Fluorouracil (5-FU)

Fluorouracil, thường được viết tắt là 5-FU, là thuốc chống chuyển hóa tương tự pyrimidin. Dạng tiêm tĩnh mạch được sử dụng trong các phác đồ điều trị ung thư đại tràng–trực tràng, vú, dạ dày và tụy; dạng bôi ngoài da được phê duyệt cho một số trường hợp dày sừng ánh sáng và ung thư biểu mô tế bào đáy nông tùy sản phẩm. Fluorouracil được chuyển thành các chất chuyển hóa hoạt tính làm ức chế thymidylate synthase, cản trở tổng hợp DNA và gây rối loạn chức năng RNA. Thuốc có thể gây suy tủy, tiêu chảy, viêm niêm mạc, hội chứng bàn tay–bàn chân, độc tính tim và độc tính thần kinh. Người thiếu hoàn toàn enzym DPD có nguy cơ độc tính sớm nghiêm trọng hoặc tử vong. FDA hiện yêu cầu xét nghiệm biến thể gen DPYD trước khi bắt đầu fluorouracil, trừ trường hợp cần điều trị ngay.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Rà soát chuyên môn lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Nhóm thuốc: Thuốc chống ung thư chống chuyển hóa, chất tương tự pyrimidin; mã ATC L01BC02.
  • Dạng dùng: Dung dịch tiêm tĩnh mạch và các chế phẩm bôi ngoài da.
  • Chỉ định đường tiêm: Ung thư biểu mô tuyến đại tràng–trực tràng, vú, dạ dày và tụy theo nhãn FDA.
  • Chỉ định ngoài da: Dày sừng ánh sáng; một số chế phẩm 5% còn dùng cho ung thư biểu mô tế bào đáy nông.
  • Cảnh báo quan trọng: Thiếu DPD có thể gây viêm niêm mạc, tiêu chảy, giảm bạch cầu trung tính, độc thần kinh và tử vong.
  • Xét nghiệm trước điều trị: FDA khuyến cáo xét nghiệm biến thể DPYD trước khi bắt đầu 5-FU, trừ khi cần điều trị ngay.
  • Thuốc giải độc: Uridine triacetate cần được sử dụng sớm, trong vòng 96 giờ sau khi kết thúc truyền khi xảy ra quá liều.
  • Nguyên tắc sử dụng: Thuốc kê đơn độc tế bào; liều phụ thuộc loại ung thư, phác đồ, diện tích cơ thể, độc tính và đặc điểm người bệnh.

Hoạt chất Fluorouracil là gì?

Fluorouracil là thuốc chống chuyển hóa fluoropyrimidin. Sau khi vào tế bào, thuốc được chuyển thành các chất chuyển hóa làm giảm tổng hợp thymidylat, gây tổn thương DNA và rối loạn RNA, từ đó ức chế hoặc tiêu diệt tế bào đang phân chia nhanh.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Fluorouracil

INN Fluorouracil; 5-Fluorouracil.

CAS 51-21-8 Công thức C4H3FN2O2

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Fluorouracil

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Fluorouracil; 5-Fluorouracil.

Tên IUPAC

5-fluoro-1H-pyrimidine-2,4-dione

Tên hóa học khác

5-Fluoro-2,4(1H,3H)-pyrimidinedione

Tên khác / tên đồng nghĩa

5-FU; 5-fluoro-2,4(1H,3H)-pyrimidinedione; fluorouracilum. Không nên nhầm fluorouracil với capecitabin, tegafur hoặc các tiền thuốc fluoropyrimidin khác.

Tên viết tắt

5-FU

Tên Latinh / tên dược điển

Fluorouracilum

Tên USAN

fluorouracil

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

51-21-8

UNII

U3P01618RT

PubChem CID

3385

RxNorm CUI

4492

Công thức phân tử

C4H3FN2O2

Dược động học của Fluorouracil

Sau tiêm tĩnh mạch, fluorouracil phân bố nhanh đến nhiều mô, bao gồm niêm mạc ruột, tủy xương, gan, dịch não tủy và mô não. Hơn 80% fluorouracil được dị hóa qua enzym DPD; phần lớn liều được chuyển hóa chủ yếu tại gan. Khoảng 5–20% thuốc mẹ có thể được bài tiết không đổi qua nước tiểu trong 6 giờ. Thời gian bán thải sau tiêm tĩnh mạch nhanh khoảng 8–20 phút và thay đổi theo liều.

Giai đoạn I: Hấp thu

Đường tiêm tĩnh mạch không trải qua giai đoạn hấp thu. Fluorouracil bôi ngoài da có thể được hấp thu một phần qua da; hấp thu có thể tăng khi bôi trên vùng da viêm, tổn thương, diện tích rộng hoặc dưới băng kín. Mặc dù nồng độ huyết tương thường thấp, độc tính toàn thân hiếm gặp vẫn có thể xảy ra, đặc biệt ở người thiếu DPD.

Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Sinh khả dụng của fluorouracil tiêm tĩnh mạch được xem là 100%.

Đối với dạng bôi, mức phơi nhiễm toàn thân thấp hơn nhiều và phụ thuộc nồng độ, công thức, diện tích bôi, tình trạng hàng rào da và mức độ viêm. Trong nghiên cứu của kem 0,5%, lượng thuốc bài tiết qua nước tiểu tương ứng khoảng 0,055% liều bôi; với kem 5% trong cùng nghiên cứu là khoảng 0,24%. Các dữ liệu này không được dùng để quy đổi liều giữa các chế phẩm.

Giai đoạn II: Phân bố

Sau tiêm tĩnh mạch nhanh, fluorouracil phân bố khắp cơ thể, bao gồm niêm mạc ruột, tủy xương, gan, dịch não tủy và mô não. Giá trị gắn protein huyết tương và thể tích phân bố thống nhất giữa các chế phẩm.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Fluorouracil được chuyển thành ba chất chuyển hóa có hoạt tính chính:

  • FdUMP, ức chế thymidylate synthase.
  • FUTP, được gắn vào RNA.
  • FdUTP, được gắn vào DNA.

Con đường dị hóa chủ yếu bắt đầu bằng DPD, tạo dihydrofluorouracil, sau đó tạo FUPA và α-fluoro-β-alanin để thải trừ. Hoạt tính DPD là bước giới hạn tốc độ của quá trình dị hóa.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Khoảng 5–20% fluorouracil không chuyển hóa được bài tiết qua nước tiểu trong vòng 6 giờ sau tiêm tĩnh mạch nhanh. Phần còn lại chủ yếu được chuyển hóa; các chất chuyển hóa như urê và α-fluoro-β-alanin được bài tiết qua nước tiểu.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Sau tiêm tĩnh mạch nhanh, thời gian bán thải thải trừ của fluorouracil tăng theo liều và được ghi nhận khoảng 8–20 phút trong nhãn FDA; SmPC Vương quốc Anh ghi nhận giá trị trung bình khoảng 16 phút.

CL · Độ thanh thải toàn phần

Phần lớn độ thanh thải fluorouracil phụ thuộc quá trình dị hóa qua DPD. Thiếu DPD, suy gan hoặc suy thận có thể làm giảm chuyển hóa hoặc thải trừ và tăng nguy cơ độc tính. Giá trị độ thanh thải toàn thân chuẩn hóa áp dụng chung cho mọi liều và phác đồ.

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học

Các yếu tố có thể ảnh hưởng dược động học hoặc mức phơi nhiễm gồm:

  • Biến thể DPYD làm giảm hoặc mất hoạt tính DPD.
  • Liều, cách tiêm nhanh hay truyền liên tục và phác đồ phối hợp.
  • Chức năng gan và thận.
  • Tương tác với thuốc ức chế DPD như brivudin hoặc sorivudin.
  • Cimetidin có thể làm tăng AUC và giảm độ thanh thải fluorouracil.
  • Diện tích da, tình trạng viêm và nồng độ của chế phẩm bôi.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Fluorouracil

Fluorouracil thuộc nhóm chất tương tự pyrimidin và thuốc chống chuyển hóa nucleosid. Thuốc tác động lên chuyển hóa pyrimidin, ức chế thymidylate synthase và được gắn bất thường vào DNA hoặc RNA.

Phần III: Cơ chế tác dụng

FdUMP tạo phức với thymidylate synthase và cofactor folat, làm giảm tổng hợp thymidylat cần thiết cho DNA. FUTP được gắn vào RNA, gây rối loạn xử lý và chức năng RNA; FdUTP được gắn vào DNA, góp phần gây tổn thương DNA. Leucovorin có thể ổn định phức FdUMP–thymidylate synthase, làm tăng cả tác dụng chống u và nguy cơ độc tính của fluorouracil.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Tác dụng của fluorouracil biểu hiện rõ trên các tế bào tăng sinh nhanh, bao gồm tế bào ung thư, tủy xương và niêm mạc đường tiêu hóa. Điều này giải thích cả hoạt tính chống ung thư lẫn các độc tính giới hạn liều như suy tủy, viêm niêm mạc và tiêu chảy. Dạng bôi tạo phản ứng viêm tại tổn thương, thường tiến triển qua đỏ da, khô, nóng rát, trợt và tái biểu mô hóa.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Fluorouracil

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Fluorouracil

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Fluorouracil

  • Brivudin, sorivudin và chất tương tự: ức chế DPD mạnh, có thể làm tăng phơi nhiễm fluorouracil và gây độc tính tử vong; SmPC yêu cầu khoảng cách ít nhất 4 tuần.
  • Warfarin và thuốc chống đông coumarin: có thể làm tăng INR hoặc thời gian đông máu; cần theo dõi chặt và điều chỉnh thuốc chống đông.
  • Leucovorin: tăng gắn kết với thymidylate synthase, có thể tăng hiệu quả và đồng thời tăng độc tính tiêu hóa hoặc huyết học.
  • Cimetidin: SmPC ghi nhận tăng AUC khoảng 27% và giảm độ thanh thải toàn thân khoảng 28%.
  • Metronidazol và một số thuốc chống ung thư khác có thể làm thay đổi mức phơi nhiễm hoặc độc tính.
  • Các thuốc gây suy tủy có thể làm tăng nguy cơ giảm tế bào máu.
  • Vắc xin sống cần được bác sĩ đánh giá do fluorouracil có thể gây ức chế miễn dịch.

Thắc mắc về hoạt chất Fluorouracil

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 1 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *