Bệnh ghép chống chủ là biến chứng sau ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài khi tế bào miễn dịch từ người cho tấn công mô của người nhận. GVHD cấp thường gây phát ban, tiêu chảy, đau bụng và tổn thương gan; GVHD mạn có thể giống bệnh tự miễn hoặc xơ hóa, ảnh hưởng da, mắt, miệng, phổi, khớp và nhiều cơ quan. Bệnh không lây và không phải là hiện tượng cơ thể “thải ghép”; hướng tấn công là từ mảnh ghép sang người nhận. Chẩn đoán dựa vào thời điểm, biểu hiện cơ quan, xét nghiệm và đôi khi sinh thiết, đồng thời phải loại trừ nhiễm trùng, độc tính thuốc và biến chứng ghép khác. Phát hiện sớm giúp điều chỉnh ức chế miễn dịch, điều trị tại chỗ hoặc toàn thân, phòng nhiễm trùng và hạn chế tổn thương cơ quan lâu dài.
Bệnh ghép chống chủ là bệnh gì?
Bệnh ghép chống chủ là phản ứng miễn dịch xảy ra chủ yếu sau ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài. Tế bào miễn dịch trưởng thành của người cho, đặc biệt tế bào T, nhận diện kháng nguyên của người nhận là khác biệt và tấn công mô lành. Điều này khác với thải ghép, trong đó miễn dịch của người nhận chống lại mảnh ghép. GVHD cũng khác hiệu ứng ghép chống khối u, là tác dụng có lợi khi tế bào người cho tiêu diệt tế bào ung thư còn sót. GVHD có thể biểu hiện cấp với viêm da, ruột và gan, hoặc mạn với viêm kéo dài, rối loạn điều hòa miễn dịch và xơ hóa nhiều cơ quan. Một người có thể có đặc điểm cấp và mạn đồng thời, gọi là hội chứng chồng lấp. Bệnh không lây sang người khác.
| Tên bệnh | Bệnh ghép chống chủ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Graft-versus-host disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | GVHD; GvHD; phản ứng mảnh ghép chống vật chủ; bệnh mảnh ghép chống vật chủ |
| Mã ICD-10 | D89.81 – Bệnh ghép chống chủ trong ICD-10-CM; có mã chi tiết cho thể cấp, mạn, cấp trên nền mạn và không xác định |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Biến chứng miễn dịch sau ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài; huyết học–ghép tế bào; miễn dịch lâm sàng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da, đường tiêu hóa và gan thường nổi bật ở thể cấp; thể mạn có thể ảnh hưởng da, mắt, miệng, phổi, gan, tiêu hóa, khớp–cân mạc, cơ, cơ quan sinh dục, tóc, móng và nhiều cơ quan khác. |
| Tính chất bệnh | Biến chứng miễn dịch không lây, có thể cấp hoặc mạn, xảy ra khi tế bào miễn dịch của người cho nhận diện mô người nhận là lạ và gây tổn thương. |
| Mức độ phổ biến | Tương đối thường gặp sau ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài; EBMT ghi nhận khoảng 30–50% người ghép phát triển GVHD cấp và khoảng một nửa có thể gặp GVHD mạn, tùy quần thể và phương pháp ghép. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh ghép chống chủ
Ở GVHD cấp, hóa trị hoặc xạ trị điều kiện hóa làm tổn thương mô và hàng rào ruột, giải phóng tín hiệu nguy hiểm và kích hoạt tế bào trình diện kháng nguyên của người nhận. Tế bào T của người cho được hoạt hóa, tăng sinh và tiết cytokine, sau đó di chuyển đến da, gan và ruột để gây chết tế bào đích. Viêm làm tổn thương hàng rào tiếp tục, tạo vòng khuếch đại. GVHD mạn phức tạp hơn: phục hồi miễn dịch sai lệch, thiếu dung nạp, tự kháng thể, hoạt hóa đại thực bào và nguyên bào sợi dẫn đến viêm dai dẳng, xơ hóa và mất chức năng cơ quan. Hệ vi sinh, nhiễm trùng và tổn thương mô ảnh hưởng mức độ nhưng không phải nguyên nhân duy nhất.
GVHD cấp gồm thể cấp kinh điển thường xuất hiện trong 100 ngày đầu và thể cấp dai dẳng, tái phát hoặc khởi phát muộn sau ngày 100 nhưng vẫn có đặc điểm cấp. GVHD mạn gồm thể mạn kinh điển, chỉ có dấu hiệu mạn, và hội chứng chồng lấp có cả biểu hiện cấp và mạn. GVHD cấp được phân độ theo mức độ tổn thương da, bilirubin và đường tiêu hóa. GVHD mạn được chấm điểm từng cơ quan và xếp nhẹ, trung bình hoặc nặng theo tiêu chuẩn NIH. Mốc thời gian hỗ trợ nhưng không đủ để phân loại nếu biểu hiện cơ quan không phù hợp.
Tần suất thay đổi theo tuổi, bệnh nền, nguồn tế bào, mức tương hợp HLA, phương pháp dự phòng và tiêu chuẩn báo cáo. EBMT ước tính 30–50% người ghép đồng loài phát triển GVHD cấp, khoảng 10% có thể ở mức độ nặng. GVHD mạn gặp khoảng một nửa người lớn sau ghép trong nhiều quần thể, trong khi trẻ em thường có tỷ lệ thấp hơn. Nguy cơ tăng ở ghép không cùng huyết thống hoặc không tương hợp, dùng tế bào gốc máu ngoại vi và người nhận lớn tuổi. Chưa có cơ sở dữ liệu công khai đầy đủ để nêu tỷ lệ chính xác tại Việt Nam.
Sau truyền tế bào gốc đồng loài, tế bào miễn dịch người cho cư trú và tái lập hệ tạo máu. Nếu nhận diện khác biệt HLA hoặc kháng nguyên phụ, chúng được hoạt hóa, tăng sinh và xâm nhập mô. Trong GVHD cấp, phản ứng viêm ưu thế dẫn đến tổn thương biểu mô. Trong GVHD mạn, rối loạn tái tạo tuyến ức và tế bào điều hòa, hoạt hóa tế bào B và đại thực bào thúc đẩy tự miễn và xơ hóa. Đây là quá trình nội tại sau ghép, không phải đường lây từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh ghép chống chủ
Nguyên nhân trực tiếp là tế bào miễn dịch sống từ người cho nhận diện kháng nguyên người nhận là ngoại lai trong bối cảnh ghép đồng loài. Ba điều kiện kinh điển gồm mảnh ghép có tế bào miễn dịch hoạt động, người nhận mang kháng nguyên khác biệt và không thể loại bỏ các tế bào đó. Tổn thương do điều kiện hóa, nhiễm trùng, hàng rào ruột suy yếu và cytokine viêm làm phản ứng mạnh hơn. GVHD không do ăn uống, tiếp xúc với người bệnh hoặc “không hợp vía”. Một thể hiếm có thể xảy ra sau truyền máu chứa lymphocyte có khả năng sống nếu chế phẩm không được chiếu xạ ở người nguy cơ.
Yếu tố khó thay đổi gồm người nhận lớn tuổi, chênh lệch HLA, người cho không cùng huyết thống, khác biệt giới và tiền sử thai nghén của người cho trong một số cặp ghép. Yếu tố liên quan quy trình gồm nguồn tế bào gốc máu ngoại vi, cường độ điều kiện hóa, thành phần mảnh ghép và chiến lược dự phòng. GVHD cấp trước đó là yếu tố nguy cơ quan trọng của GVHD mạn. Nhiễm trùng, tổn thương niêm mạc, không dùng thuốc đúng và giảm ức chế miễn dịch quá nhanh có thể thúc đẩy bùng bệnh nhưng không phải lúc nào cũng có thể kiểm soát.
Mọi người nhận ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài đều có nguy cơ, kể cả khi người cho là anh chị em tương hợp hoàn toàn. Nguy cơ thường cao hơn ở người nhận tế bào từ người cho không cùng huyết thống, ghép haploidentical hoặc không tương hợp, người lớn tuổi, dùng tế bào gốc máu ngoại vi và người từng có GVHD cấp. Người nhận truyền lymphocyte người cho cũng có thể phát triển GVHD. Người ghép tự thân không có GVHD đồng loài điển hình.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh ghép chống chủ
GVHD có thể khởi phát đột ngột hoặc âm thầm. Thể cấp thường biểu hiện bằng ban đỏ, tiêu chảy nước, đau bụng, buồn nôn, chán ăn hoặc bilirubin tăng; không phải người nào cũng có đủ ba cơ quan. Thể mạn có thể gây khô mắt, loét miệng, da dày cứng, hạn chế khớp, khó thở và thay đổi cơ quan sinh dục. Triệu chứng dễ chồng lấp với nhiễm trùng, thuốc, suy dinh dưỡng và bệnh nền. Người đang dùng steroid có thể sốt ít dù nhiễm trùng nặng, nên bất kỳ thay đổi mới nào sau ghép đều cần thông báo.
- Ban đỏ hoặc ngứa: có thể bắt đầu ở lòng bàn tay, bàn chân, tai hoặc lan rộng; mức độ không luôn tương ứng diện tích ban.
- Tiêu chảy nước: lượng phân tăng, đau quặn hoặc đi nhiều lần; cần phân biệt nhiễm trùng và tác dụng thuốc.
- Buồn nôn, chán ăn hoặc đau bụng: có thể là GVHD đường tiêu hóa trên hoặc dưới.
- Vàng da hoặc men gan bất thường: thường được phát hiện qua xét nghiệm trước khi triệu chứng rõ.
- Khô, đau mắt và sợ ánh sáng: gợi ý tổn thương tuyến lệ hoặc bề mặt mắt trong GVHD mạn.
- Đau miệng, khô miệng hoặc nhạy với thức ăn cay: thường gặp khi niêm mạc và tuyến nước bọt bị ảnh hưởng.
- Da dày, căng hoặc giảm vận động khớp: phản ánh xơ hóa da và cân mạc ở thể mạn.
- Ho khan, khó thở khi gắng sức: có thể liên quan bệnh phổi tắc nghẽn sau ghép và cần đánh giá sớm.
- Rụng tóc, móng giòn, mất sắc tố hoặc tổn thương giống lichen phẳng.
- Hẹp thực quản, khó nuốt, suy tụy ngoại tiết hoặc sụt cân do tổn thương tiêu hóa mạn.
- Viêm cơ, yếu cơ, viêm đa thanh mạc hoặc tổn thương thận hiếm gặp.
- Đau, khô, loét hoặc hẹp cơ quan sinh dục ảnh hưởng tiểu tiện, quan hệ và chất lượng sống.
- Viêm tiểu phế quản tắc nghẽn tiến triển với giảm chức năng phổi trước khi khó thở rõ.
Nên liên hệ đội ghép ngay: khi xuất hiện ban mới, tiêu chảy, buồn nôn kéo dài, vàng da, khô mắt, đau miệng, ho hoặc giảm vận động. Cần khám trong ngày: khi lượng phân tăng nhanh, không uống được, sốt, đau mắt, khó thở mới hoặc xét nghiệm gan xấu đi. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng bùng trong lúc giảm steroid, bỏ liều thuốc ức chế miễn dịch, dùng thuốc mới hoặc có nhiễm trùng. Không chờ đến lịch hẹn định kỳ nếu triệu chứng tiến triển.
- Khó thở khi nghỉ, tím tái, đau ngực, thở rít hoặc độ bão hòa oxy giảm.
- Tiêu chảy rất nhiều, nôn liên tục, đau bụng dữ dội, đi ngoài ra máu hoặc dấu hiệu mất nước, choáng.
- Da đỏ toàn thân, phỏng rộp, bong da, đau rát niêm mạc hoặc phù mặt.
- Vàng da tăng nhanh, lú lẫn, chảy máu bất thường hoặc bụng trướng.
- Sốt, rét run, tụt huyết áp, lừ đừ hoặc giảm ý thức ở người đang ức chế miễn dịch.
Chẩn đoán Bệnh ghép chống chủ
Chẩn đoán dựa trên biểu hiện cơ quan trong bối cảnh ghép đồng loài, thời điểm và xu hướng sau thay đổi thuốc. Bác sĩ phải đồng thời tìm nhiễm virus, vi khuẩn, nấm, Clostridioides difficile, độc tính thuốc, viêm gan, bệnh tắc mạch, tái phát ung thư và biến chứng ghép khác. Xét nghiệm máu, phân, chức năng cơ quan và đánh giá chuyên khoa được phối hợp; sinh thiết da, niêm mạc tiêu hóa, gan hoặc cơ quan khác có thể hỗ trợ khi chẩn đoán chưa rõ. Sinh thiết âm tính không luôn loại trừ GVHD và điều trị khẩn cấp đôi khi bắt đầu trước kết quả.
Khám da đánh giá diện tích ban, đỏ, phỏng rộp, xơ cứng và sắc tố. Khám miệng, mắt, gan lách, bụng, khớp, cơ và cơ quan sinh dục được thực hiện theo triệu chứng và quyền riêng tư. Bác sĩ đo cân nặng, tình trạng mất nước, huyết áp, oxy và phạm vi vận động. Ở GVHD mạn, thang điểm cơ quan NIH giúp ghi nhận mức độ thay đổi theo thời gian. Lịch thuốc, lần giảm liều, tuân thủ, phơi nhiễm nhiễm trùng và lượng phân mỗi ngày là thông tin quan trọng.
Công thức máu và sinh hóa: theo dõi tế bào máu, điện giải, albumin, gan thận và viêm. Xét nghiệm phân: tìm vi khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc độc tố trước khi quy tiêu chảy cho GVHD. PCR virus: giám sát CMV, EBV và tác nhân khác theo nguy cơ. Sinh thiết: da, dạ dày–ruột, gan, miệng hoặc phổi có thể cung cấp mô bệnh học nhưng cần đối chiếu lâm sàng. Chức năng phổi: đo hô hấp ký và khuếch tán khí giúp phát hiện tổn thương mạn. Biomarker huyết tương có thể hỗ trợ phân tầng ở một số trung tâm nhưng chưa thay thế đánh giá chuẩn.
Hình ảnh được chọn theo cơ quan. CT ngực độ phân giải cao hỗ trợ đánh giá viêm tiểu phế quản tắc nghẽn, nhiễm trùng hoặc tổn thương phổi khác; kết quả phải đi cùng chức năng phổi. Siêu âm hoặc CT bụng có thể đánh giá thành ruột, gan, đường mật và biến chứng nhưng không đặc hiệu. MRI được dùng khi nghi tổn thương cơ, cân mạc, thần kinh hoặc biến chứng khác. Nội soi không phải hình ảnh học thuần túy nhưng cho phép quan sát niêm mạc và lấy sinh thiết.
GVHD cấp được đánh giá theo biểu hiện và giai đoạn tổn thương da, gan và đường tiêu hóa, sau đó tổng hợp thành phân độ. GVHD mạn theo tiêu chuẩn đồng thuận NIH yêu cầu ít nhất một dấu hiệu chẩn đoán đặc hiệu, hoặc một dấu hiệu gợi ý kèm bằng chứng hỗ trợ như sinh thiết, xét nghiệm hay đánh giá chuyên khoa, đồng thời loại trừ nguyên nhân khác. Mức độ được chấm từng cơ quan 0–3 và phân loại nhẹ, trung bình hoặc nặng. Tiêu chuẩn dành cho đội ghép, không phải công cụ tự chẩn đoán.
Điều trị Bệnh ghép chống chủ
Điều trị cân bằng hai mục tiêu: kiểm soát tổn thương mô và giữ đủ hiệu ứng miễn dịch chống nhiễm trùng, ung thư. Bệnh nhẹ khu trú có thể dùng điều trị tại chỗ và theo dõi sát; bệnh cấp độ cao, nhiều cơ quan hoặc mạn trung bình–nặng thường cần corticosteroid toàn thân cùng thuốc ức chế miễn dịch nền. Đáp ứng được đánh giá theo cơ quan, không chỉ triệu chứng chung. Bệnh kháng steroid cần chuyển sớm đến trung tâm ghép để chọn thuốc nhắm đích hoặc liệu pháp tế bào. Dự phòng nhiễm trùng, dinh dưỡng và phục hồi chức năng luôn đi kèm.
Corticosteroid là nền tảng ban đầu cho GVHD toàn thân nhưng có nguy cơ nhiễm trùng, tăng đường huyết, yếu cơ, loãng xương và biến đổi tâm trạng. Thuốc ức chế calcineurin hoặc các thuốc ức chế miễn dịch khác có thể được duy trì hay điều chỉnh. Ruxolitinib được sử dụng trong GVHD cấp kháng steroid và GVHD mạn sau thất bại điều trị theo chỉ định tại một số quốc gia. Các lựa chọn cho GVHD mạn đã điều trị nhiều dòng gồm ibrutinib, belumosudil và axatilimab; trẻ có GVHD cấp kháng steroid có thêm liệu pháp tế bào remestemcel-L được FDA phê duyệt. Khả năng dùng tại Việt Nam và cảnh báo cần được xác minh.
Quang hóa ngoài cơ thể có thể được cân nhắc ở một số trường hợp GVHD mạn hoặc cấp kháng trị, đặc biệt tổn thương da, phổi hoặc nhiều cơ quan, nhưng lịch điều trị kéo dài và đòi hỏi đường truyền phù hợp. Nội soi và sinh thiết hỗ trợ chẩn đoán tiêu hóa. Liệu pháp tế bào, bao gồm tế bào mô đệm trung mô trong chỉ định cụ thể, chỉ thực hiện tại trung tâm có kinh nghiệm. Vật lý trị liệu, nong hẹp hoặc can thiệp mắt–miệng có thể cần để xử trí hậu quả cơ quan.
Phẫu thuật không điều trị nguyên nhân miễn dịch của GVHD. Can thiệp ngoại khoa chỉ dùng cho biến chứng như thủng ruột, xuất huyết không kiểm soát, hẹp nặng, đục thủy tinh thể hoặc tổn thương cơ quan cần sửa chữa. Người bệnh đang ức chế miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng, chậm lành và suy thượng thận do steroid, nên kế hoạch mổ phải phối hợp với trung tâm ghép. Phẫu thuật tự chọn thường được trì hoãn khi bệnh đang hoạt động hoặc miễn dịch chưa ổn định.
Chăm sóc gồm dưỡng ẩm và chống nắng cho da, nước mắt nhân tạo hoặc thuốc mắt theo chuyên khoa, vệ sinh miệng, dự phòng sâu răng, dinh dưỡng và kiểm soát đau. Vật lý trị liệu duy trì tầm vận động, sức cơ và độ giãn mô trong bệnh xơ cứng. Người có tổn thương phổi cần phục hồi hô hấp và tránh khói thuốc. Hỗ trợ tâm lý, tình dục và giấc ngủ rất quan trọng vì bệnh kéo dài ảnh hưởng chất lượng sống. Dự phòng nhiễm trùng và tiêm chủng lại theo lịch sau ghép phải được duy trì.
Đội ghép theo dõi triệu chứng từng cơ quan, cân nặng, lượng phân, da, mắt, miệng, vận động và chức năng phổi. Xét nghiệm máu đánh giá gan thận, tế bào máu, điện giải, nồng độ thuốc và nhiễm virus theo phác đồ. Khi giảm steroid, người bệnh cần báo sớm dấu hiệu bùng bệnh. Tác dụng phụ như tăng huyết áp, tăng đường huyết, yếu cơ, loãng xương và nhiễm trùng được sàng lọc. GVHD mạn cần khám mắt, răng miệng, da, phổi và sàng lọc ung thư dài hạn.
Thể cấp nhẹ có thể cải thiện trong vài tuần, nhưng bệnh nặng hoặc kháng steroid kéo dài hơn. GVHD mạn thường cần điều trị nhiều tháng đến nhiều năm; thuốc được giảm rất chậm sau khi các cơ quan ổn định. Một số người có thể ngừng ức chế miễn dịch, trong khi người khác cần điều trị kéo dài do bùng lại hoặc xơ hóa. Thời gian phụ thuộc cơ quan, đáp ứng, nhiễm trùng, bệnh nền và độc tính thuốc. Không nên tự tăng, giảm hoặc dừng steroid vì nguy cơ bùng GVHD và suy thượng thận.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
GVHD cấp nặng có thể gây mất nước, suy dinh dưỡng, nhiễm khuẩn huyết, tổn thương gan và suy đa cơ quan. GVHD mạn có thể gây xơ cứng da, co rút khớp, khô mắt gây tổn thương giác mạc, hẹp đường tiêu hóa, suy phổi tắc nghẽn và suy giảm chức năng tình dục. Ức chế miễn dịch kéo dài làm tăng nhiễm trùng cơ hội, loãng xương, đái tháo đường, tăng huyết áp, yếu cơ và ung thư thứ phát. Tổn thương cơ quan có thể không hồi phục hoàn toàn dù viêm đã được kiểm soát.
Tiên lượng phụ thuộc phân độ, cơ quan bị ảnh hưởng, tốc độ đáp ứng và nhiễm trùng kèm theo. GVHD cấp nặng ở ruột hoặc gan và bệnh không đáp ứng steroid có nguy cơ tử vong cao hơn. GVHD mạn nhẹ có thể kiểm soát, nhưng thể phổi hoặc xơ hóa rộng ảnh hưởng lâu dài đến chức năng và chất lượng sống. Phát hiện sớm, dự phòng hiện đại và thuốc nhắm đích đã cải thiện lựa chọn điều trị. Không thể dự đoán kết quả cá nhân chỉ từ ngày xuất hiện triệu chứng hoặc một xét nghiệm.
GVHD có thể bùng lại trong lúc giảm thuốc, sau nhiễm trùng hoặc khi miễn dịch thay đổi. Tái hoạt động có thể xuất hiện ở cơ quan cũ hoặc cơ quan mới, nên người bệnh cần báo triệu chứng dù lần trước đã ổn. Giảm thuốc chậm, tuân thủ và kiểm soát nhiễm trùng giúp giảm rủi ro nhưng không loại bỏ hoàn toàn. Một số thay đổi xơ hóa là di chứng chứ không phải viêm tái phát, vì vậy bác sĩ cần phân biệt trước khi tăng ức chế miễn dịch.
Phòng ngừa bắt đầu bằng chọn người cho và nguồn tế bào phù hợp, ghép tương hợp HLA khi có thể và dùng dự phòng miễn dịch theo phác đồ trung tâm. Các chiến lược có thể gồm thuốc ức chế calcineurin phối hợp methotrexate hoặc mycophenolate, cyclophosphamide sau ghép, thao tác mảnh ghép hoặc abatacept trong một số ghép người cho không cùng huyết thống. Năm 2026, FDA Hoa Kỳ phê duyệt một sản phẩm tế bào T điều hòa cho nhóm người lớn chọn lọc nhằm cải thiện sống không GVHD mạn. Người bệnh không tự lựa chọn phác đồ dự phòng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh ghép chống chủ
Dinh dưỡng phụ thuộc cơ quan bị ảnh hưởng. Tiêu chảy cấp có thể cần điều chỉnh chất xơ, lactose, mỡ hoặc hỗ trợ qua đường ruột/tĩnh mạch theo chuyên gia; không nên tự kiêng quá mức vì dễ suy dinh dưỡng. GVHD miệng cần thức ăn mềm, ít cay, ít chua và đủ năng lượng. Người ức chế miễn dịch phải tuân thủ an toàn thực phẩm, tránh đồ sống, trứng chưa chín, sữa chưa tiệt trùng và thực phẩm bảo quản kém. Chế độ ăn cần điều chỉnh thêm nếu tăng đường huyết, tăng huyết áp hoặc bệnh thận do thuốc.
Vận động nhẹ và phục hồi chức năng giúp giảm mất cơ do steroid, duy trì tầm vận động và chức năng hô hấp. Người có xơ cứng da hoặc cân mạc cần bài kéo giãn được hướng dẫn; tập quá mạnh có thể gây rách da hoặc đau. Khi sốt, mất nước, thiếu máu, khó thở hoặc GVHD cấp hoạt động, cần giảm vận động. Chống nắng, chăm sóc da, tránh khói thuốc và nghỉ xen kẽ hoạt động giúp kiểm soát triệu chứng. Trở lại làm việc được cá thể hóa theo miễn dịch và thể lực.
Người bệnh có thể ghi lượng và số lần đi ngoài, cân nặng, nhiệt độ, phát ban, vàng da, đau miệng, khô mắt, khó thở và phạm vi vận động. Ảnh da chụp cùng ánh sáng giúp theo dõi lan rộng, nhưng không thay thế khám. Máy đo oxy có thể hữu ích theo chỉ dẫn ở người bệnh phổi; giá trị giảm hoặc xu hướng xấu cần liên hệ bác sĩ. Không tự đo chức năng gan, nồng độ thuốc hoặc mức độ miễn dịch tại nhà. Danh sách thuốc và giờ uống nên được cập nhật.
- Không tự tăng hoặc giảm corticosteroid, tacrolimus, cyclosporine hay thuốc ức chế miễn dịch khác.
- Không dùng thuốc cầm tiêu chảy trước khi loại trừ nhiễm trùng hoặc tắc ruột nếu chưa được đội ghép hướng dẫn.
- Không bỏ qua sốt vì steroid có thể che dấu viêm trong khi nhiễm trùng vẫn tiến triển nhanh.
- Không tự dùng thảo dược, bưởi hoặc sản phẩm bổ sung có thể làm thay đổi nồng độ thuốc ghép.
- Không tiêm vaccine sống hoặc đến nơi đông người nguy cơ cao khi chưa được trung tâm ghép cho phép.
- Không trì hoãn báo khó thở, khô mắt đau, vàng da hoặc da dày vì tổn thương có thể trở nên không hồi phục.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể biểu hiện GVHD tương tự người lớn nhưng cần đánh giá thêm tăng trưởng, dậy thì, học tập và phát triển thần kinh. Tỷ lệ GVHD mạn thường thấp hơn người lớn nhưng hậu quả xơ hóa, steroid và tổn thương nội tiết có thể kéo dài nhiều năm. Liều thuốc dựa vào cân nặng, diện tích cơ thể và tương tác; không dùng đơn người lớn. Remestemcel-L đã được FDA phê duyệt cho trẻ từ 2 tháng tuổi mắc GVHD cấp kháng steroid, nhưng khả năng tiếp cận và tiêu chí sử dụng tùy quốc gia.
Người lớn tuổi có dự trữ cơ quan và khối cơ thấp hơn, dễ gặp nhiễm trùng, yếu cơ, té ngã, loãng xương, tăng đường huyết và độc tính thuốc. Đa thuốc làm tăng tương tác với thuốc ức chế miễn dịch. Mục tiêu điều trị cần cân bằng kiểm soát GVHD với chức năng, độc lập và chất lượng sống. Phục hồi chức năng, dinh dưỡng và rà soát thuốc định kỳ đặc biệt quan trọng. Triệu chứng có thể bị quy nhầm cho lão hóa nên cần đánh giá hệ thống.
Mang thai sau ghép cần lập kế hoạch với huyết học–ghép, sản khoa nguy cơ cao và dược lâm sàng. Một số thuốc điều trị GVHD có thể gây hại thai, trong khi ngừng thuốc đột ngột có thể làm bệnh bùng. Khả năng sinh sản và chức năng cơ quan sau điều kiện hóa cần được đánh giá trước khi thụ thai. GVHD cơ quan sinh dục có thể gây đau hoặc hẹp và cần điều trị. Không tự đổi thuốc khi phát hiện có thai; bác sĩ sẽ cân nhắc mức hoạt động bệnh và dữ liệu an toàn từng thuốc.
Quyết định cho con bú phụ thuộc thuốc đang dùng, mức GVHD, thời điểm sau ghép, miễn dịch của mẹ và sức khỏe trẻ. Một số thuốc ức chế miễn dịch đi vào sữa ở mức khác nhau và có thể cần tránh hoặc theo dõi; không nên mặc định tất cả người ghép phải ngừng cho bú. Người mẹ cần tư vấn trước sinh với nhóm ghép, sản nhi và dược sĩ để chọn thuốc, xét nghiệm và phương án nuôi dưỡng. Không tự bỏ thuốc để duy trì cho bú.
Người bệnh GVHD thường suy giảm miễn dịch do ghép, chính bệnh và thuốc điều trị. Nhiễm trùng có thể không gây sốt rõ, lan nhanh và liên quan vi khuẩn, virus, nấm hoặc ký sinh trùng. Dự phòng Pneumocystis, herpesvirus và nấm được chọn theo mức nguy cơ; immunoglobulin có thể được cân nhắc trong tình huống nhất định. Tiêm chủng lại chỉ bắt đầu khi đủ điều kiện. Mọi sốt, ho, đau đầu, tổn thương da hoặc tiêu chảy cần ngưỡng đánh giá thấp.
Đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh thận, gan, phổi và loãng xương có thể nặng lên do steroid hoặc thuốc ghép. Bệnh phổi nền làm khó đánh giá khó thở; viêm gan và tắc đường mật có thể giống GVHD gan. Ung thư nền hoặc nguy cơ tái phát ảnh hưởng mức ức chế miễn dịch mong muốn. Kế hoạch cần phối hợp chuyên khoa, rà soát tương tác và ưu tiên giảm độc tính. Không nên quy mọi bất thường sau ghép cho GVHD.
Người bệnh GVHD sau phẫu thuật có nguy cơ chậm lành, nhiễm trùng và bùng bệnh do stress hoặc thay đổi thuốc. Trước mổ cần thống nhất steroid stress-dose khi phù hợp, nồng độ thuốc ghép, dự phòng kháng sinh và chăm sóc da niêm mạc. Sau mổ theo dõi sốt, vết thương, tiêu hóa, chức năng gan thận và khả năng uống thuốc. Nếu không thể uống, đội ghép phải quyết định đường thay thế; không tự bỏ liều.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh ghép chống chủ
Không. Trong thải ghép, hệ miễn dịch của người nhận tấn công mô hoặc cơ quan được ghép. Trong GVHD, tế bào miễn dịch của người cho nằm trong mảnh ghép tấn công mô người nhận. Hai quá trình đi theo hướng ngược nhau dù đều liên quan khác biệt miễn dịch. Sau ghép tế bào gốc, bác sĩ còn muốn giữ một phần hiệu ứng ghép chống khối u để tiêu diệt tế bào ung thư, vì vậy điều trị phải cân bằng kiểm soát GVHD với lợi ích chống bệnh nền.
Có. Mốc 100 ngày là cách phân loại lịch sử, không còn là ranh giới tuyệt đối. Người bệnh có thể phát triển GVHD cấp khởi phát muộn, dai dẳng hoặc tái phát sau ngày 100 nếu biểu hiện vẫn mang đặc điểm cấp. GVHD mạn cũng có thể xuất hiện sớm hơn hoặc muộn hơn và được nhận diện bằng dấu hiệu cơ quan đặc trưng. Vì vậy, bất kỳ phát ban, tiêu chảy, vàng da, khô mắt, đau miệng hoặc khó thở mới nào sau ghép đều cần báo đội điều trị.
Nhiều trường hợp cấp có thể hết sau điều trị và một số người mắc GVHD mạn cuối cùng ngừng được thuốc ức chế miễn dịch. Tuy nhiên, không thể bảo đảm khỏi hoàn toàn vì bệnh có thể kháng thuốc, bùng lại khi giảm thuốc hoặc để lại xơ hóa cơ quan. Mục tiêu là kiểm soát viêm, bảo tồn chức năng và giảm độc tính điều trị. Khả năng hồi phục tốt hơn khi phát hiện sớm, cơ quan chưa tổn thương cố định và người bệnh không có nhiễm trùng nặng.
Không có thực đơn chung cho mọi trường hợp. Người bệnh cần được đánh giá nhiễm trùng, mức mất nước và lượng dinh dưỡng trước. Tùy tổn thương ruột, chuyên gia có thể điều chỉnh lactose, chất xơ, chất béo, độ thô hoặc dùng dinh dưỡng hỗ trợ. Tự nhịn ăn hay kiêng kéo dài dễ làm suy dinh dưỡng và chậm phục hồi niêm mạc. Khi đi ngoài nhiều, nôn, đau bụng hoặc tiểu ít, cần liên hệ trung tâm ghép thay vì chỉ bù nước tại nhà.
Steroid kiểm soát phản ứng miễn dịch nhưng cơ thể cũng giảm sản xuất cortisol khi dùng kéo dài. Giảm quá nhanh có thể làm GVHD bùng lại và gây suy thượng thận với mệt lả, tụt huyết áp hoặc rối loạn điện giải. Bác sĩ giảm liều theo đáp ứng từng cơ quan, thời gian dùng và thuốc phối hợp. Nếu có tác dụng phụ như tăng đường huyết, mất ngủ, yếu cơ hoặc phù, người bệnh nên báo để được xử trí; tự dừng thuốc thường nguy hiểm hơn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

