Vảy nến mủ là nhóm bệnh vảy nến tạo nhiều mụn mủ nông, thường vô khuẩn, trên nền da đỏ và đau. Mụn mủ có thể khu trú ở lòng bàn tay, bàn chân hoặc lan rộng toàn thân. Vảy nến mủ toàn thân có thể khởi phát nhanh với sốt, rét run, mệt lả, đau da, mất nước và rối loạn điện giải; đây là tình trạng cần đánh giá chuyên khoa trong ngày, nhiều trường hợp phải nhập viện. Bệnh không lây và dịch mủ không đồng nghĩa với nhiễm khuẩn, nhưng bác sĩ vẫn phải loại trừ nhiễm trùng vì biểu hiện có thể giống nhau. Cơ chế liên quan trục IL-36 và các đường viêm bẩm sinh; một số người có biến thể gen hoặc đợt bệnh sau nhiễm trùng, thai kỳ, thuốc hay ngừng corticoid toàn thân. Điều trị tùy thể và mức độ, gồm chăm sóc hỗ trợ, thuốc toàn thân và thuốc nhắm đích dưới giám sát chặt chẽ.
Vảy nến mủ là bệnh gì?
Vảy nến mủ là một nhóm thể vảy nến có mụn mủ vô khuẩn do bạch cầu trung tính tích tụ trong thượng bì. Bệnh không phải nấm da và không truyền sang người khác. Mụn mủ trắng hoặc vàng không tập trung quanh nang lông, xuất hiện trên nền da đỏ, đau và sau đó bong vảy. Mức độ không chỉ dựa trên diện tích mà còn phụ thuộc vị trí, triệu chứng, chất lượng sống và dấu hiệu toàn thân hoặc khớp.
| Tên bệnh | Vảy nến mủ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pustular psoriasis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Vảy nến mụn mủ, pustular psoriasis; thể toàn thân gọi generalized pustular psoriasis |
| Mã ICD-10 | L40.1 (vảy nến mủ toàn thân; thể khu trú cần chọn mã phù hợp) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Da liễu; nhóm vảy nến viêm bạch cầu trung tính hiếm, gồm thể mủ toàn thân cấp và các thể mủ khu trú. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da và đôi khi móng là vị trí chính của vảy nến mủ; thể toàn thân có thể làm mất dịch, rối loạn điện giải và ảnh hưởng thận, gan, phổi hoặc tuần hoàn. |
| Tính chất bệnh | Có thể cấp hoặc tái diễn; không lây; mụn mủ thường vô khuẩn và do viêm miễn dịch. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm hơn thể mảng; thể mủ toàn thân là bệnh hiếm nhưng có thể nặng và cần điều trị cấp tại bệnh viện. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Vảy nến mủ
Trong Vảy nến mủ, tế bào miễn dịch và cytokine thúc đẩy viêm da cùng tăng sinh tế bào sừng. Trục IL-36 và sự tập trung bạch cầu trung tính trong thượng bì giữ vai trò nổi bật, tạo mụn mủ vô khuẩn. Rối loạn trục IL-36, biến thể gen, nhiễm trùng, thuốc, thai kỳ, hạ calci hoặc ngừng corticoid toàn thân có thể kích hoạt.
Vảy nến mủ được chia thành thể mủ toàn thân và các thể khu trú như mụn mủ lòng bàn tay - bàn chân hoặc viêm đầu chi mủ. Phân loại quyết định mức khẩn cấp, theo dõi cơ quan và lựa chọn thuốc.
Hiếm hơn thể mảng; thể mủ toàn thân là bệnh hiếm nhưng có thể nặng và cần điều trị cấp tại bệnh viện. Bệnh có thể gặp ở cả nam và nữ. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế và có thể bị ảnh hưởng bởi chậm chẩn đoán hoặc khác biệt mã hóa.
Vảy nến mủ không hình thành qua đường lây nhiễm. Tín hiệu miễn dịch hoạt hóa tại da làm xuất hiện mụn mủ trắng hoặc vàng không tập trung quanh nang lông, xuất hiện trên nền da đỏ, đau và sau đó bong vảy. Chấn thương và ma sát có thể tạo tổn thương mới qua hiện tượng Koebner ở người nhạy cảm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Vảy nến mủ
Không có một nguyên nhân đơn lẻ. Nền di truyền đa gen và rối loạn miễn dịch là cơ sở; Rối loạn trục IL-36, biến thể gen, nhiễm trùng, thuốc, thai kỳ, hạ calci hoặc ngừng corticoid toàn thân có thể kích hoạt. Một số thuốc, stress, chấn thương da, hút thuốc hoặc thay đổi nội tiết có thể làm bệnh bùng phát tùy thể.
Tiền sử cá nhân hoặc gia đình vảy nến là yếu tố không thay đổi được. Yếu tố có thể điều chỉnh gồm hút thuốc, rượu, thừa cân, stress, thiếu ngủ, chấn thương da và tự thay đổi thuốc. Với Vảy nến mủ, yếu tố kích hoạt cần được ghi nhận theo từng đợt.
Người có tiền sử gia đình, đã mắc thể vảy nến khác, hút thuốc hoặc có bệnh chuyển hóa dễ mắc hoặc nặng hơn. Thể toàn thân thường khởi phát trong giờ đến vài ngày; thể khu trú diễn biến mạn và tái phát. Người có sốt, tổn thương lan nhanh, suy giảm miễn dịch hoặc bệnh tim thận cần ngưỡng khám thấp hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Vảy nến mủ
Thể toàn thân thường khởi phát trong giờ đến vài ngày; thể khu trú diễn biến mạn và tái phát. Thể toàn thân có thể xuất hiện theo sóng và cần nhiều ngày đến tuần để ổn định; thể khu trú thường dai dẳng. Triệu chứng có thể gồm ngứa, rát, đau hoặc nứt da; thay đổi móng và đau khớp cần được hỏi dù không phải lúc nào cũng nổi bật.
- Mụn mủ nông: đầu trắng hoặc vàng trên nền da đỏ.
- Đau, nóng rát: thường nổi bật hơn ngứa.
- Bong vảy: da khô, nứt và tái tạo theo đợt.
- Sốt, rét run, mệt lả: đặc biệt ở thể toàn thân.
- Khó thở hoặc giảm oxy: có thể do biến chứng phổi.
- Lơ mơ, tụt huyết áp, tiểu ít: gợi ý mất nước hoặc tổn thương cơ quan.
- Tổn thương miệng, lưỡi hoặc móng: gặp ở một số thể.
Nên đặt lịch khám khi tổn thương của Vảy nến mủ kéo dài, lan rộng, đau ngứa hoặc chẩn đoán chưa rõ. Cần khám trong ngày nếu có sốt, da đỏ đau lan nhanh, mụn mủ, mất nước hoặc triệu chứng toàn thân. Tái khám sớm khi điều trị không kiểm soát hoặc xuất hiện đau, sưng, cứng khớp.
Gọi 115 khi mụn mủ lan nhanh kèm sốt cao, rét run, tim nhanh, khó thở, lơ mơ, choáng, tiểu ít, đau da dữ dội hoặc đỏ da gần toàn thân.
Chẩn đoán Vảy nến mủ
Bác sĩ chẩn đoán Vảy nến mủ qua hình thái, phân bố, diễn tiến và tiền sử vảy nến hoặc nhiễm trùng, thuốc. Cần đánh giá diện tích, vùng đặc biệt, chất lượng sống, móng và khớp. Sinh thiết được dùng khi hình ảnh không điển hình; không có xét nghiệm máu đơn lẻ xác định mọi thể.
Bác sĩ đánh giá mụn mủ mới, nền đỏ da, mức đau, diện tích lan rộng và tổn thương lòng bàn tay, bàn chân hoặc quanh móng. Ở thể toàn thân, nhiệt độ, mạch, huyết áp, oxy, trạng thái tinh thần, lượng nước tiểu và dấu mất nước được theo dõi ngay để xác định nhu cầu nhập viện.
Công thức máu, CRP, điện giải, calci, gan thận, albumin và cấy khi nghi nhiễm trùng. Sinh thiết hỗ trợ phân biệt phản ứng thuốc mụn mủ; xét nghiệm gen cân nhắc ở khởi phát sớm hoặc tái diễn.
X-quang hoặc CT ngực được chỉ định khi khó thở, giảm oxy; phương tiện khác được chọn theo biến chứng cơ quan và ổ nhiễm trùng nghi ngờ.
Chẩn đoán Vảy nến mủ chủ yếu là lâm sàng dựa trên hình thái và diễn tiến phù hợp, đồng thời loại trừ nấm, chàm, phản ứng thuốc hoặc nhiễm trùng khi cần. Các thang mức độ chỉ hỗ trợ quyết định điều trị và không dùng để tự chẩn đoán.
Điều trị Vảy nến mủ
Mục tiêu điều trị Vảy nến mủ là giảm viêm, kiểm soát triệu chứng, bảo vệ chức năng da và khớp, đồng thời giảm tác dụng phụ. Lựa chọn dựa trên diện tích, vị trí, bệnh nền, thai kỳ và ảnh hưởng chất lượng sống. Thể toàn thân thường cần nhập viện và theo dõi cơ quan.
Có thể dùng ciclosporin, acitretin, methotrexate hoặc sinh học tùy bối cảnh; spesolimab nhắm thụ thể IL-36 được phê duyệt ở một số khu vực cho thể toàn thân theo chỉ định. Corticoid toàn thân thường tránh; kháng sinh chỉ khi nhiễm khuẩn.
Chăm sóc vết trợt và băng không dính là hỗ trợ. Quang trị liệu có thể dùng ở thể khu trú hoặc giai đoạn ổn định, không phải lựa chọn đầu trong đợt toàn thân đang sốt.
Không áp dụng
Dưỡng ẩm, tắm nước ấm vừa, sản phẩm không hương liệu và tránh cạy vảy giúp bảo vệ hàng rào da trong Vảy nến mủ. Hỗ trợ tâm lý, quản lý stress, kiểm soát cân nặng và cai thuốc lá có lợi cho sức khỏe toàn diện.
Với vảy nến mủ, cần theo dõi số mụn mủ mới, diện tích đỏ da, nhiệt độ, đau, nhịp tim, uống nước và lượng tiểu; bệnh viện sẽ kiểm tra điện giải cùng chức năng gan thận. Sau ổn định, tái khám sớm nếu mụn mủ trở lại, sốt, nhiễm trùng hoặc có tác dụng phụ thuốc toàn thân.
Thời gian của Vảy nến mủ thay đổi theo thể và mức độ. Thể toàn thân có thể xuất hiện theo sóng và cần nhiều ngày đến tuần để ổn định; thể khu trú thường dai dẳng. Điều trị thường cần đánh giá sau một khoảng phù hợp; không nên cam kết khỏi vĩnh viễn hay tự ngừng thuốc chỉ vì da vừa cải thiện.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Vảy nến mủ có thể gây đau, nứt da, nhiễm trùng thứ phát, mất ngủ, lo âu và ảnh hưởng học tập hoặc công việc. Viêm khớp vảy nến có thể gây tổn thương không hồi phục. Thể toàn thân còn có nguy cơ mất nước, rối loạn điện giải, suy thận, suy hô hấp hoặc tuần hoàn.
Vảy nến mủ có thể kiểm soát tốt khi được nhận diện đúng và chọn điều trị phù hợp. Thể toàn thân có thể xuất hiện theo sóng và cần nhiều ngày đến tuần để ổn định; thể khu trú thường dai dẳng. Tiên lượng phụ thuộc mức độ, vị trí, bệnh kèm, hút thuốc, cân nặng và khả năng tuân thủ theo dõi.
Vảy nến mủ có thể tái phát sau nhiễm trùng, stress, chấn thương da, thuốc hoặc ngừng điều trị đột ngột. Người bệnh nên có kế hoạch duy trì và liên hệ sớm khi hình thái tổn thương thay đổi.
Không thể phòng hoàn toàn Vảy nến mủ do nền miễn dịch và di truyền. Có thể giảm nguy cơ bằng chăm sóc da, tránh chấn thương, cai thuốc lá, hạn chế rượu, quản lý cân nặng, điều trị nhiễm trùng phù hợp và không tự thay đổi thuốc toàn thân.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Vảy nến mủ
Không có thực phẩm chữa khỏi Vảy nến mủ. Chế độ ăn cân bằng, nhiều rau, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá và kiểm soát năng lượng có lợi cho sức khỏe tim mạch và cân nặng. Không tự dùng thực phẩm bổ sung thay thuốc.
Có thể vận động khi Vảy nến mủ ổn định và không sốt. Chọn quần áo giảm ma sát, tắm nhẹ sau tập và điều chỉnh khi da nứt đau. Nếu có viêm khớp, bài tập cần phù hợp với khớp đang viêm.
Chụp ảnh Vảy nến mủ trong cùng ánh sáng, ghi số tổn thương mới, ngứa, đau, sốt và triệu chứng khớp. Theo dõi tại nhà không đủ khi da đỏ lan nhanh, mụn mủ toàn thân, khó thở, lơ mơ hoặc tiểu ít.
- Không chọc, nặn hoặc dẫn lưu các mụn mủ vì chúng thường vô khuẩn và tổn thương da dễ bị nhiễm trùng thứ phát.
- Không tự dùng kháng sinh chỉ dựa trên màu mủ; cần cấy và đánh giá nhiễm khuẩn khi phù hợp.
- Không tự bắt đầu hoặc ngừng corticoid toàn thân vì thay đổi đột ngột có thể kích hoạt đợt lan rộng.
- Không theo dõi tại nhà khi kèm sốt, tim nhanh, khó thở, lơ mơ, tiểu ít hoặc đỏ da gần toàn thân.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, Vảy nến mủ cần phân biệt với phát ban nhiễm trùng và thuốc phải theo tuổi. Người cao tuổi cần rà soát gan thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng. Thai kỳ và cho con bú cần kế hoạch thuốc riêng; không tự ngừng thuốc. Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng sinh thiết, cấy và khám sớm hơn. Trẻ em cần liều thuốc theo tuổi và cân nặng, đồng thời đánh giá ảnh hưởng học tập.
Ở trẻ em, Vảy nến mủ cần phân biệt với phát ban nhiễm trùng và thuốc phải theo tuổi. Người cao tuổi cần rà soát gan thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng. Thai kỳ và cho con bú cần kế hoạch thuốc riêng; không tự ngừng thuốc. Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng sinh thiết, cấy và khám sớm hơn. Người cao tuổi cần chú ý da mỏng, té ngã, đa thuốc và dự trữ cơ quan.
Ở trẻ em, Vảy nến mủ cần phân biệt với phát ban nhiễm trùng và thuốc phải theo tuổi. Người cao tuổi cần rà soát gan thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng. Thai kỳ và cho con bú cần kế hoạch thuốc riêng; không tự ngừng thuốc. Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng sinh thiết, cấy và khám sớm hơn. Trong thai kỳ cần phối hợp chuyên khoa, không tự ngừng hoặc bắt đầu thuốc.
Ở trẻ em, Vảy nến mủ cần phân biệt với phát ban nhiễm trùng và thuốc phải theo tuổi. Người cao tuổi cần rà soát gan thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng. Thai kỳ và cho con bú cần kế hoạch thuốc riêng; không tự ngừng thuốc. Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng sinh thiết, cấy và khám sớm hơn. Khi cho con bú, cân nhắc bài tiết qua sữa và tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp vùng bôi thuốc.
Ở trẻ em, Vảy nến mủ cần phân biệt với phát ban nhiễm trùng và thuốc phải theo tuổi. Người cao tuổi cần rà soát gan thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng. Thai kỳ và cho con bú cần kế hoạch thuốc riêng; không tự ngừng thuốc. Người suy giảm miễn dịch có ngưỡng sinh thiết, cấy và khám sớm hơn. Người suy giảm miễn dịch cần loại trừ nhiễm trùng và phản ứng thuốc trước khi tăng ức chế miễn dịch.
Béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid, gan nhiễm mỡ, trầm cảm và viêm khớp vảy nến có thể liên quan. Bệnh nền ảnh hưởng lựa chọn và theo dõi điều trị Vảy nến mủ.
Chấn thương phẫu thuật có thể tạo tổn thương Vảy nến mủ tại đường mổ qua hiện tượng Koebner. Sau mổ, sốt, đau tăng, chảy dịch hoặc mụn mủ cần phân biệt nhiễm trùng, phản ứng thuốc và đợt vảy nến.
Câu hỏi thường gặp về Vảy nến mủ
Vảy nến mủ không lây qua tiếp xúc và mủ trong tổn thương thường vô khuẩn. Bệnh do viêm miễn dịch khiến bạch cầu trung tính tập trung trong thượng bì, không phải vi khuẩn lan giữa người. Nhiễm trùng có thể cùng tồn tại hoặc kích hoạt nên bác sĩ có thể lấy mẫu cấy. Không cần cách ly chỉ vì vảy nến mủ, nhưng phải kiểm soát nhiễm trùng nếu phát hiện tác nhân.
Thể khu trú thường gây đau và giảm chức năng nhưng ít ảnh hưởng toàn thân. Thể toàn thân có thể rất nguy hiểm vì gây sốt, mất nước, rối loạn điện giải, suy thận, nhiễm trùng hoặc suy hô hấp. Mụn mủ lan nhanh, đỏ da rộng, tim nhanh, khó thở, lơ mơ hay tiểu ít cần cấp cứu. Không đánh giá mức độ chỉ bằng số mụn nhìn thấy.
Điều trị phụ thuộc thể và mức độ. Thể toàn thân thường cần nhập viện để bù dịch, theo dõi cơ quan, loại trừ nhiễm trùng và dùng thuốc toàn thân hoặc thuốc nhắm IL-36 ở người phù hợp. Thể khu trú có thể dùng thuốc bôi, quang trị liệu hoặc thuốc toàn thân chọn lọc. Kháng sinh chỉ khi nhiễm khuẩn; tự dùng corticoid toàn thân có thể gây bùng phát.
Có. Đợt tái phát có thể liên quan nhiễm trùng, thuốc, thai kỳ, stress sinh lý hoặc thay đổi corticoid toàn thân. Một số người có biến thể gen hoặc khởi phát sớm dễ tái diễn. Sau đợt nặng, bác sĩ có thể xây dựng điều trị duy trì và kế hoạch hành động. Nên liên hệ sớm khi có mụn mủ mới thay vì chờ sốt hoặc đỏ da lan rộng.
Không có danh sách thực phẩm bắt buộc cho mọi người. Quan trọng hơn là không hút thuốc, không tự dùng thuốc nam hay corticoid toàn thân, và tránh thuốc đã xác định gây bùng phát. Trong đợt nặng, bác sĩ theo dõi dịch, điện giải và dinh dưỡng. Giữa các đợt, ăn cân bằng, hạn chế rượu và kiểm soát cân nặng hỗ trợ sức khỏe nhưng không thay thế thuốc.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

