Fludarabin là thuốc chống ung thư thuộc nhóm chất chống chuyển hóa tương tự purin, thường được sử dụng dưới dạng fludarabin phosphat. Sau khi vào cơ thể, thuốc được chuyển thành chất có hoạt tính nội bào 2-fluoro-ara-ATP, qua đó ức chế các enzym cần thiết cho quá trình tổng hợp DNA. Theo nhãn FDA cập nhật năm 2024, fludarabin phosphat tiêm được dùng trong phác đồ phối hợp cho người lớn mắc bệnh bạch cầu lympho mạn dòng B và có thể dùng đơn trị khi bệnh không đáp ứng hoặc tiến triển trong quá trình điều trị bằng phác đồ chứa thuốc alkyl hóa. Thuốc có thể gây suy tủy nặng, nhiễm trùng, độc tính thần kinh, giảm tế bào máu tự miễn và hội chứng ly giải khối u. Độ thanh thải của thuốc liên quan chặt chẽ với chức năng thận nên người suy thận thường cần điều chỉnh liều. Đây là thuốc kê đơn độc tế bào, chỉ được sử dụng dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: Thuốc chống ung thư chống chuyển hóa, chất tương tự purin; mã ATC L01BB05.
- Chỉ định chính: Điều trị người lớn mắc bạch cầu lympho mạn dòng B theo phác đồ phối hợp hoặc đơn trị trong một số trường hợp bệnh tiến triển, kháng trị.
- Đường dùng: Truyền tĩnh mạch; một số quốc gia có dạng viên uống. Liều uống và liều tiêm không tương đương trực tiếp.
- Rủi ro nổi bật: Suy tủy, nhiễm trùng nghiêm trọng, độc thần kinh, giảm tế bào máu tự miễn, hội chứng ly giải khối u và bệnh ghép chống chủ liên quan truyền máu.
- Suy thận: Phải đánh giá độ thanh thải creatinin và giảm liều khi chức năng thận suy giảm.
- Nguyên tắc sử dụng: Chỉ dùng theo phác đồ của bác sĩ chuyên khoa huyết học hoặc ung bướu; không tự dùng hoặc tự điều chỉnh liều.
Hoạt chất Fludarabin là gì?
Fludarabin là thuốc hóa trị chống chuyển hóa tương tự purin. Thuốc cản trở quá trình tổng hợp DNA của tế bào, từ đó có thể làm giảm sự phát triển và gây chết các tế bào lympho ác tính.
Fludarabin
INN Fludarabine; Fludarabine phosphate.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Fludarabin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Fludarabine; Fludarabine phosphate. |
| Tên IUPAC | (2R,3S,4S,5R)-2-(6-amino-2-fluoropurin-9-yl)-5-(hydroxymethyl)oxolane-3,4-diol |
| Tên hóa học khác | 9H-purin-6-amine, 9-beta-D-arabinofuranosyl-2-fluoro- | 9-beta-D-Arabinofuranosyl-2-fluoroadenine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | 2-fluoro-ara-AMP, 2F-ara-AMP và F-ara-AMP là các tên viết tắt thường dùng cho dạng fludarabin phosphat; chất chuyển hóa nucleosid trong huyết tương được gọi là 2-fluoro-ara-A hoặc 2F-ara-A. |
| Tên viết tắt | F-ara-A |
| Tên Latinh / tên dược điển | Fludarabinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 21679-14-1 |
|---|---|
| UNII | P2K93U8740 |
| PubChem CID | 657237 |
| RxNorm CUI | 24698 |
| Công thức phân tử | C10H12FN5O4 |
Dược động học của Fludarabin
Fludarabin phosphat nhanh chóng được chuyển thành 2F-ara-A. Khi dùng nhiều ngày liên tiếp, nồng độ đáy 2F-ara-A trong huyết tương có thể tích lũy khoảng hai lần. Thuốc gắn protein huyết tương thấp, có thời gian bán thải cuối khoảng 20 giờ và được đào thải đáng kể qua thận. Độ thanh thải toàn thân tương quan với độ thanh thải creatinin.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau khi uống, nồng độ 2F-ara-A tối đa thường đạt sau khoảng 1–2 giờ. Dùng cùng thức ăn làm tăng nhẹ AUC dưới 10%, giảm nhẹ nồng độ đỉnh và làm chậm thời điểm đạt nồng độ đỉnh nhưng không làm thay đổi thời gian bán thải cuối.
| F · Sinh khả dụng | Đối với dạng uống, mức độ sẵn có toàn thân trung bình của 2F-ara-A khoảng 50–65% sau liều đơn hoặc liều lặp lại. Dạng dung dịch uống và viên giải phóng tức thời cho mức độ sẵn có toàn thân tương tự trong dữ liệu SmPC. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Tỷ lệ gắn protein huyết tương của 2F-ara-A trong nghiên cứu in vitro khoảng 19–29%. SmPC ghi nhận thể tích phân bố ở trạng thái ổn định trung bình khoảng 83 ± 55 L/m², với biến thiên lớn giữa các cá thể.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Fludarabin phosphat được khử phosphat thành nucleosid 2F-ara-A. Sau khi đi vào tế bào, 2F-ara-A được enzym deoxycytidine kinase phosphoryl hóa qua các dạng mono-, di- và triphosphat; 2F-ara-ATP là chất chuyển hóa nội bào có hoạt tính gây độc tế bào chủ yếu.
Giai đoạn IV: Thải trừ
2F-ara-A được đào thải chủ yếu qua thận. Khoảng 40–60% liều fludarabin phosphat dùng đường tĩnh mạch được ghi nhận bài tiết qua nước tiểu.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải cuối của 2F-ara-A trong huyết tương khoảng 20 giờ. Thời gian bán thải của 2F-ara-ATP trong tế bào đích được ghi nhận ở mức trung vị khoảng 15–23 giờ. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải huyết tương toàn phần trung bình của 2F-ara-A được ghi nhận khoảng 79 ± 40 mL/phút/m² trong so sánh giữa các nghiên cứu. Độ thanh thải qua thận chiếm khoảng 40% độ thanh thải toàn thân và độ thanh thải toàn thân tương quan với độ thanh thải creatinin. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Suy thận làm giảm độ thanh thải toàn thân và tăng mức phơi nhiễm 2F-ara-A. Tuổi cao có thể gián tiếp làm tăng nguy cơ độc tính do chức năng thận suy giảm. Thức ăn chỉ ảnh hưởng nhẹ đến dược động học của dạng uống. Chưa có dữ liệu đầy đủ về ảnh hưởng của suy gan.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Fludarabin
Fludarabin được xếp vào nhóm chất ức chế chuyển hóa nucleosid và chất tương tự purin. Thuốc tác động lên các enzym tham gia tổng hợp DNA và có hoạt tính trên tế bào lympho ác tính.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Chất chuyển hóa 2F-ara-ATP ức chế DNA polymerase alpha, ribonucleotide reductase và DNA primase, làm gián đoạn tổng hợp DNA. Dữ liệu SmPC còn cho thấy tác động lên DNA, RNA và quá trình tổng hợp protein có thể cùng góp phần ức chế tăng trưởng tế bào, trong đó ức chế tổng hợp DNA là cơ chế nổi bật.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Mức giảm thấp nhất của số lượng bạch cầu hạt có tương quan với mức phơi nhiễm thuốc theo AUC. Tuy nhiên, mối liên hệ đầy đủ giữa mức phơi nhiễm, đáp ứng điều trị và diễn biến tác dụng dược lực học của fludarabin chưa được xác định hoàn toàn.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Fludarabin
Theo nhãn FDA năm 2024, fludarabin phosphat tiêm được chỉ định:
- Là thành phần của phác đồ phối hợp điều trị người lớn mắc bệnh bạch cầu lympho mạn dòng B.
- Đơn trị cho người lớn mắc CLL dòng B không đáp ứng hoặc bệnh tiến triển trong khi điều trị bằng ít nhất một phác đồ chứa thuốc alkyl hóa.
Theo SmPC đường uống tại Vương quốc Anh, thuốc được dùng điều trị CLL dòng B ở người lớn có dự trữ tủy xương phù hợp; điều trị bước đầu chỉ nên bắt đầu ở bệnh tiến triển, có triệu chứng liên quan đến bệnh hoặc có bằng chứng bệnh đang tiến triển.
Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ ghi nhận fludarabin phosphat vẫn đang được nghiên cứu trong điều trị các loại ung thư khác ngoài phạm vi chỉ định được phê duyệt. Mọi ứng dụng ngoài CLL hoặc sử dụng trong các phác đồ điều kiện hóa, ghép tế bào hay liệu pháp tế bào phải được xác định theo từng đề cương chuyên môn và không mặc nhiên được xem là chỉ định được phê duyệt của fludarabin đơn độc.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây được trích từ nhãn thuốc quốc tế, chỉ mang tính tham khảo chuyên môn và không được tự áp dụng:
- Phác đồ phối hợp cyclophosphamide và rituximab ở người lớn mắc CLL: fludarabin phosphat 25 mg/m² truyền tĩnh mạch trong 30 phút, mỗi ngày vào ngày 1–3 của chu kỳ 28 ngày, tối đa 6 chu kỳ hoặc đến khi có độc tính không chấp nhận được hay bệnh tiến triển.
- Đơn trị đường tĩnh mạch: 25 mg/m² truyền trong khoảng 30 phút mỗi ngày, 5 ngày liên tiếp trong mỗi chu kỳ 28 ngày.
- Suy thận theo nhãn FDA: độ thanh thải creatinin 50–79 mL/phút dùng 20 mg/m²; 30–49 mL/phút dùng 15 mg/m²; dưới 30 mL/phút chưa thiết lập liều.
- Dạng uống theo SmPC Vương quốc Anh: 40 mg/m² mỗi ngày trong 5 ngày liên tiếp, lặp lại mỗi 28 ngày. Liều uống không tương đương trực tiếp với liều tiêm.
Liều thực tế phụ thuộc phác đồ, diện tích cơ thể, chức năng thận, dự trữ tủy xương, độc tính và đáp ứng điều trị.
Dạng tiêm phải được nhân viên y tế pha và truyền. Theo nhãn FDA, thuốc được pha loãng trong 100–125 mL dung dịch glucose 5% hoặc natri clorid 0,9%, sau đó truyền tĩnh mạch trong 30 phút. Không trộn chung fludarabin với thuốc khác trong cùng dung dịch. Phần thuốc còn thừa trong lọ đơn liều phải được loại bỏ theo hướng dẫn xử lý thuốc nguy hại.
Viên uống có thể dùng cùng hoặc không cùng thức ăn, phải nuốt nguyên viên với nước, không nhai hoặc bẻ viên.
Cần theo dõi:
- Công thức máu toàn bộ trước điều trị, trước và trong mỗi chu kỳ.
- Dấu hiệu sốt, nhiễm trùng hoặc nhiễm trùng cơ hội.
- Triệu chứng độc thần kinh như lú lẫn, kích động, rối loạn thị giác hoặc co giật.
- Dấu hiệu tan máu và các giảm tế bào máu tự miễn.
- Độ thanh thải creatinin và chức năng thận.
- Điện giải, acid uric, chức năng thận và dấu hiệu hội chứng ly giải khối u ở người có gánh nặng khối u lớn.
- Đáp ứng điều trị và các độc tính ngoài huyết học.
Cảnh báo và lưu ý về Fludarabin
Có sự khác biệt giữa các nhãn quản lý:
- Nhãn FDA năm 2024 của dạng tiêm không liệt kê chống chỉ định tuyệt đối.
- SmPC dạng uống tại Vương quốc Anh chống chỉ định khi quá mẫn với hoạt chất hoặc tá dược, độ thanh thải creatinin dưới 30 mL/phút, thiếu máu tán huyết mất bù và đang cho con bú.
Việc áp dụng chống chỉ định phải căn cứ đúng sản phẩm, đường dùng và nhãn thuốc được cấp phép tại nơi điều trị.
Các tác dụng không mong muốn thường được ghi nhận gồm giảm bạch cầu trung tính, giảm tiểu cầu, thiếu máu, sốt, nhiễm trùng, viêm phổi, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, mệt mỏi, suy nhược, đau, ho, khó thở, chán ăn, phát ban, phù, dị cảm và rối loạn thị giác.
Tần suất và mức độ tác dụng phụ còn phụ thuộc phác đồ phối hợp, bệnh nền, các thuốc đã dùng trước đó và dự trữ tủy xương.
Các biến cố nghiêm trọng có thể bao gồm:
- Suy tủy nặng hoặc tử vong, giảm ba dòng tế bào máu và bất sản tủy.
- Nhiễm trùng nặng, nhiễm trùng cơ hội và tái hoạt virus; đã ghi nhận bệnh não chất trắng đa ổ tiến triển do virus JC.
- Độc tính thần kinh như co giật, lú lẫn, mất thị lực, hôn mê và tử vong, đặc biệt khi dùng liều cao.
- Thiếu máu tán huyết tự miễn, giảm tiểu cầu tự miễn, hội chứng Evans và hemophilia mắc phải.
- Hội chứng ly giải khối u.
- Bệnh ghép chống chủ liên quan truyền máu nếu sử dụng chế phẩm máu không chiếu xạ.
- Hội chứng Stevens–Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc và các phản ứng da nặng.
- Hội chứng loạn sản tủy hoặc bệnh bạch cầu tủy cấp thứ phát.
- Độc tính phổi nghiêm trọng hoặc tử vong khi phối hợp với pentostatin.
Fludarabin phải được sử dụng dưới sự giám sát của bác sĩ có kinh nghiệm về thuốc chống ung thư. Cần đặc biệt thận trọng ở người suy tủy, suy thận, cao tuổi, suy giảm miễn dịch, có tiền sử nhiễm trùng cơ hội hoặc có khối lượng khối u lớn. Không dùng liều cao hơn liều khuyến cáo do nguy cơ độc thần kinh không hồi phục. Người cần truyền máu trong hoặc sau điều trị phải được sử dụng chế phẩm máu đã chiếu xạ. Tránh vắc xin sống, theo dõi độc tính muộn và thông báo ngay khi có sốt, chảy máu, khó thở, vàng da, lú lẫn, co giật hoặc rối loạn thị lực.
Quá liều có thể gây suy tủy nghiêm trọng, giảm toàn thể tế bào máu và độc tính thần kinh trung ương không hồi phục, bao gồm mất thị lực, hôn mê và tử vong. Chưa có thuốc giải độc đặc hiệu. Xử trí gồm ngừng thuốc, theo dõi chặt chẽ và điều trị hỗ trợ theo biểu hiện lâm sàng.
- Dung dịch tiêm fludarabin phosphat theo nhãn FDA: bảo quản trong tủ lạnh ở 2–8°C.
- Viên Fludara 10 mg theo SmPC Vương quốc Anh: giữ trong bao bì gốc để tránh ẩm, không bảo quản trên 25°C và không để trong tủ lạnh.
Cần tuân thủ đúng điều kiện bảo quản ghi trên nhãn của sản phẩm cụ thể.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả của fludarabin phosphat tiêm chưa được thiết lập ở trẻ em. Các nghiên cứu ở trẻ từ 1 đến dưới 17 tuổi mắc bệnh bạch cầu cấp kháng trị hoặc u đặc chưa đủ để xác lập hiệu quả. SmPC đường uống không khuyến cáo sử dụng cho người dưới 18 tuổi.
Fludarabin có thể gây hại cho thai nhi dựa trên cơ chế tác dụng và dữ liệu sinh sản ở động vật. Cần kiểm tra tình trạng mang thai trước khi bắt đầu điều trị. Phụ nữ có khả năng mang thai nên sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả trong thời gian điều trị và 6 tháng sau liều cuối. Chỉ cân nhắc sử dụng trong thai kỳ khi bác sĩ chuyên khoa đánh giá lợi ích vượt trội nguy cơ và không có lựa chọn phù hợp hơn.
Chưa có dữ liệu xác định fludarabin hoặc chất chuyển hóa có hiện diện trong sữa người hay không. Do nguy cơ gây phản ứng nghiêm trọng cho trẻ bú mẹ, nhãn FDA khuyến cáo không cho con bú trong thời gian điều trị và ít nhất 1 tuần sau liều cuối của dạng tiêm. SmPC dạng uống chống chỉ định sử dụng khi đang cho con bú.
Chưa có dữ liệu đầy đủ về sử dụng fludarabin ở người suy gan. SmPC khuyến cáo sử dụng thận trọng và theo dõi chặt chẽ độc tính ở nhóm người bệnh này.
Độ thanh thải fludarabin liên quan với độ thanh thải creatinin. Theo nhãn tiêm FDA:
- Độ thanh thải creatinin 50–79 mL/phút: 20 mg/m².
- Độ thanh thải creatinin 30–49 mL/phút: 15 mg/m².
- Dưới 30 mL/phút: chưa thiết lập liều.
SmPC dạng uống chống chỉ định khi độ thanh thải creatinin dưới 30 mL/phút. Các khuyến nghị khác nhau phải được áp dụng theo đúng sản phẩm và nhãn thuốc.
Fludarabin có thể làm giảm khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc do gây mệt mỏi, suy nhược, rối loạn thị giác, lú lẫn, kích động hoặc co giật. Không thực hiện các hoạt động nguy hiểm khi xuất hiện những triệu chứng này.
Tương tác thuốc của Fludarabin
- Pentostatin: tránh phối hợp vì đã ghi nhận tỷ lệ độc tính phổi nghiêm trọng và tử vong không chấp nhận được.
- Vắc xin sống: tránh sử dụng trong và sau quá trình điều trị do tình trạng ức chế miễn dịch.
- Dipyridamol và các chất ức chế hấp thu adenosin khác: có thể làm giảm hiệu quả điều trị của fludarabin theo SmPC.
- Cytarabin: phối hợp có thể làm tăng nồng độ đỉnh và mức phơi nhiễm nội bào của Ara-CTP trong tế bào bạch cầu; ý nghĩa lâm sàng phụ thuộc phác đồ.
- Các thuốc khác gây suy tủy hoặc ức chế miễn dịch có thể làm tăng nguy cơ giảm tế bào máu và nhiễm trùng; cần được bác sĩ đánh giá trên toàn bộ phác đồ.
Thắc mắc về hoạt chất Fludarabin
Fludarabin là thuốc hóa trị chống chuyển hóa tương tự purin, thường dùng dưới dạng fludarabin phosphat. Chất chuyển hóa hoạt tính của thuốc ức chế các enzym cần thiết cho tổng hợp DNA của tế bào.
Chỉ định được phê duyệt nổi bật là điều trị người lớn mắc bệnh bạch cầu lympho mạn dòng B, dưới dạng thành phần của phác đồ phối hợp hoặc đơn trị trong một số trường hợp bệnh không đáp ứng hay tiến triển sau điều trị chứa thuốc alkyl hóa. Phạm vi chỉ định có thể khác nhau giữa từng quốc gia và từng dạng thuốc.
Không. Liều fludarabin được tính theo diện tích cơ thể, chức năng thận, phác đồ điều trị, dự trữ tủy xương và mức độ độc tính. Thuốc phải được bác sĩ chuyên khoa kê đơn, pha chế và theo dõi; người bệnh không tự mua, tự dùng hoặc tự điều chỉnh liều.
Những rủi ro đáng chú ý gồm suy tủy nặng, nhiễm trùng nghiêm trọng, độc tính thần kinh, thiếu máu tán huyết tự miễn, giảm tiểu cầu tự miễn, hội chứng ly giải khối u và bệnh ghép chống chủ liên quan truyền máu. Người bệnh cần báo ngay cho bác sĩ nếu sốt, chảy máu, khó thở, lú lẫn, co giật hoặc thay đổi thị lực.
Fludarabin có thể gây hại cho thai nhi và thường được tránh trong thai kỳ trừ khi bác sĩ đánh giá lợi ích vượt trội nguy cơ. Không nên cho con bú trong thời gian điều trị; nhãn FDA yêu cầu tiếp tục ngừng cho bú ít nhất 1 tuần sau liều tiêm cuối.

