Methoxsalen là một psoralen có tính nhạy sáng, còn gọi là 8-methoxypsoralen hoặc 8-MOP. Hoạt chất chỉ phát huy tác dụng điều trị đặc trưng khi được kết hợp với tia cực tím A có kiểm soát, tạo thành liệu pháp PUVA, hoặc khi được dùng trong hệ thống quang hóa trị ngoài cơ thể. Theo nhãn thuốc tại Hoa Kỳ, viên nang Methoxsalen được dùng để kiểm soát triệu chứng bệnh vảy nến nặng, dai dẳng, gây suy giảm chức năng và không đáp ứng đầy đủ với điều trị khác; dung dịch UVADEX được dùng trong hệ thống quang hóa trị ngoài cơ thể để điều trị giảm nhẹ biểu hiện da của u lympho da tế bào T không đáp ứng với phương pháp khác. Methoxsalen có thể gây bỏng da nghiêm trọng, tổn thương mắt, lão hóa da và tăng nguy cơ ung thư da khi phối hợp UVA, vì vậy chỉ được sử dụng dưới sự giám sát của bác sĩ có chuyên môn về quang trị liệu.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: Psoralen/furocoumarin nhạy sáng
- Cách hoạt động: Được hoạt hóa bởi UVA, tạo liên kết cộng hóa trị với DNA và ức chế tổng hợp DNA, phân chia tế bào
- Chỉ định theo nhãn: PUVA cho vảy nến nặng, kháng trị; UVADEX trong quang hóa trị ngoài cơ thể cho biểu hiện da của CTCL kháng trị
- Nguy cơ quan trọng: Bỏng quang độc, đục thủy tinh thể nếu không bảo vệ mắt, lão hóa da và tăng nguy cơ ung thư da khi tích lũy PUVA
- Nguyên tắc an toàn: Không tự uống, tự bôi hoặc tự phơi nắng; phải dùng UVA định liều tại cơ sở chuyên môn
- Tình trạng tại Việt Nam: Tình trạng đăng ký và lưu hành của từng sản phẩm
Hoạt chất Methoxsalen là gì?
Methoxsalen là một chất nhạy sáng thuộc nhóm psoralen. Khi được hoạt hóa bằng tia UVA 320–400 nm, thuốc tạo các sản phẩm quang hóa với DNA, làm giảm tổng hợp DNA và phân chia tế bào. Methoxsalen không phải thuốc để tự dùng dưới ánh nắng tự nhiên.
Methoxsalen
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Methoxsalen |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Methoxsalen |
| Tên IUPAC | 9-methoxyfuro[3,2-g]chromen-7-one |
| Tên hóa học khác | 8-Methoxypsoralen |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | 8-methoxypsoralen; 8-MOP; 8-MP; meladinine; methoxypsoralen. |
| Tên viết tắt | 8-MOP |
| Tên Latinh / tên dược điển | Methoxsalenum |
| Tên USAN | methoxsalen |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 298-81-7 |
|---|---|
| UNII | U4VJ29L7BQ |
| PubChem CID | 4114 |
| RxNorm CUI | 6854 |
Dược động học của Methoxsalen
Dược động học phụ thuộc đáng kể vào dạng bào chế. Viên nang mềm đạt nồng độ đỉnh sớm hơn và có mức hấp thu cao hơn viên nang cứng cũ. Methoxsalen gắn thuận nghịch với albumin, tập trung ưu tiên ở biểu bì, được chuyển hóa nhanh và đào thải chủ yếu qua nước tiểu dưới dạng chất chuyển hóa.
Giai đoạn I: Hấp thu
Viên nang mềm đạt nồng độ đỉnh trong máu sau khoảng 0,5–4 giờ, trung bình 1,8 giờ; nồng độ còn có thể phát hiện đến 12 giờ sau liều. Thức ăn và dạng bào chế có thể làm thay đổi thời gian và mức độ hấp thu.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối. Trong nghiên cứu so sánh theo nhãn, viên nang mềm có nồng độ đỉnh cao gấp khoảng 2–3 lần và mức độ hấp thu toàn phần cao khoảng 2 lần so với viên nang cứng thông thường khi dùng cùng sữa. Không được tự hoán đổi giữa các dạng bào chế mà không đánh giá lại liều và thời điểm nhạy sáng. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Methoxsalen gắn thuận nghịch với albumin huyết thanh và được các tế bào biểu bì hấp thu ưu tiên. Dữ liệu định lượng về thể tích phân bố ở người.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Methoxsalen được chuyển hóa nhanh, chủ yếu qua biến đổi sinh học tại gan; các chất chuyển hóa hydroxyl hóa và liên hợp được đào thải qua nước tiểu.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Khoảng 95% liều được bài tiết qua nước tiểu dưới dạng các chất chuyển hóa trong vòng 24 giờ theo nhãn viên nang. Lượng thuốc nguyên dạng trong nước tiểu rất thấp.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải của viên nang mềm khoảng 2 giờ theo nhãn thuốc. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Giá trị độ thanh thải toàn thân định lượng ở người. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Dạng bào chế, thời điểm dùng với thức ăn hoặc sữa, chức năng gan và khác biệt cá thể có thể ảnh hưởng đến nồng độ Methoxsalen và thời điểm nhạy sáng. Viên nang mềm không được thay thế trực tiếp cho viên nang cứng cũ. Với UVADEX, mức phơi nhiễm toàn thân thấp hơn đáng kể so với đường uống.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Methoxsalen
Methoxsalen thuộc nhóm psoralen/furocoumarin, có tác dụng gây ban đỏ, tăng sắc tố và gây độc tế bào khi được hoạt hóa bằng UVA. Trong phân loại ATC, thuốc được xếp vào nhóm thuốc điều trị vảy nến dùng tại chỗ D05AD02 và thuốc điều trị vảy nến dùng toàn thân D05BA02.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Sau khi hấp thu hoặc tiếp xúc với tế bào, Methoxsalen được UVA hoạt hóa và tạo liên kết cộng hóa trị với DNA. Quá trình này tạo adduct đơn chức trên một sợi DNA và liên kết chéo hai sợi DNA, từ đó ức chế tổng hợp DNA, phân chia tế bào và tốc độ thay mới biểu bì. Phản ứng với protein cũng đã được mô tả.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Methoxsalen làm tăng mạnh đáp ứng của da với UVA. Phản ứng ban đỏ thường khởi phát muộn sau vài giờ và đạt đỉnh sau khoảng 48–72 giờ; sau đó có thể xuất hiện tăng sắc tố và dày lớp sừng trong quá trình hồi phục.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Methoxsalen
- Chỉ định theo nhãn viên nang Hoa Kỳ: phối hợp UVA có kiểm soát để kiểm soát triệu chứng bệnh vảy nến nặng, dai dẳng, gây suy giảm chức năng, không đáp ứng đầy đủ với các phương pháp khác và chẩn đoán được hỗ trợ bằng sinh thiết.
- Chỉ định theo nhãn UVADEX: dùng ngoài cơ thể với hệ thống THERAKOS CELLEX để điều trị giảm nhẹ biểu hiện da của u lympho da tế bào T không đáp ứng với các phương pháp khác.
- Các tài liệu chuyên khoa ghi nhận PUVA có thể được dùng cho một số bệnh da khác như bạch biến, chàm hoặc mycosis fungoides; đây không đồng nghĩa với chỉ định được phê duyệt cho mọi chế phẩm hoặc mọi quốc gia.
Quang hóa trị ngoài cơ thể có sử dụng Methoxsalen được các hướng dẫn chuyên gia đề cập trong bệnh mảnh ghép chống chủ cấp hoặc mạn; tài liệu chuyên khảo cũng ghi nhận ứng dụng trong một số tình trạng thải ghép cơ quan. Tuy nhiên, nhãn UVADEX Hoa Kỳ chỉ phê duyệt cho biểu hiện da của CTCL; sử dụng trong GVHD hoặc ghép tạng là sử dụng ngoài chỉ định tại Hoa Kỳ và phụ thuộc hướng dẫn, kinh nghiệm trung tâm cùng quy định từng quốc gia.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ trích từ nhãn thuốc, không phải hướng dẫn tự sử dụng.
- Vảy nến, viên nang mềm 10 mg: uống 1,5–2 giờ trước chiếu UVA, cùng một ít thức ăn ít béo hoặc sữa. Liều khởi đầu theo cân nặng: dưới 30 kg: 10 mg; 30–50 kg: 20 mg; 51–65 kg: 30 mg; 66–80 kg: 40 mg; 81–90 kg: 50 mg; 91–115 kg: 60 mg; trên 115 kg: 70 mg. Khoảng cách giữa các buổi không được ngắn hơn 48 giờ; liều UVA phải được cá thể hóa theo loại da, liều quang độc tối thiểu và phản ứng ban đỏ.
- UVADEX trong quang hóa trị ngoài cơ thể: thể tích UVADEX mỗi lần điều trị được hệ thống tính theo công thức thể tích xử lý × 0,017 mL; thuốc được đưa vào túi quang hoạt hóa, không tiêm trực tiếp vào người bệnh.
Không tự áp dụng bảng liều, tự thay đổi liều Methoxsalen hoặc tự điều chỉnh tia UVA.
Viên nang mềm được uống đúng thời điểm trước UVA theo phác đồ của cơ sở quang trị liệu. Người bệnh phải đeo kính ôm sát có khả năng hấp thu hoặc chặn UVA ngay sau khi uống và tiếp tục trong 24 giờ khi có ánh sáng, kể cả ánh sáng qua cửa kính; không tắm nắng trong 48 giờ sau điều trị. Vùng sinh dục nam và các vùng nhạy cảm cần được che chắn theo hướng dẫn. UVADEX phải được đưa ngay vào túi quang hoạt hóa của hệ thống, không pha loãng và không tiêm trực tiếp.
Cần khám mắt trước điều trị và định kỳ hằng năm; đánh giá loại da, liều quang độc tối thiểu, phản ứng ban đỏ sau 48–72 giờ, tổng số buổi và liều UVA tích lũy; kiểm tra da định kỳ để phát hiện tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư. Với điều trị kéo dài có thể cần xét nghiệm thường quy. Trong quang hóa trị ngoài cơ thể, theo dõi huyết áp, nhịp tim, đường truyền và biến cố liên quan thể tích tuần hoàn ngoài cơ thể.
Cảnh báo và lưu ý về Methoxsalen
Chống chỉ định gồm phản ứng đặc ứng hoặc quá mẫn với Methoxsalen, psoralen khác hoặc tá dược; bệnh nhạy sáng như lupus ban đỏ, porphyria da muộn, protoporphyria hồng cầu, porphyria variegata, xeroderma pigmentosum hoặc bạch tạng; không có thủy tinh thể mắt do tăng nguy cơ tổn thương võng mạc. Nhãn viên nang còn chống chỉ định ở người có melanoma hoặc tiền sử melanoma và ung thư biểu mô tế bào vảy xâm lấn. UVADEX cũng chống chỉ định nếu người bệnh có chống chỉ định với thủ thuật quang hóa trị ngoài cơ thể.
Buồn nôn là tác dụng không mong muốn thường gặp nhất của Methoxsalen đường uống, được ghi nhận khoảng 10%; ngứa trong PUVA cũng khoảng 10%. Các phản ứng khác gồm ban đỏ, khô hoặc đau da, phù, chóng mặt, đau đầu, mệt mỏi, mất ngủ, lo âu, trầm cảm, giảm sắc tố, mụn nước, bóng nước, phát ban, mày đay, viêm nang lông, rối loạn tiêu hóa, chuột rút chân và hạ huyết áp. Với UVADEX, phản ứng sau lưu hành gồm buồn nôn, rối loạn vị giác, phản ứng nhạy sáng, sốt, phát ban và quá mẫn.
Các biến cố nghiêm trọng gồm bỏng quang độc nặng, phù và phồng rộp; tổn thương mắt hoặc đục thủy tinh thể nếu không bảo vệ mắt; lão hóa da do ánh sáng; tăng nguy cơ ung thư biểu mô tế bào vảy và các ung thư da khác khi tích lũy PUVA; phản vệ hoặc phản ứng quá mẫn nặng. Trong quang hóa trị ngoài cơ thể có thể xảy ra hạ huyết áp; các biến cố tim mạch nghiêm trọng đã được ghi nhận nhưng không phải tất cả được quy cho Methoxsalen. Biến cố liên quan đường truyền và thể tích tuần hoàn ngoài cơ thể cũng có thể xảy ra.
Chỉ sử dụng trong cơ sở có thiết bị UVA định liều hoặc hệ thống quang hóa trị ngoài cơ thể chuẩn hóa. Thận trọng ở người có tiền sử ung thư da, điều trị tia X, tia Grenz, arsenic, bệnh gan, bệnh tim mạch, đục thủy tinh thể, suy thận hoặc người cao tuổi. Bỏng có thể xuất hiện muộn và nặng dần sau 24–72 giờ. Tổng liều UVA tích lũy an toàn tuyệt đối chưa được xác lập.
Quá liều có thể gây nhạy sáng kéo dài, ban đỏ, bỏng và phồng rộp nghiêm trọng. Nhãn thuốc yêu cầu tránh ánh sáng và giữ người bệnh trong phòng tối ít nhất 24 giờ; điều trị bỏng và hỗ trợ theo tình trạng lâm sàng. Không tự gây nôn hoặc tự xử trí tại nhà; cần liên hệ ngay cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc để được hướng dẫn chuyên môn.
Viên nang Methoxsalen 10 mg: bảo quản ở 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C, trong bao bì gốc kín; nhãn ghi đóng gói trong chai thủy tinh màu hổ phách. UVADEX: bảo quản 15–30°C; lọ dùng một lần, phần thừa phải bỏ; sau khi rút vào bơm tiêm phải đưa ngay vào túi quang hoạt hóa và bỏ nếu để trong bơm tiêm quá 1 giờ.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả ở trẻ em chưa được xác lập trong nhãn viên nang và UVADEX. Nguy cơ dài hạn gồm ung thư, đục thủy tinh thể và thoái hóa da do ánh sáng; chỉ cân nhắc tại trung tâm chuyên khoa khi lợi ích vượt nguy cơ.
Dữ liệu lâm sàng ở người từ 65 tuổi trở lên còn hạn chế. Cần thận trọng, thường bắt đầu ở đầu thấp của khoảng liều theo cân nặng và theo dõi sát do tần suất cao hơn của suy gan, suy thận, bệnh tim, đục thủy tinh thể, ung thư da và dùng nhiều thuốc.
Dữ liệu đầy đủ ở người mang thai chưa có. Nhãn UVADEX cảnh báo Methoxsalen có thể gây hại cho thai dựa trên độc tính phôi thai ở động vật và khuyên phụ nữ có khả năng mang thai tránh mang thai; nhãn viên nang chỉ cho dùng khi thật sự cần thiết. Cần trao đổi với bác sĩ trước và trong điều trị, không tự dùng.
Chưa rõ Methoxsalen có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Nhãn viên nang khuyến cáo cân nhắc ngừng cho con bú hoặc ngừng Methoxsalen tùy tầm quan trọng của điều trị; quyết định phải do bác sĩ cùng người bệnh đánh giá lợi ích và nguy cơ.
Đường uống cần thận trọng vì chuyển hóa ở gan cần thiết cho quá trình đào thải. UVADEX chưa được đánh giá chính thức ở người suy gan; dù mức phơi nhiễm toàn thân thấp, lợi ích và nguy cơ vẫn phải được cân nhắc trước thủ thuật. Không có khuyến cáo điều chỉnh liều chuẩn hóa.
UVADEX chưa được đánh giá đầy đủ ở các mức độ suy thận. Một số người ghép thận có chức năng thận kém đã được điều trị mà không ghi nhận yêu cầu giảm liều hoặc kéo dài bảo vệ khỏi UV, nhưng dữ liệu còn hạn chế. Dữ liệu điều chỉnh liều viên nang theo chức năng thận.
Dữ liệu chuyên biệt về khả năng lái xe và vận hành máy. Methoxsalen có thể gây chóng mặt, đau đầu hoặc khó chịu; kính bảo vệ UVA có thể ảnh hưởng tầm nhìn. Không lái xe hoặc vận hành máy khi có chóng mặt, nhìn mờ hoặc khi chưa bảo đảm thị lực an toàn.
Tương tác thuốc của Methoxsalen
Nguy cơ quang độc tăng khi dùng cùng các chất gây nhạy sáng như anthralin, nhựa than đá, griseofulvin, phenothiazine, acid nalidixic, một số fluoroquinolone, sulfonamide, tetracycline, thiazide, salicylanilide halogen hóa và một số thuốc nhuộm hữu cơ. Người bệnh phải báo đầy đủ thuốc kê đơn, không kê đơn, thảo dược, mỹ phẩm và sản phẩm bôi da trước mỗi buổi điều trị. Một số hướng dẫn cũng lưu ý Methoxsalen có thể làm tăng tác dụng của caffeine ở một số người; nên giảm đồ uống chứa caffeine nếu bồn chồn hoặc run.
Thắc mắc về hoạt chất Methoxsalen
Methoxsalen là một psoralen nhạy sáng. Thuốc được dùng cùng UVA có kiểm soát trong liệu pháp PUVA hoặc được đưa vào hệ thống quang hóa trị ngoài cơ thể. Methoxsalen không phải thuốc để tự uống hoặc tự bôi rồi phơi nắng.
Theo nhãn Hoa Kỳ, viên nang Methoxsalen dùng cùng UVA cho bệnh vảy nến nặng, kháng trị; UVADEX dùng trong quang hóa trị ngoài cơ thể để điều trị giảm nhẹ biểu hiện da của CTCL không đáp ứng điều trị khác. Một số ứng dụng khác như bạch biến, chàm hoặc GVHD phụ thuộc hướng dẫn và có thể là ngoài chỉ định.
Không. UVA phải được định liều và kiểm soát tại cơ sở chuyên môn. Ánh nắng tự nhiên không cung cấp liều ổn định và có thể gây bỏng nặng, tổn thương mắt, lão hóa da hoặc tăng nguy cơ ung thư da.
Methoxsalen có thể hiện diện trong thủy tinh thể và được UVA hoạt hóa, làm tăng nguy cơ tổn thương mắt hoặc đục thủy tinh thể. Nhãn viên nang yêu cầu đeo kính ôm sát chặn UVA trong 24 giờ sau uống, kể cả khi ở gần cửa kính.
Nguy cơ được xác lập rõ nhất là khi Methoxsalen kết hợp với UVA trong PUVA, đặc biệt với phơi nhiễm tích lũy cao. IARC xếp Methoxsalen kết hợp UVA vào nhóm gây ung thư cho người và xác định mối liên quan với ung thư biểu mô tế bào vảy của da. Điều này không có nghĩa mọi người dùng đều sẽ mắc ung thư, nhưng cần giới hạn phơi nhiễm, theo dõi da lâu dài và cân nhắc lợi ích–nguy cơ.

