Nhiễm HIV là tình trạng cơ thể mang virus gây suy giảm miễn dịch ở người, một virus tấn công chủ yếu tế bào T CD4. Nếu không điều trị, miễn dịch có thể suy yếu dần và tiến tới AIDS, giai đoạn nặng với nhiễm trùng cơ hội hoặc một số ung thư đặc trưng. Nhiều người không có triệu chứng trong thời gian dài, vì vậy xét nghiệm là cách duy nhất xác định tình trạng nhiễm. HIV lây qua một số dịch cơ thể khi quan hệ tình dục, phơi nhiễm máu hoặc từ mẹ sang con; bệnh không lây qua tiếp xúc sinh hoạt thông thường. Điều trị kháng retrovirus nên được bắt đầu sớm và duy trì lâu dài để ức chế virus, phục hồi miễn dịch, giảm biến chứng và ngăn lây truyền qua đường tình dục khi tải lượng virus được duy trì dưới ngưỡng phát hiện.
Nhiễm HIV/AIDS là bệnh gì?
HIV là viết tắt của human immunodeficiency virus, một retrovirus xâm nhập tế bào miễn dịch mang thụ thể CD4 và tồn tại lâu dài trong cơ thể. “Nhiễm HIV” bao gồm mọi giai đoạn từ nhiễm cấp đến giai đoạn mạn; “AIDS” là giai đoạn suy giảm miễn dịch nặng được xác định bằng số lượng CD4 rất thấp hoặc xuất hiện bệnh chỉ điểm theo tiêu chuẩn chuyên môn. Một người có HIV không đồng nghĩa đang mắc AIDS. Điều trị kháng retrovirus có thể ức chế quá trình nhân lên của virus đến mức xét nghiệm tải lượng không phát hiện được, giúp hệ miễn dịch hồi phục và ngăn bệnh tiến triển. HIV khác với các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác vì có thể lây qua máu và mẹ–con, nhưng không lây qua tiếp xúc thông thường. Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi áp dụng thường quy cho mọi người.
| Tên bệnh | Nhiễm HIV/AIDS |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Human immunodeficiency virus infection and acquired immunodeficiency syndrome |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nhiễm HIV; bệnh do virus gây suy giảm miễn dịch ở người; HIV disease; AIDS; hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải |
| Mã ICD-10 | B20–B24 – Nhóm bệnh do HIV theo ICD-10 WHO; mã cụ thể phụ thuộc biểu hiện lâm sàng và quy tắc mã hóa tại nơi áp dụng |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh truyền nhiễm mạn tính; suy giảm miễn dịch mắc phải; chuyên khoa truyền nhiễm–miễn dịch |
| Cơ quan ảnh hưởng | Hệ miễn dịch, đặc biệt tế bào lympho T CD4; khi tiến triển có thể ảnh hưởng hầu hết cơ quan qua nhiễm trùng cơ hội, ung thư và viêm mạn như phổi, não, mắt, da, tiêu hóa, gan, thận và tim mạch. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm virus mạn tính có khả năng lây truyền qua một số dịch cơ thể; không lây qua tiếp xúc thông thường. HIV có thể kiểm soát lâu dài bằng điều trị kháng retrovirus. |
| Mức độ phổ biến | Phổ biến trên toàn cầu; WHO ước tính 40,8 triệu người sống với HIV vào cuối năm 2024. Dịch tại Việt Nam tập trung nhiều hơn ở các nhóm có nguy cơ phơi nhiễm cao và có xu hướng trẻ hóa ở một số địa phương. |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | HIV lây chủ yếu qua quan hệ tình dục qua đường âm đạo hoặc hậu môn khi không có biện pháp bảo vệ phù hợp; qua máu do dùng chung kim, bơm tiêm hoặc dụng cụ xuyên da không vô khuẩn; và từ mẹ sang con trong thai kỳ, sinh hoặc cho bú. Virus không lây qua bắt tay, ôm, dùng chung bát đũa, ho, hắt hơi, nhà vệ sinh, mồ hôi, nước mắt không lẫn máu hoặc muỗi đốt. Người duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện nhờ điều trị không lây HIV qua đường tình dục. |
Tổng quan chuyên môn về Nhiễm HIV/AIDS
HIV gắn vào thụ thể CD4 và đồng thụ thể trên tế bào đích, sau đó đưa vật liệu di truyền vào tế bào. Enzyme phiên mã ngược tạo DNA từ RNA của virus; integrase gắn DNA virus vào bộ gen tế bào, tạo ổ chứa có thể tồn tại dù tải lượng trong máu bị ức chế. Virus tiếp tục nhân lên, gây chết hoặc suy chức năng tế bào CD4, hoạt hóa miễn dịch mạn và rối loạn mạng lưới miễn dịch. Khi số lượng hoặc chất lượng CD4 giảm sâu, cơ thể khó kiểm soát tác nhân thông thường và tế bào bất thường, dẫn đến nhiễm trùng cơ hội, ung thư và tổn thương nhiều cơ quan. Thuốc kháng retrovirus chặn các bước khác nhau của chu trình này nhưng không loại bỏ hoàn toàn ổ chứa tiềm ẩn.
Diễn tiến thường được mô tả qua ba giai đoạn: nhiễm HIV cấp, nhiễm HIV mạn và giai đoạn 3 hoặc AIDS. Nhiễm cấp xảy ra sớm sau phơi nhiễm, tải lượng virus thường cao và có thể có hội chứng giống cúm. Giai đoạn mạn có thể ít hoặc không triệu chứng nhưng virus vẫn hoạt động nếu chưa điều trị. AIDS được xác định khi CD4 dưới ngưỡng chuyên môn hoặc có bệnh chỉ điểm AIDS. Ngoài phân giai đoạn CDC, WHO có phân giai đoạn lâm sàng phục vụ nhiều bối cảnh. Phân loại không thay thế tải lượng virus, CD4 và đánh giá bệnh cơ hội.
WHO ước tính cuối năm 2024 có 40,8 triệu người sống với HIV, khoảng 1,3 triệu ca nhiễm mới và 630.000 ca tử vong liên quan HIV trong năm đó. Dịch hiện diện ở mọi quốc gia, nhưng gánh nặng không phân bố đồng đều theo vùng, giới, tuổi và khả năng tiếp cận dịch vụ. Tại Việt Nam, Bộ Y tế ghi nhận xu hướng trẻ hóa và tăng ở một số nhóm nguy cơ, đặc biệt nam quan hệ tình dục đồng giới tại một số địa phương; số liệu thay đổi theo năm và hệ thống giám sát. Trẻ em có thể nhiễm qua mẹ–con, còn thanh thiếu niên và người lớn chủ yếu liên quan phơi nhiễm tình dục hoặc máu.
Sau phơi nhiễm, HIV vượt qua niêm mạc hoặc đi trực tiếp vào máu, nhân lên tại mô lympho và lan toàn thân. Tải lượng virus tăng nhanh trong giai đoạn cấp, tạo nguy cơ lây truyền cao. Đáp ứng miễn dịch làm tải lượng giảm phần nào nhưng không loại bỏ ổ chứa virus. Nếu không điều trị, virus duy trì nhân lên, CD4 giảm dần và miễn dịch suy kiệt. Thời gian tiến triển khác nhau giữa từng người; điều trị sớm làm gián đoạn chuỗi này và giảm đáng kể tổn thương miễn dịch.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nhiễm HIV/AIDS
Nguyên nhân trực tiếp là nhiễm HIV-1 hoặc HIV-2; HIV-1 chiếm đa số trường hợp trên thế giới. Virus chỉ gây bệnh sau khi dịch cơ thể có khả năng lây truyền tiếp xúc niêm mạc, mô tổn thương hoặc đi trực tiếp vào máu. Nghèo đói, kỳ thị, thiếu tiếp cận xét nghiệm, bạo lực, sử dụng chất và rào cản y tế không phải là virus nhưng có thể làm tăng phơi nhiễm hoặc giảm khả năng dự phòng và điều trị. Không có bằng chứng rằng ăn uống, dùng chung đồ gia dụng hoặc tiếp xúc xã hội gây nhiễm HIV.
Yếu tố có thể thay đổi gồm quan hệ tình dục không dùng biện pháp bảo vệ phù hợp, có nhiều bạn tình hoặc mắc nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục; dùng chung kim, bơm tiêm; xăm, chích hoặc thủ thuật không bảo đảm vô khuẩn; không dùng PrEP khi có chỉ định; và không tiếp cận PEP sau phơi nhiễm. Yếu tố khó thay đổi gồm sinh ra từ mẹ nhiễm HIV chưa được kiểm soát và sống trong môi trường có tỷ lệ lưu hành cao. Kỳ thị và rào cản dịch vụ làm tăng nguy cơ gián tiếp.
Nhóm nên được tư vấn xét nghiệm định kỳ gồm người có quan hệ tình dục qua đường hậu môn hoặc âm đạo với nguy cơ chưa được bảo vệ, bạn tình của người có HIV chưa xác định tải lượng, người dùng chung dụng cụ tiêm chích, người mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục, người từng phơi nhiễm máu nghề nghiệp hoặc ngoài nghề nghiệp và phụ nữ mang thai. Trẻ sinh từ mẹ có HIV cần lịch xét nghiệm virologic riêng. Việc thuộc một nhóm nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn nhiễm và không nên là cơ sở kỳ thị.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nhiễm HIV/AIDS
Khoảng vài tuần sau nhiễm, một số người có sốt, đau họng, phát ban, nổi hạch, đau cơ hoặc mệt giống cúm; nhiều người hoàn toàn không nhận thấy. Giai đoạn mạn có thể kéo dài không triệu chứng, nhất là khi điều trị. Khi miễn dịch suy giảm, người bệnh có thể sụt cân, sốt kéo dài, tiêu chảy, tưa miệng, nhiễm trùng tái diễn hoặc bệnh cơ hội tại phổi, não, mắt và nhiều cơ quan. Biểu hiện khác nhau theo tuổi, thai kỳ, mức CD4, đồng nhiễm và việc dùng thuốc. Không triệu chứng không có nghĩa là không lây nếu tải lượng chưa được ức chế.
- Hội chứng giống cúm trong nhiễm cấp: sốt, đau họng, mệt, đau cơ, phát ban hoặc nổi hạch, nhưng không đặc hiệu cho HIV.
- Không có triệu chứng trong giai đoạn mạn: nhiều người vẫn sinh hoạt bình thường dù virus tiếp tục hoạt động nếu chưa điều trị.
- Nổi hạch kéo dài: có thể gặp ở nhiều vùng, nhưng cũng xuất hiện trong nhiều bệnh nhiễm trùng khác.
- Sụt cân, sốt hoặc đổ mồ hôi đêm: thường đáng chú ý khi miễn dịch suy giảm hoặc có nhiễm trùng kèm theo.
- Tiêu chảy kéo dài hoặc tưa miệng: có thể phản ánh nhiễm trùng cơ hội, tác dụng thuốc hoặc bệnh tiêu hóa khác.
- Nhiễm trùng tái diễn: viêm phổi, lao, zona hoặc nhiễm nấm có thể xuất hiện tùy mức suy giảm miễn dịch.
- Biểu hiện thần kinh như đau đầu kéo dài, thay đổi nhận thức, yếu liệt, mất thăng bằng hoặc co giật do nhiễm trùng hay tổn thương hệ thần kinh.
- Tổn thương mắt gây nhìn mờ, đau mắt hoặc giảm thị lực, đặc biệt khi CD4 rất thấp.
- Một số ung thư liên quan suy giảm miễn dịch như Kaposi sarcoma, lymphoma hoặc ung thư cổ tử cung xâm lấn.
- Tổn thương thận, tim mạch hoặc rối loạn chuyển hóa có thể liên quan HIV mạn, đồng nhiễm, thuốc và yếu tố nguy cơ thông thường.
Nên đặt lịch khám hoặc xét nghiệm: sau hành vi có nguy cơ, khi bạn tình được chẩn đoán HIV, khi có bệnh lây truyền qua đường tình dục hoặc trước/sớm trong thai kỳ. Cần khám trong ngày: nếu đã nhiễm HIV và xuất hiện sốt, ho, khó nuốt, tiêu chảy, phát ban hoặc tác dụng phụ thuốc. Cần tái khám sớm: khi bỏ thuốc, hết thuốc, tải lượng tăng, CD4 giảm, có thai, dùng thuốc mới hoặc gặp rào cản tuân thủ. PEP cần được đánh giá càng sớm càng tốt sau phơi nhiễm.
- Khó thở, tím tái, đau ngực, thở nhanh hoặc độ bão hòa oxy giảm.
- Lú lẫn, đau đầu dữ dội, cứng gáy, co giật, yếu liệt hoặc giảm ý thức.
- Sốt cao kèm tụt huyết áp, rét run, phát ban xuất huyết hoặc tình trạng toàn thân xấu nhanh.
- Tiêu chảy hoặc nôn nhiều gây khát dữ dội, tiểu ít, choáng; chảy máu tiêu hóa hoặc ho ra máu.
- Phản ứng dị ứng nặng sau thuốc với khó thở, phù mặt, phỏng rộp da hoặc tổn thương niêm mạc.
Chẩn đoán Nhiễm HIV/AIDS
Chẩn đoán HIV phải dựa trên xét nghiệm được thực hiện và diễn giải theo thuật toán. Ở người lớn và trẻ từ 18 tháng tuổi, xét nghiệm kháng nguyên p24–kháng thể HIV-1/2 thường là bước sàng lọc; kết quả phản ứng cần xét nghiệm phân biệt kháng thể hoặc xét nghiệm acid nucleic tùy thuật toán. Giai đoạn cửa sổ khiến một xét nghiệm âm tính quá sớm chưa loại trừ nhiễm. Trẻ dưới 18 tháng có kháng thể mẹ truyền nên cần xét nghiệm virologic như HIV NAT. Sau xác nhận, tải lượng virus, CD4 và đánh giá đồng nhiễm giúp lập kế hoạch chăm sóc. Không dùng triệu chứng hoặc bộ tự xét nghiệm phản ứng đơn lẻ để tự chẩn đoán.
Bác sĩ hỏi thời điểm và loại phơi nhiễm, xét nghiệm trước đây, thuốc dự phòng hoặc điều trị, triệu chứng, sức khỏe tâm thần và các rào cản tuân thủ. Khám có thể tập trung vào cân nặng, da, miệng, hạch, phổi, bụng, thần kinh và cơ quan sinh dục khi phù hợp. Ở người đã điều trị, bác sĩ đánh giá tác dụng phụ, tương tác thuốc, bệnh tim mạch, chuyển hóa, xương, thận gan và nguy cơ ung thư. Khám được thực hiện tôn trọng bảo mật và không phán xét.
Xét nghiệm kháng nguyên–kháng thể: dùng sàng lọc và có thời kỳ cửa sổ. Xét nghiệm phân biệt HIV-1/HIV-2 hoặc NAT: xác nhận và giải quyết kết quả không thống nhất. Tải lượng HIV RNA: đánh giá mức virus và đáp ứng điều trị. CD4: phản ánh mức suy giảm miễn dịch và hỗ trợ quyết định dự phòng bệnh cơ hội. Kháng thuốc kiểu gen: hướng dẫn lựa chọn phác đồ trong các tình huống phù hợp. Xét nghiệm nền: công thức máu, gan thận, lipid, đường huyết, viêm gan, lao, bệnh lây truyền qua đường tình dục và thai kỳ được chỉ định theo người bệnh. Trẻ nhỏ cần lịch NAT riêng.
Không có phương tiện hình ảnh nào chẩn đoán nhiễm HIV. X-quang, siêu âm, CT, MRI hoặc nội soi được chỉ định để tìm nguyên nhân triệu chứng và đánh giá nhiễm trùng cơ hội, ung thư hoặc tổn thương cơ quan. Ví dụ, X-quang hoặc CT ngực hỗ trợ đánh giá viêm phổi; MRI não được dùng khi có dấu hiệu thần kinh. Kết quả hình ảnh cần kết hợp vi sinh, mô bệnh học và mức CD4 vì nhiều bệnh có biểu hiện chồng lấp.
Nhiễm HIV được xác định bằng thuật toán xét nghiệm quốc gia hoặc quốc tế đã được thẩm định, không bằng một triệu chứng đơn lẻ. AIDS hoặc giai đoạn 3 được chẩn đoán khi CD4 dưới 200 tế bào/µL hoặc có bệnh chỉ điểm AIDS, bất kể CD4, theo hệ thống CDC; WHO sử dụng tiêu chí lâm sàng và miễn dịch phù hợp bối cảnh. Trẻ dưới 18 tháng cần bằng chứng virologic vì kháng thể từ mẹ có thể tồn tại. Tiêu chuẩn phải do cơ sở xét nghiệm và bác sĩ áp dụng.
Điều trị Nhiễm HIV/AIDS
Mọi người được chẩn đoán HIV nên được liên kết chăm sóc và bắt đầu điều trị kháng retrovirus càng sớm càng tốt, trừ một số tình huống cần phối hợp thời điểm với điều trị nhiễm trùng cơ hội nặng. Mục tiêu là ức chế tải lượng bền vững, phục hồi miễn dịch, phòng bệnh cơ hội, giảm viêm mạn và ngăn lây truyền. Phác đồ được cá thể hóa theo tuổi, thai kỳ, bệnh nền, chức năng gan thận, kháng thuốc, tương tác, khả năng tuân thủ và thuốc sẵn có. AIDS hoặc bệnh cơ hội có thể cần nhập viện và điều trị đồng thời nhiều vấn đề.
Điều trị sử dụng phối hợp thuốc từ các nhóm kháng retrovirus như ức chế integrase, ức chế men sao chép ngược nucleoside/nucleotide, ức chế men sao chép ngược không nucleoside, ức chế protease hoặc thuốc ức chế xâm nhập. Không có một phác đồ phù hợp cho mọi người. Bác sĩ lựa chọn dựa trên kháng thuốc, bệnh gan thận, thai kỳ, tương tác và khả năng dùng đều. Thuốc điều trị hoặc dự phòng nhiễm trùng cơ hội được thêm theo CD4 và chẩn đoán. Người bệnh không nên tự đổi thuốc, chia thuốc hoặc dùng sản phẩm bổ sung không báo bác sĩ.
Không có thủ thuật thường quy để loại bỏ HIV khỏi cơ thể. Các can thiệp như đặt đường truyền, dẫn lưu, nội soi, sinh thiết, điều trị mắt hoặc hỗ trợ hô hấp chỉ được dùng để chẩn đoán và xử trí biến chứng. Một số phương pháp ghép tế bào gốc từng dẫn đến lui HIV ở những trường hợp cực kỳ đặc biệt điều trị ung thư máu, nhưng nguy cơ cao và không phải lựa chọn điều trị HIV thông thường. Nghiên cứu chữa khỏi và miễn dịch trị liệu vẫn đang được tiếp tục.
Không áp dụng
Chăm sóc toàn diện gồm tư vấn tuân thủ, sức khỏe tâm thần, hỗ trợ cai hoặc giảm hại chất gây nghiện, dinh dưỡng, sức khỏe tình dục và giảm kỳ thị. Điều trị bệnh đồng mắc như lao, viêm gan virus, bệnh lây truyền qua đường tình dục và bệnh không lây cần phối hợp. Người bệnh nên được hỗ trợ bảo mật, tiếp cận bảo hiểm y tế và nhắc lịch thuốc. Tiêm chủng được cá thể hóa theo tuổi, CD4 và thuốc; một số vaccine sống không phù hợp khi suy giảm miễn dịch nặng.
Tải lượng HIV RNA là chỉ số chính để đánh giá đáp ứng; CD4 giúp theo dõi phục hồi miễn dịch và nguy cơ bệnh cơ hội. Bác sĩ kiểm tra công thức máu, gan thận, chuyển hóa, tác dụng phụ và tương tác theo phác đồ. Khi bắt đầu hoặc đổi thuốc, tải lượng thường được kiểm tra sớm hơn; khi đã ức chế ổn định, khoảng cách xét nghiệm có thể giãn theo hướng dẫn. Người bệnh cần báo khi bỏ liều nhiều ngày, có thai, nôn kéo dài, phát ban, vàng da, triệu chứng thần kinh hoặc dùng thuốc mới.
Điều trị kháng retrovirus hiện được xem là điều trị lâu dài suốt đời đối với phần lớn người nhiễm HIV. Tải lượng có thể giảm dưới ngưỡng phát hiện trong vài tháng khi phác đồ hiệu quả và dùng đều, nhưng thời gian khác nhau. Dừng thuốc thường làm virus tăng trở lại vì ổ chứa vẫn tồn tại. Điều trị bệnh cơ hội có thời gian riêng và một số dự phòng có thể ngừng khi miễn dịch phục hồi theo tiêu chí chuyên môn. Không nên dùng một kết quả tải lượng thấp để tự quyết định dừng thuốc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Không điều trị có thể dẫn đến AIDS, nhiễm trùng cơ hội như lao, Pneumocystis, cryptococcus, toxoplasma hoặc cytomegalovirus và ung thư liên quan miễn dịch. HIV và viêm mạn cũng liên quan nguy cơ tim mạch, thận, gan, xương, thần kinh và một số ung thư. Đồng nhiễm viêm gan hoặc lao làm bệnh phức tạp hơn. Điều trị có thể gây tác dụng phụ chuyển hóa, gan thận, xương hoặc tương tác thuốc, nhưng nguy cơ thường thấp hơn nhiều so với để virus không kiểm soát.
Người bắt đầu điều trị sớm, dùng thuốc đều và duy trì tải lượng dưới ngưỡng phát hiện có thể sống lâu, khỏe mạnh và có tuổi thọ tiến gần người không nhiễm HIV. Tiên lượng xấu hơn khi chẩn đoán muộn, CD4 rất thấp, có bệnh cơ hội, kháng thuốc, đồng nhiễm hoặc gián đoạn chăm sóc. Phục hồi CD4 có thể chậm ở một số người dù virus đã ức chế. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ một giá trị CD4 hoặc thời gian nhiễm.
HIV không tái phát theo nghĩa đã hết rồi mắc lại sau điều trị thông thường, vì virus vẫn tồn tại trong ổ chứa. Khi ngừng thuốc, dùng không đều hoặc xuất hiện kháng thuốc, tải lượng có thể tăng trở lại, gọi là thất bại hoặc bật lại virus. Người đã có tải lượng không phát hiện cũng có thể nhiễm một chủng HIV khác trong trường hợp hiếm nếu tiếp tục phơi nhiễm. Duy trì thuốc, tái khám và xử lý sớm rào cản tuân thủ giúp giảm nguy cơ.
Phòng ngừa kết hợp gồm dùng bao cao su đúng cách, PrEP cho người chưa nhiễm có nguy cơ, PEP càng sớm càng tốt sau phơi nhiễm, không dùng chung kim bơm tiêm, dụng cụ xăm chích vô khuẩn và sàng lọc máu. Xét nghiệm định kỳ giúp phát hiện sớm. Người nhiễm HIV dùng ART và duy trì tải lượng dưới ngưỡng phát hiện không lây qua đường tình dục. Điều trị trong thai kỳ, kế hoạch sinh, dự phòng cho trẻ và tư vấn nuôi dưỡng giúp giảm lây mẹ–con.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nhiễm HIV/AIDS
Không có thực phẩm chữa khỏi HIV. Chế độ ăn nên đa dạng, đủ đạm, rau quả, ngũ cốc và năng lượng phù hợp cân nặng, bệnh nền và mức hoạt động. Người có tiêu chảy, sụt cân, bệnh thận, gan hoặc rối loạn chuyển hóa cần tư vấn riêng. An toàn thực phẩm đặc biệt quan trọng khi CD4 thấp: tránh thực phẩm sống, sữa chưa tiệt trùng và bảo quản không đúng. Một số thuốc có tương tác với khoáng chất, thuốc dạ dày hoặc thảo dược, nên cần hỏi dược sĩ.
Người nhiễm HIV ổn định có thể vận động theo khuyến cáo chung, kết hợp aerobic và tăng sức mạnh tùy thể lực. Khi có sốt, nhiễm trùng cơ hội, thiếu máu nặng hoặc khó thở, nên tạm giảm hoạt động và được đánh giá. Ngủ đủ, hạn chế thuốc lá, rượu và chất gây nghiện giúp giảm nguy cơ tim mạch và hỗ trợ tuân thủ. HIV không cản trở làm việc, học tập hoặc dùng chung không gian sinh hoạt khi sức khỏe cho phép.
Người bệnh nên dùng hộp thuốc hoặc ứng dụng nhắc giờ, ghi nhận liều bỏ quên, triệu chứng mới và thuốc không kê đơn. Theo dõi cân nặng, nhiệt độ khi sốt, khả năng ăn uống và mức hoạt động có thể hữu ích. Không có thiết bị tại nhà thay thế tải lượng virus hoặc CD4. Bộ tự xét nghiệm chỉ dùng sàng lọc; kết quả phản ứng cần xác nhận tại cơ sở y tế, còn kết quả âm tính quá sớm sau phơi nhiễm có thể cần lặp lại.
- Không tự ngừng hoặc đổi thuốc kháng retrovirus khi thấy khỏe hoặc khi tải lượng đã dưới ngưỡng phát hiện.
- Không dùng chung thuốc với người khác và không chia nhỏ phác đồ để kéo dài số ngày còn thuốc.
- Không trì hoãn PEP sau phơi nhiễm vì hiệu quả phụ thuộc khởi động sớm và đánh giá chuyên môn.
- Không cho rằng một người không có triệu chứng thì chắc chắn không nhiễm hoặc không thể lây HIV.
- Không dùng thảo dược, chất bổ sung hoặc thuốc giải trí mà không kiểm tra tương tác với thuốc HIV.
- Không kỳ thị, tiết lộ tình trạng HIV của người khác hoặc từ chối tiếp xúc sinh hoạt thông thường.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ dưới 18 tháng phơi nhiễm từ mẹ cần xét nghiệm HIV bằng NAT vì kháng thể mẹ truyền làm xét nghiệm kháng thể khó diễn giải. Trẻ nhiễm HIV nên điều trị sớm bằng phác đồ phù hợp tuổi, cân nặng và khả năng uống thuốc. Theo dõi tăng trưởng, phát triển thần kinh, tiêm chủng, dinh dưỡng và hỗ trợ người chăm sóc là thiết yếu. Liều và dạng thuốc thay đổi khi trẻ lớn, nên không sử dụng đơn của người lớn. Trẻ vị thành niên cần tư vấn bảo mật, sức khỏe sinh sản và chuyển tiếp sang chăm sóc người lớn.
Người cao tuổi sống với HIV thường có thêm bệnh tim mạch, đái tháo đường, loãng xương, suy thận, ung thư và đa thuốc. Các bệnh này có thể liên quan tuổi, yếu tố nguy cơ truyền thống, viêm mạn hoặc tác dụng thuốc. Cần rà soát tương tác, chức năng nhận thức, nguy cơ té ngã và khả năng tự quản lý thuốc. Mục tiêu vẫn là tải lượng bị ức chế, nhưng lựa chọn thuốc và lịch theo dõi phải cá thể hóa theo chức năng cơ quan và ưu tiên của người bệnh.
Thai phụ nhiễm HIV nên bắt đầu hoặc tiếp tục ART dưới sự theo dõi chuyên khoa; trong đa số trường hợp, phác đồ đang hiệu quả và an toàn được duy trì thay vì tự ngừng. Tải lượng virus trước và trong thai kỳ định hướng kế hoạch chăm sóc, sinh và dự phòng cho trẻ. Mục tiêu là bảo vệ sức khỏe mẹ và giảm lây truyền xuống mức rất thấp. Lựa chọn thuốc cần xét dữ liệu thai kỳ, kháng thuốc, bệnh nền và tương tác; mọi thay đổi phải do nhóm truyền nhiễm–sản khoa quyết định.
HIV có thể truyền qua sữa mẹ, nhưng khuyến cáo nuôi dưỡng phụ thuộc nguồn lực, hướng dẫn quốc gia, tải lượng virus, khả năng duy trì ART và lựa chọn thay thế an toàn. Người mẹ không nên tự dừng cho bú hoặc tự đổi thuốc. Cần tư vấn trước sinh và sau sinh, theo dõi tải lượng mẹ, dự phòng và xét nghiệm trẻ theo lịch. Nếu tải lượng mẹ trở lại mức phát hiện trong thời gian cho bú, phải liên hệ ngay cơ sở HIV–sản nhi để đánh giá nguy cơ và kế hoạch tiếp theo.
Mức suy giảm miễn dịch được phản ánh một phần bởi CD4, bệnh sử và bệnh cơ hội. Người có CD4 thấp có thể biểu hiện nhiễm trùng không điển hình, bệnh tiến triển nhanh và đáp ứng vaccine kém. Ngưỡng khám nên thấp khi sốt, ho, đau đầu, nhìn mờ hoặc tiêu chảy. Một số thuốc dự phòng bệnh cơ hội và vaccine được quyết định theo CD4; vaccine sống có thể chống chỉ định khi suy giảm nặng. ART là nền tảng để phục hồi miễn dịch.
Lao, viêm gan B hoặc C, bệnh thận, gan, tim mạch, đái tháo đường, rối loạn tâm thần và sử dụng chất là các bệnh nền thường ảnh hưởng lựa chọn thuốc và kết quả. Điều trị lao hoặc viêm gan có thể tương tác mạnh với ART nên cần phối hợp. Suy thận và suy gan đòi hỏi chọn hoạt chất hoặc điều chỉnh theo hướng dẫn. Hỗ trợ tâm lý, xã hội và điều trị nghiện giúp duy trì chăm sóc, không nên tách khỏi điều trị HIV.
Người nhiễm HIV có tải lượng bị ức chế và miễn dịch ổn định thường có thể phẫu thuật với nguyên tắc tương tự người khác. Trước mổ, nhóm điều trị rà soát CD4, tải lượng, bệnh cơ hội, chức năng gan thận và tương tác với thuốc gây mê, giảm đau hoặc kháng sinh. ART thường được duy trì nếu có thể. Sau mổ cần theo dõi nhiễm trùng, lành vết thương và bảo đảm không gián đoạn thuốc; nguy cơ được cá thể hóa thay vì chỉ dựa trên chẩn đoán HIV.
Câu hỏi thường gặp về Nhiễm HIV/AIDS
Không. HIV là virus và nhiễm HIV là tình trạng mang virus ở bất kỳ giai đoạn nào. AIDS là giai đoạn tiến triển khi miễn dịch suy giảm nghiêm trọng hoặc xuất hiện một bệnh chỉ điểm. Người được chẩn đoán sớm và điều trị hiệu quả có thể không bao giờ tiến tới AIDS. Ngay cả người đã được chẩn đoán AIDS cũng có thể phục hồi miễn dịch và kiểm soát virus khi điều trị, dù tiền sử chẩn đoán vẫn quan trọng cho theo dõi lâu dài.
Bằng chứng hiện có cho thấy người dùng ART đều và duy trì tải lượng HIV dưới ngưỡng phát hiện không truyền HIV cho bạn tình qua đường tình dục, thường được gọi là K=K hoặc U=U. Điều này đòi hỏi tải lượng được xác nhận và duy trì qua theo dõi, không chỉ dựa vào một lần xét nghiệm cũ. K=K không phòng các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác và không thay thế biện pháp tránh thai. Bỏ thuốc có thể làm tải lượng tăng trở lại.
Thời điểm xét nghiệm phụ thuộc loại xét nghiệm và ngày phơi nhiễm. Xét nghiệm quá sớm có thể âm tính trong thời kỳ cửa sổ, vì vậy cơ sở y tế sẽ hẹn mốc kiểm tra và lặp lại phù hợp. Quan trọng hơn, người có phơi nhiễm gần đây nên đi đánh giá PEP ngay, không chờ đến khi xét nghiệm có thể dương tính. Nếu đang dùng PEP hoặc PrEP, lịch xét nghiệm cũng có thể khác. Hãy cung cấp chính xác ngày và loại phơi nhiễm cho nhân viên y tế.
Với điều trị hiện nay, phần lớn người nhiễm HIV cần dùng ART lâu dài suốt đời. Thuốc làm virus ngừng nhân lên nhưng không xóa hết ổ chứa tiềm ẩn. Khi tự ngừng, tải lượng thường tăng và nguy cơ kháng thuốc, suy giảm miễn dịch hoặc lây truyền trở lại. Một số nghiên cứu chữa khỏi đang tiến hành nhưng chưa tạo lựa chọn thường quy. Nếu gặp tác dụng phụ, khó uống hoặc thiếu thuốc, nên liên hệ cơ sở điều trị để đổi giải pháp an toàn thay vì dừng.
Có, khi sức khỏe ổn định, người nhiễm HIV có thể làm việc, học tập, quan hệ xã hội và vận động như người khác. Tập aerobic và tăng sức mạnh giúp tim mạch, cơ, xương và tinh thần. Cường độ cần giảm tạm thời khi sốt, nhiễm trùng cơ hội, thiếu máu nặng hoặc khó thở. HIV không lây qua mồ hôi, dụng cụ tập thông thường hoặc dùng chung phòng thay đồ. Vết thương chảy máu cần được che và xử lý theo nguyên tắc an toàn chung.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

