Lichen phẳng là bệnh viêm không lây có thể ảnh hưởng da, niêm mạc miệng, vùng sinh dục, móng và da đầu. Trên da, tổn thương thường là các sẩn phẳng, bóng, màu tím đỏ và rất ngứa; trong miệng, bệnh có thể tạo những đường trắng dạng lưới, mảng đỏ hoặc vết trợt đau. Mức độ và vị trí bệnh khác nhau đáng kể giữa từng người. Nhiều trường hợp ở da tự giảm sau một thời gian, nhưng lichen phẳng niêm mạc, móng hoặc da đầu có thể kéo dài, để lại sẹo hay ảnh hưởng chức năng. Chẩn đoán thường dựa trên khám lâm sàng và đôi khi cần sinh thiết để phân biệt với bệnh da khác. Điều trị nhằm giảm viêm, ngứa, đau, ngăn sẹo và theo dõi các vùng niêm mạc kéo dài. Người bệnh không nên tự dùng corticosteroid hoặc thuốc truyền miệng khi chưa được bác sĩ đánh giá.
Lichen phẳng là bệnh gì?
Lichen phẳng là phản ứng viêm trong đó tế bào miễn dịch tấn công lớp đáy của biểu bì hoặc biểu mô niêm mạc. Tên bệnh mô tả hình thái tổn thương phẳng, không liên quan đến địa y hay nấm. Bệnh có nhiều thể: ở da thường là sẩn đa giác tím đỏ; ở miệng có thể là vệt trắng dạng lưới, mảng đỏ hoặc trợt; ở sinh dục gây rát, đau và sẹo; ở da đầu có thể phá hủy nang tóc; ở móng có thể làm mỏng, rãnh hoặc mất móng. Lichen phẳng khác với lichen xơ hóa: lichen xơ hóa thường tạo da trắng mỏng, ưu thế vùng sinh dục và có kiểu sẹo khác. Bệnh cũng khác nấm da vì không do vi sinh vật và không lây. Một số thuốc hoặc vật liệu tiếp xúc có thể gây phản ứng dạng lichen, vì vậy bác sĩ cần xem xét bệnh sử, thuốc đang dùng và đôi khi sinh thiết.
| Tên bệnh | Lichen phẳng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Lichen planus |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Liken phẳng; địa y phẳng; lichen planus |
| Mã ICD-10 | L43.9 – Lichen phẳng, không đặc hiệu |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; bệnh viêm da–niêm mạc qua trung gian miễn dịch |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da, niêm mạc miệng và sinh dục, móng, da đầu và nang tóc; hiếm hơn ở thực quản. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm không lây, thường diễn tiến nhiều tháng hoặc lâu hơn; một số thể có thể mạn tính và tái phát. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn chàm và vảy nến; có thể xuất hiện ở mọi dân số. Số liệu đại diện tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Lichen phẳng
Tế bào lympho T nhận diện bất thường các tế bào đáy của da hoặc niêm mạc, giải phóng chất trung gian viêm và gây tổn thương tại vùng nối biểu bì–hạ bì. Quá trình này làm dày lớp sừng ở một số vị trí, tạo sẩn tím và các vệt trắng đặc trưng. Khi viêm kéo dài ở nang tóc, nền móng hoặc niêm mạc, mô có thể bị phá hủy và thay bằng sẹo. Cơ chế khởi động thường không xác định; phản ứng dạng lichen do thuốc hoặc vật liệu nha khoa có thể có cơ chế gần tương tự.
- Lichen phẳng da: thể kinh điển, phì đại, dạng vòng, sắc tố hoặc theo đường Blaschko.
- Lichen phẳng miệng: dạng lưới, mảng, teo đỏ, trợt hoặc loét.
- Lichen phẳng sinh dục: có thể gây trợt, đau và sẹo.
- Lichen phẳng nang tóc/da đầu: lichen planopilaris, có nguy cơ rụng tóc sẹo.
- Lichen phẳng móng: ảnh hưởng một hoặc nhiều móng, đôi khi gây mất móng vĩnh viễn.
Bệnh thường gặp ở người trưởng thành trung niên nhưng có thể xuất hiện ở trẻ em và người cao tuổi. Lichen phẳng miệng được ghi nhận nhiều hơn ở phụ nữ, trong khi thể da không có khác biệt giới rõ rệt trong mọi nghiên cứu. Bệnh xuất hiện trên toàn thế giới. Tỷ lệ cụ thể thay đổi theo tiêu chuẩn khảo sát; chưa có dữ liệu cộng đồng đại diện toàn quốc tại Việt Nam.
Không có đường lây. Bệnh hình thành do phản ứng miễn dịch tại da hoặc niêm mạc; tổn thương có thể xuất hiện ở vùng bị cọ xát, gãi hoặc chấn thương theo hiện tượng Koebner.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Lichen phẳng
Phần lớn trường hợp không tìm được nguyên nhân khởi động. Yếu tố liên quan có thể gồm cơ địa miễn dịch, viêm gan C ở một số khu vực, chấn thương tại da, căng thẳng, thuốc gây phản ứng dạng lichen và đôi khi vật liệu nha khoa tiếp xúc niêm mạc. Mối liên quan không đồng nghĩa mọi người có các yếu tố này sẽ mắc bệnh.
- Không thay đổi được: tuổi trưởng thành, khuynh hướng miễn dịch cá nhân.
- Có thể liên quan: dùng một số thuốc, tiếp xúc vật liệu nha khoa, viêm gan C tùy vùng dịch tễ.
- Yếu tố thúc đẩy: cọ xát, gãi, stress và kích thích niêm mạc có thể làm triệu chứng rõ hơn.
Người có tổn thương miệng kéo dài, đang dùng nhiều thuốc, có bệnh gan hoặc sống tại vùng lưu hành viêm gan C; phụ nữ có đau rát sinh dục; người rụng tóc thành mảng kèm đỏ vảy quanh nang cần được đánh giá sớm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Lichen phẳng
Bệnh có thể xuất hiện đột ngột hoặc tiến triển chậm. Tổn thương da thường ngứa và tập trung ở cổ tay, cổ chân, lưng dưới hoặc cẳng chân. Tổn thương niêm mạc có thể không đau nếu chỉ dạng lưới, nhưng dạng đỏ trợt gây bỏng rát khi ăn cay hoặc chua. Móng và da đầu đôi khi là vị trí duy nhất, khiến chẩn đoán chậm.
- Sẩn phẳng, đa giác, màu tím đỏ hoặc nâu, bề mặt bóng và có thể thấy vệt trắng mảnh.
- Ngứa từ nhẹ đến dữ dội, đặc biệt ở thể phì đại tại cẳng chân.
- Vệt trắng dạng lưới ở mặt trong má, lợi hoặc lưỡi.
- Đỏ, đau rát hoặc trợt niêm mạc miệng và sinh dục.
- Vết thâm nâu hoặc xám tồn tại sau khi tổn thương da đã hết.
- Móng mỏng, có rãnh dọc, nứt hoặc biến dạng.
- Đỏ vảy quanh nang tóc và rụng tóc khu trú ở thể da đầu.
- Khó nuốt hoặc đau khi nuốt nếu thực quản bị ảnh hưởng.
- Bóng nước trên nền tổn thương lichen phẳng.
- Sẹo dính hoặc hẹp ở vùng sinh dục do viêm trợt kéo dài.
Nên đặt lịch khám
Khi ban ngứa kéo dài, có vệt trắng hoặc vết trợt trong miệng, đau rát sinh dục, móng biến dạng hay rụng tóc khu trú.Cần khám trong ngày
Khi đau nhiều làm không ăn uống được, khó nuốt, tiểu khó, tổn thương lan nhanh hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng thứ phát.Cần tái khám sớm
Khi xuất hiện vết loét không lành, khối cứng, chảy máu, thay đổi màu sắc hoặc thuốc gây tác dụng phụ.Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu nếu khó thở, sưng môi–lưỡi, phản ứng dị ứng nặng với thuốc, mất nước do không thể ăn uống hoặc chảy máu nhiều. Lichen phẳng thông thường hiếm gây cấp cứu. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Lichen phẳng
Bác sĩ đánh giá hình dạng, màu sắc, vị trí và phân bố tổn thương, đồng thời hỏi thuốc, bệnh gan, đau miệng–sinh dục và rụng tóc. Sinh thiết thường hữu ích ở thể không điển hình, niêm mạc trợt, móng hoặc da đầu. Xét nghiệm bổ sung được chỉ định theo bối cảnh, không phải mọi người đều cần. Không nên tự chẩn đoán bằng hình ảnh mạng.
Khám toàn bộ da, da đầu, móng, miệng và vùng sinh dục khi có triệu chứng. Bác sĩ tìm sẩn tím, vệt Wickham, tổn thương do gãi, sẹo nang tóc, dính niêm mạc và hạch bất thường. Thuốc đang dùng, vật liệu nha khoa và thói quen hút thuốc/rượu được rà soát để đánh giá yếu tố kích thích và nguy cơ niêm mạc.
- Sinh thiết da hoặc niêm mạc: xác nhận mô bệnh học và loại trừ bệnh tự miễn, nhiễm trùng hoặc ung thư.
- Miễn dịch huỳnh quang trực tiếp: dùng chọn lọc khi cần phân biệt bệnh bóng nước hoặc lupus.
- Xét nghiệm viêm gan C: cân nhắc theo yếu tố nguy cơ và dịch tễ địa phương, không làm thường quy cho mọi người.
- Xét nghiệm máu khác: phục vụ lựa chọn và theo dõi thuốc toàn thân.
Không áp dụng
Không có một bộ tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi thể. Chẩn đoán dựa trên sự phù hợp giữa biểu hiện lâm sàng và mô bệnh học; lichen phẳng miệng hoặc sinh dục trợt thường cần đánh giá chuyên khoa và sinh thiết vị trí thích hợp. Tiêu chuẩn chuyên môn không nên được dùng như công cụ tự chẩn đoán.
Điều trị Lichen phẳng
Mục tiêu là giảm ngứa, đau và viêm, làm lành trợt, ngăn sẹo ở móng–da đầu–sinh dục và theo dõi niêm mạc kéo dài. Thể da nhẹ có thể chỉ cần điều trị tại chỗ; bệnh lan rộng hoặc tại vị trí nguy cơ cần thuốc toàn thân hay quang trị liệu. Bác sĩ lựa chọn dựa trên vị trí, mức độ, bệnh nền và nguy cơ tác dụng phụ.
- Corticosteroid bôi hoặc dùng tại chỗ: thường là lựa chọn đầu tay, nhưng cách dùng khác nhau theo da, miệng và sinh dục.
- Thuốc ức chế calcineurin bôi: có thể dùng ở niêm mạc hoặc vùng da mỏng dưới giám sát.
- Thuốc kháng histamine: hỗ trợ giảm ngứa, không xử lý nguyên nhân viêm.
- Corticosteroid toàn thân, retinoid hoặc thuốc điều hòa miễn dịch: dành cho bệnh nặng, lan rộng hay kháng trị và cần theo dõi chuyên khoa.
Quang trị liệu có thể được cân nhắc cho lichen phẳng da lan rộng. Tiêm corticosteroid tại tổn thương dùng chọn lọc cho mảng phì đại, móng hoặc da đầu. Điều trị nha khoa nhằm loại bỏ cạnh sắc hay vật liệu nghi gây phản ứng chỉ thực hiện khi có chỉ định rõ; không bảo đảm bệnh sẽ hết hoàn toàn.
Phẫu thuật không điều trị nguyên nhân lichen phẳng. Can thiệp có thể cần khi sẹo gây hẹp thực quản, dính hoặc hẹp sinh dục, hay để lấy mẫu tổn thương nghi ngờ. Kết quả phụ thuộc kiểm soát viêm vì sẹo có thể tái hình thành.
Dùng sản phẩm làm sạch dịu, dưỡng ẩm, tránh cọ xát và giữ móng ngắn giúp giảm gãi. Với tổn thương miệng, nên tránh thức ăn cay, chua, quá nóng, thuốc lá và rượu; duy trì vệ sinh răng miệng và khám nha khoa. Vùng sinh dục cần chất làm mềm không mùi và tránh sản phẩm gây kích ứng.
Theo dõi số lượng tổn thương mới, mức ngứa, đau khi ăn hoặc quan hệ, thay đổi móng, rụng tóc và dấu hiệu sẹo. Niêm mạc kéo dài cần khám định kỳ. Liên hệ bác sĩ khi vết loét không lành, chảy máu, cứng, đau tăng hoặc có tác dụng phụ như teo da, nhiễm trùng.
Lichen phẳng da thường giảm trong khoảng nhiều tháng đến vài năm, nhưng sắc tố sau viêm có thể tồn tại lâu hơn. Thể miệng, sinh dục, móng và da đầu thường mạn tính hơn, cần điều trị từng đợt hoặc duy trì. Thời gian đáp ứng không giống nhau và không thể cam kết khỏi trong một mốc cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tăng sắc tố sau viêm và sẹo do gãi.
- Rụng tóc sẹo hoặc mất móng vĩnh viễn nếu nang tóc/nền móng bị phá hủy.
- Đau, khó ăn, khó nuốt, ảnh hưởng tình dục và chất lượng sống.
- Sẹo, dính hoặc hẹp niêm mạc sinh dục và thực quản.
- Nguy cơ ung thư biểu mô tế bào vảy tăng nhẹ ở lichen phẳng niêm mạc mạn tính, đặc biệt dạng trợt.
Thể da thường có tiên lượng tốt và có thể tự thuyên giảm, dù vết thâm kéo dài. Thể niêm mạc, móng và da đầu dễ dai dẳng, tái phát hoặc để lại sẹo nên cần phát hiện sớm. Nguy cơ biến đổi ác tính ở niêm mạc thấp nhưng đủ để cần theo dõi các vết loét không lành và giảm yếu tố nguy cơ như thuốc lá.
Bệnh có thể tái phát sau khi tổn thương đã giảm, nhất là ở miệng, sinh dục và da đầu. Cọ xát, stress, thuốc liên quan hoặc kích thích niêm mạc có thể làm đợt bệnh rõ hơn. Duy trì chăm sóc dịu nhẹ và tái khám khi có thay đổi giúp hạn chế tổn thương kéo dài.
Không có biện pháp chắc chắn phòng bệnh nguyên phát. Có thể giảm bùng phát và biến chứng bằng cách tránh thuốc hoặc tác nhân đã được bác sĩ xác định, không gãi, bảo vệ da khỏi chấn thương, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu và chăm sóc răng miệng. Theo dõi niêm mạc giúp phát hiện sớm thay đổi đáng ngờ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Lichen phẳng
Không có chế độ ăn chữa lichen phẳng. Khi miệng đau, chọn thức ăn mềm, nguội, ít cay, ít chua và tránh đồ giòn sắc gây xước. Vẫn cần dinh dưỡng đa dạng; nếu sút cân hoặc ăn uống khó kéo dài, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự kiêng nhiều nhóm thực phẩm.
Có thể vận động bình thường nếu sức khỏe cho phép. Quần áo rộng, giảm ma sát và tắm sau khi ra mồ hôi giúp hạn chế kích ứng. Với tổn thương sinh dục đau, điều chỉnh hoạt động và dùng chất bôi trơn phù hợp theo tư vấn; không cố chịu đau vì có thể làm trợt và sẹo nặng hơn.
Chụp ảnh tổn thương da theo tháng, ghi mức ngứa và các yếu tố làm nặng. Dùng gương theo dõi niêm mạc chỉ để nhận biết thay đổi, không thay thế khám. Vết loét tồn tại trên hai tuần, khối cứng, chảy máu, rụng tóc tăng hoặc móng phá hủy cần được đánh giá trực tiếp.
- Không gãi, chà xát mạnh hoặc tự đốt, cắt tổn thương.
- Không tự dùng corticosteroid mạnh kéo dài trên mặt, sinh dục hoặc trong miệng.
- Không hút thuốc và hạn chế rượu khi có tổn thương niêm mạc.
- Không tự ngừng thuốc kê đơn vì nghi ngờ thuốc gây bệnh trước khi trao đổi bác sĩ.
- Không bỏ qua vết loét, khối cứng hoặc chảy máu kéo dài.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Lichen phẳng ở trẻ ít gặp hơn và có thể dễ nhầm với chàm, nấm hoặc sẩn ngứa. Một số thể sắc tố hoặc theo đường có biểu hiện khác người lớn. Thuốc bôi cần chọn theo tuổi, diện tích và vị trí; tổn thương miệng, móng hoặc da đầu nên được khám sớm để tránh sẹo.
Người cao tuổi thường dùng nhiều thuốc nên cần rà soát phản ứng dạng lichen, nhưng không tự ngừng thuốc tim mạch hoặc thuốc khác. Da mỏng làm tăng nguy cơ tác dụng phụ của corticosteroid. Tổn thương miệng ảnh hưởng ăn uống, răng giả và dinh dưỡng cần được xử lý phối hợp.
Dữ liệu về diễn tiến lichen phẳng trong thai kỳ còn hạn chế. Tổn thương sinh dục gây đau hoặc sẹo cần được đánh giá để lập kế hoạch sinh. Lựa chọn thuốc bôi, thuốc toàn thân và quang trị liệu phải cân nhắc từng giai đoạn thai; không tự sử dụng retinoid hoặc ngừng thuốc đã kê.
Điều trị khi cho con bú phụ thuộc hoạt chất, diện tích bôi và vị trí. Tránh bôi thuốc lên núm vú ngay trước khi trẻ bú và làm sạch theo hướng dẫn. Thuốc toàn thân cần được bác sĩ cân nhắc lợi ích–nguy cơ; không mặc định phải ngừng cho bú.
Biểu hiện ở người suy giảm miễn dịch có thể không điển hình và nhiễm trùng da–niêm mạc dễ chồng lấp. Sinh thiết hoặc xét nghiệm vi sinh có thể cần trước khi tăng ức chế miễn dịch. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi loét lan, sốt hoặc đau tăng nhanh.
Bệnh gan, viêm gan virus, đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh mắt và rối loạn tâm lý ảnh hưởng lựa chọn thuốc và theo dõi. Đau miệng kéo dài có thể gây sút cân; tổn thương sinh dục ảnh hưởng giấc ngủ, tình dục và tâm trạng, cần được hỏi chủ động.
Tổn thương có thể xuất hiện tại vùng da bị chấn thương theo hiện tượng Koebner. Sau phẫu thuật, cần chăm sóc vết mổ đúng hướng dẫn và báo bác sĩ nếu sẩn ngứa xuất hiện quanh sẹo. Không tự bôi corticosteroid lên vết thương chưa lành.
Câu hỏi thường gặp về Lichen phẳng
Lichen phẳng không lây qua tiếp xúc da, dùng chung đồ, ăn uống, quan hệ tình dục hay đường hô hấp. Đây là phản ứng viêm liên quan hệ miễn dịch, không phải bệnh do nấm hoặc vi khuẩn truyền từ người sang người. Tổn thương sinh dục có thể trông giống bệnh lây truyền qua đường tình dục, vì vậy vẫn cần khám để xác định đúng nguyên nhân. Không cần cách ly người bệnh, nhưng nên tránh dùng chung vật dụng nếu có vết loét chảy dịch do nguy cơ nhiễm trùng thứ phát thông thường.
Nhiều trường hợp ở da có thể thuyên giảm trong vòng nhiều tháng đến vài năm, nhưng vết thâm có thể còn lâu. Lichen phẳng ở miệng, sinh dục, móng hoặc da đầu thường dai dẳng hơn và có thể cần điều trị lặp lại để kiểm soát. Mục tiêu không chỉ làm hết tổn thương mà còn giảm đau, ngứa và ngăn sẹo. Không có một phương pháp bảo đảm khỏi vĩnh viễn cho mọi người, vì vậy theo dõi định kỳ vẫn quan trọng.
Phần lớn lichen phẳng miệng không đe dọa tính mạng, nhưng dạng đỏ trợt có thể gây đau, khó ăn và nhiễm trùng thứ phát. Nguy cơ chuyển thành ung thư biểu mô tế bào vảy được xem là thấp nhưng cao hơn niêm mạc bình thường, đặc biệt khi tổn thương kéo dài và có hút thuốc hoặc uống rượu. Vì vậy, vết loét không lành, khối cứng, chảy máu hoặc thay đổi hình dạng cần được sinh thiết và theo dõi chuyên khoa.
Không có danh sách thực phẩm bắt buộc cho mọi người. Khi miệng bị đỏ rát hoặc trợt, nên tạm tránh thức ăn cay, chua, quá nóng, rượu và đồ giòn sắc vì chúng làm đau tăng. Thức ăn mềm, nguội và đủ đạm–năng lượng giúp duy trì dinh dưỡng. Nếu một món cụ thể luôn kích thích triệu chứng, có thể ghi nhật ký và trao đổi với bác sĩ. Không nên tự loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm hoặc dùng thực phẩm bổ sung thay thuốc.
Có. Tổn thương da có thể hết rồi xuất hiện lại, còn thể miệng, sinh dục và da đầu thường có chu kỳ yên–bùng phát. Stress, cọ xát, kích thích niêm mạc hoặc thuốc liên quan đôi khi góp phần làm bệnh rõ hơn, nhưng nhiều đợt không có nguyên nhân xác định. Chăm sóc dịu nhẹ, tuân thủ thuốc và tái khám khi triệu chứng thay đổi giúp kiểm soát tốt hơn. Vết loét mới kéo dài không nên chỉ xem là một đợt tái phát thông thường.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

