Flucytosine, còn gọi là 5-fluorocytosine hoặc 5-FC, là thuốc kháng nấm toàn thân thuộc nhóm chất tương tự pyrimidine fluor hóa. Thuốc được dùng chủ yếu trong điều trị các nhiễm nấm nghiêm trọng do chủng Candida hoặc Cryptococcus nhạy cảm. Trong viêm màng não hoặc nhiễm Cryptococcus lan tỏa, flucytosine thường là thành phần của phác đồ phối hợp với amphotericin B; một số phác đồ còn kết hợp fluconazole. Không nên tự dùng flucytosine đơn độc vì nấm có thể nhanh chóng xuất hiện đề kháng.
Flucytosine có khoảng điều trị hẹp và được thải trừ chủ yếu qua thận. Việc điều trị cần theo dõi công thức máu, chức năng gan, chức năng thận, điện giải và nồng độ thuốc khi có điều kiện. Tích lũy thuốc có thể gây ức chế tủy xương, độc tính gan, tiêu hóa hoặc thần kinh nghiêm trọng.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: Thuốc kháng nấm toàn thân, chất tương tự pyrimidine fluor hóa
- Mã ATC: J02AX01
- Tác nhân chính: Candida và Cryptococcus nhạy cảm
- Vai trò thường gặp: Thành phần của phác đồ phối hợp điều trị viêm màng não hoặc nhiễm nấm toàn thân nặng
- Đường dùng phổ biến: Uống
- Nguy cơ quan trọng: Ức chế tủy xương, độc gan, tích lũy khi suy thận, độc tính nặng ở người thiếu DPD
- Theo dõi: Công thức máu, gan, thận, điện giải và nồng độ flucytosine
- Lưu ý: Không tự mua, tự chỉnh liều hoặc dùng đơn độc khi chưa có chỉ định chuyên khoa
Hoạt chất Flucytosine là gì?
Flucytosine là thuốc kháng nấm toàn thân được tế bào nấm chuyển thành các chất chuyển hóa của 5-fluorouracil. Các chất này cản trở quá trình tổng hợp RNA, protein và DNA của nấm.
Flucytosine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Flucytosine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Flucytosine |
| Tên IUPAC | 6-amino-5-fluoro-1H-pyrimidin-2-one |
| Tên hóa học khác | 5-Fluorocytosine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | 5-fluorocytosine; 5-FC. “Flucytosin” là cách viết thiếu chữ “e” đôi khi được sử dụng, nhưng tên hoạt chất chuẩn là flucytosine. |
| Tên viết tắt | 5-FC |
| Tên Latinh / tên dược điển | Flucytosinum |
| Tên USAN | flucytosine |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 2022-85-7 |
|---|---|
| UNII | D83282DT06 |
| PubChem CID | 3366 |
| RxNorm CUI | 4451 |
| Công thức phân tử | C4H4FN3O |
Dược động học của Flucytosine
Flucytosine được hấp thu tốt qua đường uống, gắn protein huyết tương rất thấp, phân bố vào dịch não tủy và được thải trừ chủ yếu dưới dạng không đổi qua lọc cầu thận. Suy thận làm kéo dài đáng kể thời gian bán thải và tăng nguy cơ tích lũy.
Giai đoạn I: Hấp thu
Thuốc được hấp thu nhanh và gần như hoàn toàn. Ở người khỏe mạnh, sau liều uống 2 g, nồng độ đỉnh khoảng 30–40 microgam/mL đạt trong vòng khoảng 2 giờ.
| F · Sinh khả dụng | Nhãn DailyMed ước tính sinh khả dụng đường uống khoảng 78–89%. SmPC của Ancotil mô tả mức hấp thu khoảng 90%; khác biệt nhỏ có thể liên quan thiết kế nghiên cứu và tài liệu sản phẩm. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Tỷ lệ gắn protein huyết tương khoảng 2,9–4%. Thể tích phân bố được ghi nhận khoảng 0,5–1 L/kg. Thuốc đi qua hàng rào máu–não và đạt nồng độ có ý nghĩa lâm sàng trong dịch não tủy.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Flucytosine không được chuyển hóa đáng kể trong cơ thể người. Một phần thuốc được vi khuẩn đường ruột khử amin thành 5-fluorouracil; tỷ lệ diện tích dưới đường cong của 5-fluorouracil so với flucytosine được ghi nhận khoảng 4% trong nhãn Hoa Kỳ.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Hơn 90% liều được thu hồi trong nước tiểu dưới dạng flucytosine không đổi. Thuốc được đào thải chủ yếu qua lọc cầu thận, với một phần nhỏ qua phân hoặc dưới dạng chất chuyển hóa.
| t½ · Thời gian bán thải | Ở phần lớn người khỏe mạnh, thời gian bán thải khoảng 2,4–4,8 giờ. Ở người đã cắt thận hoặc vô niệu, thời gian bán thải trung bình được ghi nhận khoảng 85 giờ, với khoảng dao động 29,9–250 giờ. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Tốc độ thải trừ flucytosine có tương quan tuyến tính với độ thanh thải creatinine. Giá trị độ thanh thải toàn thân chuẩn hóa cụ thể. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Suy thận, vô niệu, tuổi sơ sinh và thuốc làm giảm lọc cầu thận có thể kéo dài thời gian bán thải. Lọc máu loại bỏ được flucytosine nên thời điểm dùng liều cần được bác sĩ điều chỉnh theo buổi lọc và nồng độ thuốc.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Flucytosine
Flucytosine là thuốc kháng nấm kiểu chất chống chuyển hóa, thuộc nhóm “thuốc kháng nấm toàn thân khác” trong hệ thống ATC, mã J02AX01.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Flucytosine đi vào tế bào nấm qua cytosine permease và được cytosine deaminase chuyển thành 5-fluorouracil. Các chất chuyển hóa tiếp theo được gắn sai vào RNA của nấm, làm rối loạn tổng hợp protein, đồng thời ức chế thymidylate synthase và cản trở tổng hợp DNA.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ở nồng độ điều trị, flucytosine chủ yếu có tác dụng kìm nấm. Thuốc có hoạt tính với nhiều chủng Candida albicans và Cryptococcus neoformans nhạy cảm. Đề kháng có thể xuất hiện nhanh khi dùng đơn độc do đột biến ở hệ vận chuyển hoặc chuyển hóa flucytosine của nấm.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Flucytosine
Theo nhãn Hoa Kỳ, flucytosine được chỉ định cho nhiễm trùng nghiêm trọng do các chủng Candida hoặc Cryptococcus nhạy cảm, gồm một số trường hợp nhiễm Candida huyết, viêm nội tâm mạc, nhiễm đường tiết niệu, viêm màng não hoặc nhiễm Cryptococcus ở phổi.
Trong hướng dẫn điều trị viêm màng não hoặc bệnh Cryptococcus lan tỏa ở người nhiễm HIV, flucytosine được sử dụng trong giai đoạn tấn công cùng amphotericin B; phác đồ WHO tại nơi nguồn lực hạn chế còn phối hợp fluconazole. Việc sử dụng phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định.
.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ phản ánh tài liệu nhãn và hướng dẫn, không phải liều cá nhân hóa:
- Nhãn viên nang tại Hoa Kỳ: tổng liều thường dùng 50–150 mg/kg/ngày, chia cách nhau 6 giờ.
- Hướng dẫn NIH cho viêm màng não hoặc bệnh Cryptococcus lan tỏa: flucytosine 25 mg/kg đường uống, ngày 4 lần, trong phác đồ phối hợp giai đoạn tấn công.
- SmPC Ancotil 500 mg trong hồ sơ WHO ghi khoảng liều 100–200 mg/kg/ngày, chia 3–4 lần, tùy loại nhiễm nấm và độ nhạy của tác nhân.
Các tài liệu có khoảng liều khác nhau theo sản phẩm và chỉ định. Liều phải được điều chỉnh theo chức năng thận, nồng độ thuốc và phác đồ phối hợp; không tự áp dụng.
Dùng thuốc đúng khoảng cách liều theo đơn. Nhãn Hoa Kỳ cho biết có thể uống từng vài viên trong khoảng 15 phút để giảm buồn nôn hoặc nôn khi một liều cần nhiều viên nang.
Flucytosine thường được phối hợp với thuốc kháng nấm khác trong nhiễm Candida hoặc Cryptococcus toàn thân để hạn chế xuất hiện đề kháng. Không tự dùng đơn độc, nghiền thuốc, đổi hàm lượng, bỏ liều hoặc tăng liều.
Cần đánh giá trước và trong điều trị:
- Công thức máu, đặc biệt bạch cầu và tiểu cầu.
- Chức năng thận và độ thanh thải creatinine.
- Chức năng gan.
- Điện giải, gồm kali.
- Nồng độ flucytosine trong máu khi có điều kiện, đặc biệt ở người suy thận, trẻ sơ sinh hoặc có dấu hiệu độc tính.
Hướng dẫn NIH đề xuất lấy nồng độ đỉnh khoảng 2 giờ sau liều, sau khi đã dùng 3–5 liều; mục tiêu được nêu là 25–100 mg/L. Nếu không đo được nồng độ thuốc, cần theo dõi công thức máu và chức năng thận thường xuyên hơn.
Cảnh báo và lưu ý về Flucytosine
Theo nhãn Hoa Kỳ, chống chỉ định ở người quá mẫn với flucytosine và người đã biết thiếu hoàn toàn enzym dihydropyrimidine dehydrogenase – DPD.
SmPC Ancotil trong hồ sơ WHO còn chống chỉ định khi cho con bú và khi phối hợp với một số chất ức chế DPD như brivudine, sorivudine, các chất tương tự, uracil hoặc phối hợp tegafur/gimeracil/oteracil. Cần kiểm tra đúng tờ hướng dẫn của sản phẩm được kê vì chống chỉ định có thể khác nhau giữa các thị trường.
Các phản ứng đã được ghi nhận gồm buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau bụng, chán ăn, phát ban, ngứa, mày đay, đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi, tăng men gan, tăng bilirubin, tăng creatinine hoặc urê máu, hạ kali máu và thay đổi số lượng tế bào máu.
Tác dụng không mong muốn nghiêm trọng có thể gồm giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu, giảm toàn thể huyết cầu, mất bạch cầu hạt, thiếu máu bất sản hoặc suy tủy có thể tử vong; tổn thương gan cấp hoặc hoại tử gan; suy thận; co giật; độc tính thần kinh; hội chứng Lyell hoặc hoại tử thượng bì nhiễm độc.
Người thiếu DPD hoàn toàn không được dùng thuốc; thiếu DPD một phần cũng làm tăng nguy cơ viêm niêm mạc, tiêu chảy, giảm bạch cầu trung tính và độc tính thần kinh nặng.
Nhãn Hoa Kỳ có cảnh báo đóng khung về việc đặc biệt thận trọng ở người suy thận và yêu cầu theo dõi chặt tình trạng huyết học, thận và gan.
Cần thận trọng ở người có suy tủy, bệnh huyết học, từng xạ trị, đang dùng thuốc ức chế tủy hoặc có suy gan. Khi xuất hiện độc tính bất thường, cần xem xét thiếu DPD và đánh giá việc ngừng thuốc dưới sự giám sát của bác sĩ.
Nồng độ flucytosine kéo dài trên 100 microgam/mL liên quan đến tăng nguy cơ độc tính tiêu hóa, huyết học và gan. Xử trí cần được thực hiện tại cơ sở y tế, bao gồm ngừng hoặc điều chỉnh thuốc theo chỉ định, điều trị hỗ trợ, duy trì dịch phù hợp và theo dõi công thức máu, gan, thận cùng nồng độ thuốc.
Flucytosine có thể được loại bỏ bằng thẩm tách máu; biện pháp này có thể được cân nhắc khi quá liều, tích lũy nặng hoặc ở người vô niệu. Không tự gây nôn hoặc xử trí tại nhà.
Theo nhãn viên nang Hoa Kỳ, bảo quản ở 20–25°C; khoảng dao động cho phép được ghi trên bao bì là 15–30°C. Giữ thuốc trong bao bì nguyên vẹn và tuân thủ điều kiện bảo quản của sản phẩm thực tế.
Đối tượng đặc biệt
Hiệu quả và độ an toàn chưa được nghiên cứu hệ thống ở trẻ em. Dữ liệu hạn chế ở trẻ sơ sinh cho thấy biến thiên nồng độ thuốc lớn và thời gian bán thải có thể kéo dài; một số trẻ có nồng độ trên 100 microgam/mL.
Trẻ dùng flucytosine cần được bác sĩ chuyên khoa tính liều, theo dõi nồng độ thuốc, công thức máu và chức năng thận. Viên nén không phù hợp với trẻ chưa thể nuốt dạng thuốc rắn.
Dữ liệu chuyên biệt ở người cao tuổi còn hạn chế. Chức năng thận cần được đánh giá kỹ vì suy giảm lọc cầu thận theo tuổi có thể làm thuốc tích lũy và tăng độc tính.
Nghiên cứu trên động vật ghi nhận độc tính sinh sản và dị tật; flucytosine đi qua nhau thai. Dữ liệu ở người mang thai rất hạn chế.
Nhãn Hoa Kỳ khuyến cáo chỉ sử dụng khi lợi ích tiềm năng vượt trội nguy cơ đối với thai. Hướng dẫn NIH về bệnh Cryptococcus ở người nhiễm HIV cho rằng chỉ cân nhắc bổ sung flucytosine khi lợi ích vượt nguy cơ và nên trì hoãn đến sau ba tháng đầu nếu khả thi. Người mang thai không tự dùng thuốc và cần phối hợp chuyên khoa nhiễm, sản khoa.
Nhãn Hoa Kỳ cho biết chưa rõ flucytosine có bài tiết vào sữa mẹ hay không và yêu cầu cân nhắc ngừng cho bú hoặc ngừng thuốc dựa trên tầm quan trọng của điều trị đối với người mẹ.
SmPC Ancotil trong hồ sơ WHO quy định chống chỉ định cho con bú trong thời gian điều trị. Cần áp dụng theo nhãn của sản phẩm thực tế và chỉ định của bác sĩ.
Dược động học của flucytosine chưa được nghiên cứu đầy đủ ở người suy gan. Suy gan được dự đoán ít ảnh hưởng đến thải trừ hơn suy thận, nhưng người bệnh vẫn cần theo dõi chặt triệu chứng, men gan, phosphatase kiềm và nồng độ thuốc.
Flucytosine được thải trừ chủ yếu qua thận nên phải điều chỉnh liều hoặc kéo dài khoảng cách dùng theo độ thanh thải creatinine. Cần theo dõi nồng độ thuốc, công thức máu và chức năng thận; thẩm tách máu loại bỏ được một phần đáng kể thuốc.
Không tự áp dụng bảng chỉnh liều vì liều còn phụ thuộc chỉ định, chế phẩm, phương thức lọc máu và phác đồ phối hợp.
SmPC Ancotil ghi ảnh hưởng lên khả năng lái xe và vận hành máy là “không áp dụng”. Tuy nhiên, nhãn Hoa Kỳ có ghi nhận chóng mặt, an thần, lú lẫn, mất điều hòa và ảo giác. Người có các triệu chứng này không nên lái xe hoặc vận hành máy cho đến khi được bác sĩ đánh giá.
Tương tác thuốc của Flucytosine
- Cytarabine có thể đối kháng hoạt tính kháng nấm của flucytosine do cạnh tranh.
- Thuốc làm giảm lọc cầu thận có thể kéo dài thời gian bán thải và làm tăng tích lũy flucytosine.
- Brivudine, sorivudine, uracil và một số phối hợp chứa chất ức chế DPD có thể làm tăng độc tính của chất chuyển hóa 5-fluorouracil; một số SmPC quy định chống chỉ định phối hợp.
- Zidovudine, ganciclovir, valganciclovir, thuốc độc tế bào và thuốc ức chế miễn dịch có thể làm tăng độc tính huyết học.
- Amphotericin B có tác dụng hiệp đồng với flucytosine, nhưng cần theo dõi chức năng thận chặt chẽ vì suy thận có thể làm flucytosine tích lũy.
Phải cung cấp đầy đủ danh sách thuốc đang dùng cho bác sĩ và dược sĩ trước khi điều trị.
Thắc mắc về hoạt chất Flucytosine
Flucytosine được dùng cho một số nhiễm nấm nghiêm trọng do Candida hoặc Cryptococcus nhạy cảm. Vai trò nổi bật là phối hợp trong điều trị viêm màng não và bệnh Cryptococcus lan tỏa; thuốc không dùng cho cảm cúm hoặc nhiễm khuẩn thông thường.
Thông thường không nên dùng đơn độc trong nhiễm Candida hoặc Cryptococcus toàn thân vì đề kháng có thể xuất hiện nhanh. Nhãn và hướng dẫn thường sử dụng flucytosine cùng amphotericin B hoặc trong một số phác đồ có fluconazole.
Flucytosine có khoảng điều trị hẹp và có thể gây giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu, suy tủy, độc gan hoặc tích lũy khi suy thận. Công thức máu, gan, thận, điện giải và nồng độ thuốc giúp phát hiện sớm độc tính và điều chỉnh liều.
Có thể được bác sĩ chỉ định trong một số trường hợp, nhưng phải giảm liều hoặc kéo dài khoảng cách dùng và theo dõi nồng độ thuốc. Suy thận có thể kéo dài thời gian bán thải từ vài giờ lên nhiều ngày, làm tăng nguy cơ độc tính nghiêm trọng.
Dữ liệu thai kỳ còn rất hạn chế và nghiên cứu trên động vật ghi nhận độc tính sinh sản. Thuốc chỉ được cân nhắc khi lợi ích điều trị vượt nguy cơ, dưới giám sát chuyên khoa. Đối với cho con bú, nhãn Hoa Kỳ yêu cầu cân nhắc ngừng bú hoặc ngừng thuốc, trong khi SmPC Ancotil chống chỉ định cho con bú; cần tuân theo nhãn sản phẩm thực tế.

