Methotrexate

Methotrexate là chất đối kháng folat, ức chế dihydrofolate reductase và được sử dụng trong một số bệnh ung thư, viêm khớp dạng thấp, viêm khớp tự phát thiếu niên thể đa khớp và vảy nến nặng. Thuốc có thể dùng đường uống hoặc tiêm; một số phác đồ ung thư còn sử dụng đường nội tủy bằng chế phẩm không chứa chất bảo quản. Với bệnh viêm, Methotrexate liều thấp thường được dùng một lần mỗi tuần, không phải hằng ngày; nhầm lịch dùng có thể gây độc tính nghiêm trọng hoặc tử vong. Thuốc cần được bác sĩ kê đơn và theo dõi công thức máu, chức năng gan, thận cùng các dấu hiệu nhiễm trùng, tổn thương phổi và độc tính tiêu hóa. Methotrexate có nguy cơ gây độc phôi-thai, ức chế tủy xương, độc gan, độc thận và tương tác với nhiều thuốc. Liều cụ thể phụ thuộc bệnh, đường dùng và phác đồ; người bệnh không được tự áp dụng hoặc tự thay đổi liều.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Rà soát chuyên môn lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Methotrexate là gì?: Chất tương tự folat, thuốc chống chuyển hóa và ức chế dihydrofolate reductase.
  • Nhóm điều trị: Thuốc chống ung thư; đồng thời là thuốc chống thấp khớp làm thay đổi bệnh tổng hợp thông thường trong một số bệnh viêm.
  • Chỉ định chính: Một số bệnh ung thư, viêm khớp dạng thấp, viêm khớp tự phát thiếu niên thể đa khớp và vảy nến nặng.
  • Lịch dùng bệnh viêm: Thường một lần mỗi tuần; uống nhầm hằng ngày có thể gây tử vong.
  • Theo dõi: Công thức máu, chức năng gan, chức năng thận và dấu hiệu nhiễm trùng, tổn thương phổi hoặc độc tính tiêu hóa.
  • Thai kỳ: Chống chỉ định khi điều trị bệnh không phải ung thư; có thể gây dị tật, sảy thai và tử vong thai.
  • Lưu ý: Đây là thuốc kê đơn, có độc tính đáng kể và không được tự mua, tự dùng hoặc tự điều chỉnh liều.

Hoạt chất Methotrexate là gì?

Methotrexate là thuốc đối kháng folat có khả năng ức chế chuyển hóa tế bào. Ở liều và phác đồ điều trị ung thư, thuốc làm gián đoạn tổng hợp DNA và sự nhân lên của tế bào. Ở liều thấp trong bệnh viêm, Methotrexate được dùng như một thuốc chống thấp khớp làm thay đổi diễn tiến bệnh, dù cơ chế đầy đủ trong viêm khớp dạng thấp và vảy nến chưa được nhãn thuốc xác định hoàn toàn.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Methotrexate

CAS 59-05-2

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Methotrexate

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Methotrexate

Tên IUPAC

(2S)-2-[[4-[(2,4-diaminopteridin-6-yl)methyl-methylamino]benzoyl]amino]pentanedioic acid

Tên khác / tên đồng nghĩa

Methotrexat; MTX; amethopterin là tên lịch sử của hoạt chất.

Tên viết tắt

MTX

Tên Latinh / tên dược điển

Methotrexatum

Tên USAN

methotrexate

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

59-05-2

UNII

YL5FZ2Y5U1

PubChem CID

126941

RxNorm CUI

6851

Dược động học của Methotrexate

Dược động học của Methotrexate phụ thuộc liều, đường dùng, tuổi, chức năng thận và tình trạng tích tụ dịch ở khoang thứ ba. Thuốc uống có sinh khả dụng không hoàn toàn, liên kết protein huyết tương khoảng 50%, được chuyển hóa một phần và thải trừ chủ yếu qua thận.

Giai đoạn I: Hấp thu

Sau khi uống, nồng độ đỉnh trong huyết tương thường đạt sau khoảng 0,75–6 giờ. Thức ăn có thể làm chậm hấp thu và giảm nồng độ đỉnh. Ở trẻ em mắc bệnh bạch cầu, mức hấp thu đường uống được báo cáo biến thiên đáng kể và phụ thuộc liều.

Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Ở liều uống không quá 30 mg/m², sinh khả dụng trung bình của Methotrexate khoảng 60%. Sinh khả dụng có thể giảm và biến thiên nhiều hơn khi liều uống tăng cao.

Giai đoạn II: Phân bố

Methotrexate liên kết với protein huyết tương khoảng 50%. Ở nồng độ đạt được bằng các liều thông thường, thuốc không thấm tốt qua hàng rào máu–dịch não. Methotrexate có thể tích tụ trong dịch màng phổi hoặc dịch cổ trướng, làm kéo dài thời gian thải trừ.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Sau khi uống, Methotrexate được hệ vi khuẩn đường ruột chuyển hóa một phần. Thuốc còn được chuyển hóa ở gan và nội bào thành các dạng polyglutamate có hoạt tính; một phần nhỏ được chuyển thành 7-hydroxymethotrexate.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Methotrexate được thải trừ chủ yếu qua thận bằng lọc cầu thận và bài tiết chủ động ở ống thận. Thải trừ qua mật chiếm không quá khoảng 10% liều. Suy thận có thể làm thuốc tích tụ và kéo dài thời gian bán thải.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Thời gian bán thải được ghi nhận khoảng 3–10 giờ ở người lớn, nhưng có thể kéo dài khi suy thận, sử dụng liều cao hoặc có dịch tích tụ trong khoang thứ ba. Các dạng polyglutamate nội bào có thể tồn tại trong mô lâu hơn nồng độ thuốc trong huyết tương.

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học

Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến dược động học Methotrexate gồm:

  • Liều và đường dùng.
  • Thức ăn làm chậm hấp thu và giảm nồng độ đỉnh.
  • Suy thận làm giảm thải trừ và kéo dài thời gian bán thải.
  • Liều uống cao có thể được hấp thu kém hơn.
  • Dịch màng phổi hoặc cổ trướng có thể giữ thuốc và kéo dài thải trừ.
  • Thuốc ảnh hưởng đến bài tiết ống thận, liên kết protein hoặc chức năng thận có thể làm tăng phơi nhiễm Methotrexate.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Methotrexate

Methotrexate thuộc các nhóm:

  • Chất đối kháng folat.
  • Thuốc chống chuyển hóa.
  • Thuốc ức chế dihydrofolate reductase.
  • Thuốc chống ung thư thuộc nhóm tương tự acid folic.
  • Thuốc chống thấp khớp làm thay đổi bệnh tổng hợp thông thường trong điều trị viêm khớp dạng thấp.

Phần III: Cơ chế tác dụng

Methotrexate ức chế enzyme dihydrofolate reductase, làm giảm quá trình chuyển dihydrofolate thành tetrahydrofolate. Hậu quả là tế bào thiếu các nhóm một carbon cần cho tổng hợp purine và thymidylate, từ đó ảnh hưởng đến tổng hợp, sửa chữa DNA và quá trình nhân lên của tế bào. Những mô tăng sinh nhanh như tế bào ung thư, tủy xương, niêm mạc miệng và ruột nhạy cảm hơn với tác động này. Cơ chế chống viêm trong viêm khớp dạng thấp và vảy nến chưa được xác định đầy đủ trong nhãn thuốc.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Tác dụng dược lực học thay đổi theo liều và chỉ định. Trong ung thư, Methotrexate gây tác dụng chống tăng sinh tế bào. Trong bệnh viêm, thuốc điều hòa hoạt động miễn dịch và làm thay đổi diễn tiến bệnh thay vì chỉ giảm đau tức thời. Hiệu quả lâm sàng trong viêm khớp có thể xuất hiện sau vài tuần; nhãn thuốc ghi nhận phần lớn đáp ứng trong khoảng 3–6 tuần, nhưng một số trường hợp cần đến 12 tuần.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Methotrexate

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Methotrexate

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Methotrexate

Tương tácMức độCơ chế / ảnh hưởngKhuyến nghị / xử tríTheo dõiBằng chứng / nguồn
Trimethoprim

Phối hợp methotrexate với trimethoprim làm tăng nguy cơ độc tính huyết học nghiêm trọng.

Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích
Cơ chế:

Tác dụng kháng folate và ức chế tạo máu có thể cộng hợp.

Ảnh hưởng:

Nguy cơ pancytopenia, nhiễm trùng, chảy máu, viêm niêm mạc và các biểu hiện độc tính methotrexate có thể tăng.

Khuyến nghị:

avoid_combination

Xử trí:

Tránh phối hợp nếu có thể và chọn kháng sinh thay thế; nếu không thể tránh, cần kế hoạch theo dõi tăng cường.

CBC, creatinine/eGFR, AST/ALT, loét miệng, sốt, đau họng và bầm tím/chảy máu.

Bằng chứng: high
Nguồn:

[eMC/SmPC] | Trimethoprim 50 mg/5 ml Suspension — SmPC | Section 4.5 Drug interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/4566/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-02 ; [NHS SPS] | Managing interactions with methotrexate | Avoid trimethoprim/co-trimoxazole because of severe bone marrow suppression risk | https://www.sps.nhs.uk/articles/managing-interactions-with-methotrexate/ | Kiểm tra ngày 2026-08-02

Azathioprine

Methotrexate có thể làm tăng phơi nhiễm 6-mercaptopurine tạo từ azathioprine, đặc biệt ở liều methotrexate cao.

Mức 2: Tương tác cần thận trọng
Cơ chế:

Dữ liệu dược động học cho thấy methotrexate làm tăng AUC 6-mercaptopurine; mức tăng phụ thuộc đường dùng và liều.

Ảnh hưởng:

Có thể tăng nguy cơ giảm bạch cầu và độc tính thiopurine.

Khuyến nghị:

monitor_closely

Xử trí:

Theo dõi CBC và độc tính của cả hai thuốc khi phối hợp. Với phác đồ methotrexate liều cao, cân nhắc điều chỉnh thiopurine theo phác đồ chuyên khoa và đáp ứng huyết học; không áp dụng một tỷ lệ giảm liều azathioprine cố định nếu nguồn/phác đồ không quy định.

CBC, công thức bạch cầu, tiểu cầu; theo dõi độc tính gan theo phác đồ của cả hai thuốc.

Bằng chứng: moderate
Nguồn:

[SmPC/emc] | Azathioprine tablets 50 mg | Mục 4.5 Tương tác thuốc và các dạng tương tác khác | https://www.medicines.org.uk/emc/product/14296/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-03

Thắc mắc về hoạt chất Methotrexate

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 10 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *