều.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Calcipotriol hoạt hóa thụ thể vitamin D trong tế bào, làm thay đổi biểu hiện các gen liên quan đến tăng sinh và biệt hóa tế bào. Dữ liệu in vitro cho thấy hoạt chất thúc đẩy biệt hóa và ức chế tăng sinh tế bào sừng; đây được xem là cơ sở chính cho tác dụng trong bệnh vảy nến.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng thường xuất hiện trước tiên ở hiện tượng bong vảy, sau đó đến độ thâm nhiễm và ban đỏ. SmPC ghi nhận đáp ứng có thể bắt đầu trong khoảng 2–4 tuần và thường đạt tối đa khoảng tuần thứ 6; nhãn kem Hoa Kỳ ghi nhận cải thiện thường bắt đầu sau khoảng 2 tuần và tiếp tục trong thời gian điều trị 8 tuần.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Calcipotriol
Chỉ định được phê duyệt phổ biến của calcipotriol đơn chất là điều trị tại chỗ:
- Vảy nến thể mảng.
- Vảy nến thông thường mức độ nhẹ đến vừa.
- Tổn thương vảy nến phù hợp với điều trị tại chỗ.
Hướng dẫn NICE đưa các dẫn xuất vitamin D vào chiến lược điều trị tại chỗ cho vảy nến thân mình, chi và một số trường hợp vảy nến da đầu. Vị trí của thuốc trong phác đồ phụ thuộc tuổi, vùng tổn thương, mức độ bệnh, khả năng dùng corticosteroid và dạng bào chế.
Phối hợp calcipotriol với 5-fluorouracil bôi ngoài da đã được nghiên cứu cho dày sừng ánh sáng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên ghi nhận phác đồ phối hợp ngắn ngày làm giảm số tổn thương nhiều hơn nhóm 5-fluorouracil đối chứng. Nghiên cứu theo dõi sau đó ghi nhận mối liên quan với giảm ung thư biểu mô tế bào vảy tại vùng mặt và da đầu đã điều trị trong 3 năm, nhưng cỡ mẫu và thiết kế nghiên cứu còn hạn chế.
Đây là sử dụng ngoài chỉ định hoặc ứng dụng đang nghiên cứu, không phải chỉ định được phê duyệt của calcipotriol đơn chất trong các nhãn thuốc vảy nến được đối chiếu. Người bệnh không được tự phối hợp calcipotriol với 5-fluorouracil.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin dưới đây chỉ là liều tham khảo từ một số nhãn thuốc và SmPC. Liều thực tế phụ thuộc chế phẩm, tuổi, vị trí, diện tích tổn thương và phác đồ của bác sĩ. Không tự áp dụng hoặc dùng đồng thời nhiều sản phẩm chứa calcipotriol.
| Đối tượng hoặc chế phẩm | Liều tham khảo |
|---|---|
| Người lớn, thuốc mỡ calcipotriol 50 microgam/g | Bôi lớp mỏng lên vùng tổn thương một hoặc hai lần mỗi ngày. Một SmPC khuyến nghị dùng hai lần mỗi ngày lúc bắt đầu; có thể giảm còn một lần mỗi ngày khi duy trì tùy đáp ứng. |
| Người lớn, calcipotriene cream 0,005% theo nhãn Hoa Kỳ | Bôi lớp mỏng hai lần mỗi ngày và xoa nhẹ. Hiệu quả và độ an toàn được đánh giá trong thời gian điều trị 8 tuần. |
| Giới hạn tổng liều người lớn | Không quá 100 g thuốc mỡ hoặc kem mỗi tuần, tương đương tối đa 5 mg calcipotriol từ tất cả chế phẩm dùng đồng thời. |
| Trẻ trên 12 tuổi theo SmPC Dovonex cụ thể | Bôi hai lần mỗi ngày; không quá 75 g mỗi tuần. |
| Trẻ từ 6 đến 12 tuổi theo SmPC Dovonex cụ thể | Bôi hai lần mỗi ngày; không quá 50 g mỗi tuần. |
Một SmPC khác không khuyến nghị calcipotriol cho người dưới 18 tuổi do thiếu dữ liệu dài hạn. Vì vậy, hướng dẫn trẻ em phải căn cứ đúng nhãn của sản phẩm được kê.
- Chỉ bôi một lớp mỏng lên vùng da được bác sĩ xác định là tổn thương vảy nến.
- Rửa tay sau khi bôi, trừ khi bàn tay là vùng cần điều trị.
- Tránh để thuốc dính vào mặt, mắt, miệng, niêm mạc và vùng sinh dục.
- Không dùng băng kín hoặc tự thêm chất làm tăng thấm như acid salicylic vào thuốc mỡ nếu không có chỉ định chuyên môn.
- Không tự trộn calcipotriol với thuốc bôi khác vì có thể không tương thích về công thức hoặc làm thay đổi hấp thu.
- Hạn chế tiếp xúc quá mức với ánh nắng, đèn chiếu nắng và tia cực tím nhân tạo.
- Chỉ phối hợp với corticosteroid bôi, quang trị liệu hoặc thuốc trị vảy nến khác theo phác đồ của bác sĩ.
Theo dõi đáp ứng tại da, mức độ đỏ, rát, ngứa, bong tróc, viêm da tiếp xúc và tình trạng vảy nến nặng hơn. Nếu không cải thiện sau thời gian điều trị được chỉ định hoặc tổn thương lan rộng, cần được bác sĩ đánh giá lại.
Có thể cần theo dõi calci huyết hoặc calci niệu khi dùng tổng liều cao, điều trị diện rộng, kéo dài, có bệnh thận hoặc gan, có rối loạn chuyển hóa calci hoặc dùng đồng thời thuốc làm tăng calci.
Cảnh báo và lưu ý về Calcipotriol
Các chống chỉ định hoặc trường hợp không được sử dụng tùy nhãn sản phẩm gồm:
- Quá mẫn với calcipotriol hoặc tá dược.
- Tăng calci huyết.
- Rối loạn chuyển hóa calci đã biết.
- Có bằng chứng ngộ độc vitamin D.
- Dùng đồng thời thuốc làm tăng calci huyết trong một số SmPC.
- Suy gan hoặc suy thận nặng trong một số SmPC.
Nhãn kem Hoa Kỳ chống chỉ định dùng trên mặt; các SmPC khác cũng yêu cầu không bôi lên mặt do nguy cơ kích ứng.
Tác dụng không mong muốn thường gặp chủ yếu xảy ra tại vị trí bôi:
- Kích ứng da.
- Ngứa hoặc cảm giác bỏng rát.
- Ban đỏ.
- Bong tróc hoặc khô da.
- Viêm da, bao gồm viêm da tiếp xúc.
- Phát ban.
- Đau tại vị trí bôi.
- Vảy nến nặng hơn.
Nhãn kem Hoa Kỳ ghi nhận kích ứng da ở khoảng 10–15% người tham gia thử nghiệm; phát ban, ngứa, viêm da và vảy nến nặng hơn được báo cáo ở khoảng 1–10%.
Các phản ứng nghiêm trọng hoặc cần đánh giá y tế gồm:
- Tăng calci huyết.
- Tăng calci niệu.
- Phản ứng quá mẫn hoặc mày đay.
- Viêm da tiếp xúc dị ứng.
- Rối loạn chuyển hóa calci do dùng quá liều hoặc điều trị diện rộng.
Tăng calci huyết nặng có thể biểu hiện bằng tiểu nhiều, táo bón, yếu cơ, lú lẫn và trong trường hợp nghiêm trọng có thể hôn mê.
- Không vượt quá tổng liều calcipotriol tối đa được ghi trong nhãn sản phẩm.
- Ngừng thuốc và liên hệ bác sĩ nếu xuất hiện kích ứng mạnh, phù, mày đay hoặc dấu hiệu quá mẫn.
- Ngừng điều trị và kiểm tra calci nếu calci huyết tăng vượt giới hạn bình thường.
- Hạn chế hoặc tránh phơi nắng và tia cực tím quá mức; chỉ phối hợp quang trị liệu khi lợi ích được bác sĩ đánh giá cao hơn nguy cơ.
- Tránh dùng trên mặt, vùng nếp gấp hoặc vùng da rộng nếu không có hướng dẫn cụ thể.
- Một số SmPC khuyến cáo tránh dùng trong vảy nến thể giọt, thể đỏ da hoặc thể mủ do thiếu dữ liệu.
- Vải, quần áo hoặc chăn ga dính chế phẩm có nền paraffin có thể dễ bắt lửa hơn; tránh hút thuốc và nguồn lửa trần theo cảnh báo của SmPC Dovonex.
Dùng quá nhiều calcipotriol có thể làm tăng calci huyết. Biểu hiện có thể gồm khát nước, tiểu nhiều, táo bón, buồn nôn, yếu cơ, mệt mỏi, lú lẫn và hôn mê.
Xử trí gồm ngừng thuốc, đánh giá calci huyết và điều trị hỗ trợ theo tình trạng lâm sàng. Calci thường trở về bình thường sau khi ngừng thuốc, nhưng người có triệu chứng hoặc đã nuốt phải thuốc cần được liên hệ cơ sở y tế ngay. Không tự gây nôn hoặc tự điều trị tại nhà.
Điều kiện bảo quản phải theo đúng nhãn từng sản phẩm:
- Nhãn kem Hoa Kỳ: bảo quản ở 20–25°C; cho phép dao động 15–30°C; không để đông lạnh.
- Một SmPC thuốc mỡ: không bảo quản trên 25°C; không để trong tủ lạnh hoặc đông lạnh; giữ trong bao bì gốc.
- SmPC Dovonex: không bảo quản trên 25°C.
Tránh nhiệt, nguồn lửa và để xa tầm tay trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Dữ liệu và giới hạn tuổi khác nhau theo sản phẩm:
- Nhãn calcipotriene cream Hoa Kỳ chưa xác lập độ an toàn và hiệu quả ở trẻ em.
- Một SmPC calcipotriol generic không khuyến nghị sử dụng cho người dưới 18 tuổi do thiếu dữ liệu hiệu quả và an toàn dài hạn.
- SmPC Dovonex cho phép sử dụng ở trẻ từ 6 tuổi với giới hạn liều tối đa theo tuần; chưa xác lập liều an toàn tối đa ở trẻ dưới 6 tuổi.
- NICE có đề cập calcipotriol là một lựa chọn tại chỗ cho một số trẻ trên 6 tuổi bị vảy nến thân mình hoặc chi, nhưng yêu cầu tham chiếu đúng giấy phép của từng sản phẩm.
Trẻ em có nguy cơ tác dụng toàn thân cao hơn do tỷ lệ diện tích da trên khối lượng cơ thể lớn. Không tự dùng calcipotriol cho trẻ.
Trong các nghiên cứu của nhãn kem Hoa Kỳ, không ghi nhận khác biệt đáng kể về phản ứng có hại giữa người từ 65 tuổi trở lên và người trẻ hơn. Tuy nhiên, không loại trừ khả năng người cao tuổi nhạy cảm hơn.
Cần thận trọng hơn nếu người bệnh có suy thận, suy gan, rối loạn calci hoặc đang dùng nhiều thuốc ảnh hưởng đến calci huyết.
Chưa có nghiên cứu đầy đủ và có đối chứng tốt ở phụ nữ mang thai. Nghiên cứu động vật đường uống ghi nhận độc tính trên mẹ và thai cùng bất thường phát triển xương ở một số mức liều.
Một số SmPC khuyến cáo tránh dùng trong thai kỳ như biện pháp phòng ngừa; SmPC Dovonex và nhãn Hoa Kỳ cho phép cân nhắc khi thật sự cần thiết và lợi ích tiềm năng cao hơn nguy cơ. Phụ nữ mang thai không nên tự bôi thuốc.
Chưa xác định calcipotriol có bài tiết vào sữa mẹ hay không.
Một SmPC cho biết sử dụng ngắn hạn trên diện tích nhỏ có thể không tạo phơi nhiễm toàn thân đáng kể, nhưng không được bôi lên vú. Không khuyến nghị cho con bú khi điều trị dài ngày hoặc trên diện tích lớn. Cần tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp với vùng da đã bôi thuốc.
Một SmPC chống chỉ định calcipotriol ở người suy gan nặng, trong khi SmPC Dovonex khuyến cáo tránh dùng do thiếu dữ liệu. Không có chế độ hiệu chỉnh liều được kiểm chứng cho từng mức độ suy gan.
Ở người đồng thời suy gan và suy thận, dữ liệu dược động học, an toàn và hiệu chỉnh liều đáng tin cậy.
Do một số SmPC chống chỉ định hoặc khuyến cáo tránh dùng ở suy gan hoặc suy thận nặng, việc sử dụng chỉ nên được cân nhắc sau đánh giá chuyên khoa.
Calcipotriol bôi ngoài da không ảnh hưởng hoặc ảnh hưởng không đáng kể đến khả năng lái xe và vận hành máy.
Tương tác thuốc của Calcipotriol
Chưa có nghiên cứu tương tác đầy đủ cho mọi chế phẩm calcipotriol. Các tương tác hoặc phối hợp cần thận trọng gồm:
- Vitamin D đường toàn thân hoặc các dẫn xuất vitamin D khác.
- Thuốc hoặc thực phẩm bổ sung chứa calci.
- Thuốc lợi tiểu thiazide.
- Estrogen.
- Steroid đồng hóa.
- Hormon cận giáp hoặc chất tương tự hormon cận giáp.
Các phối hợp này có thể làm tăng nguy cơ tăng calci huyết.
Không có đủ kinh nghiệm dùng đồng thời nhiều thuốc chống vảy nến trên cùng một vùng da. Không tự trộn thuốc mỡ với acid salicylic hoặc thuốc bôi khác.
Thắc mắc về hoạt chất Calcipotriol
Có. Calcipotriol là tên được dùng phổ biến trong hệ thống INN và tại nhiều quốc gia; calcipotriene là tên được sử dụng trong nhãn thuốc Hoa Kỳ. Cả hai đều chỉ dẫn xuất tổng hợp vitamin D3 dùng tại chỗ.
Không. Calcipotriol là dẫn xuất vitamin D3, không phải corticosteroid. Thuốc có thể được kê riêng hoặc phối hợp với corticosteroid như betamethasone trong một số phác đồ vảy nến. Không tự trộn hai thuốc nếu không được hướng dẫn.
Thông thường không. Nhãn kem Hoa Kỳ chống chỉ định dùng trên mặt và các SmPC cảnh báo calcipotriol dễ gây kích ứng da mặt. Nếu vảy nến xuất hiện ở mặt, nếp gấp hoặc cơ quan sinh dục, người bệnh cần được bác sĩ lựa chọn phương pháp phù hợp hơn.
Một số người bắt đầu cải thiện sau khoảng 2 tuần. Tác dụng trên bong vảy, độ dày và ban đỏ có thể tiếp tục tăng trong 4–8 tuần, với hiệu quả tối đa thường được ghi nhận khoảng tuần thứ 6 trong SmPC. Nếu không đáp ứng hoặc bệnh nặng hơn, cần được bác sĩ đánh giá lại.
Có thể trong một số phác đồ được bác sĩ chỉ định. NICE khuyến nghị sử dụng dẫn xuất vitamin D cùng corticosteroid bôi trong một số giai đoạn điều trị vảy nến thân mình hoặc chi; hai thuốc có thể được dùng riêng vào các thời điểm khác nhau hoặc dưới dạng sản phẩm phối hợp đã được cấp phép. Không tự dùng kéo dài corticosteroid hoặc phối hợp nhiều sản phẩm chứa calcipotriol.

