U lympho da là nhóm ung thư của tế bào lympho T hoặc B có biểu hiện đầu tiên và nổi bật tại da, khác với ung thư da phát sinh từ tế bào biểu bì. Bệnh có thể xuất hiện dưới dạng mảng đỏ có vảy, mảng dày, sẩn, nốt, khối u, loét hoặc đỏ da lan rộng; ngứa kéo dài thường gặp ở lymphoma tế bào T da nhưng không phải triệu chứng bắt buộc. Nhiều thể tiến triển chậm trong nhiều năm, trong khi một số phân nhóm có thể lan nhanh đến hạch, máu hoặc cơ quan nội tạng. Chẩn đoán thường cần sinh thiết da đủ sâu, hóa mô miễn dịch, xét nghiệm tính dòng và đôi khi phải lặp lại sinh thiết vì giai đoạn sớm dễ giống chàm hoặc vảy nến. Điều trị được lựa chọn theo dòng tế bào, phân nhóm, mức độ tổn thương da và sự hiện diện của bệnh ngoài da.
U lympho da là bệnh gì?
U lympho da là tập hợp các ung thư tế bào lympho có xu hướng cư trú và tăng sinh tại da. Nếu không thấy bệnh ngoài da tại thời điểm chẩn đoán, tổn thương được xem là lymphoma nguyên phát tại da; điều này khác với một lymphoma hệ thống lan thứ phát đến da và có thể dẫn đến lựa chọn điều trị khác.
Nhóm tế bào T da bao gồm mycosis fungoides, hội chứng Sézary, rối loạn tăng sinh CD30 dương tính và các thể hiếm. Nhóm tế bào B da gồm lymphoma vùng rìa, lymphoma trung tâm nang và lymphoma tế bào B lớn lan tỏa thể chân. Một tổn thương da đơn lẻ không thể tự phân nhóm bằng mắt thường; bác sĩ phải kết hợp vị trí, hình thái tổn thương, sinh thiết, dấu ấn miễn dịch và đánh giá ngoài da.
| Tên bệnh | U lympho da |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Cutaneous lymphoma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Lymphoma da; u lympho nguyên phát tại da; cutaneous T-cell lymphoma (CTCL) hoặc cutaneous B-cell lymphoma (CBCL) tùy dòng tế bào |
| Mã ICD-10 | Không có một mã ICD-10 duy nhất cho toàn bộ u lympho da; thường mã hóa theo phân nhóm, ví dụ C84.0 cho mycosis fungoides, C84.1 cho hội chứng Sézary và các mã C84–C86 khác tùy mô bệnh học. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nhóm u lympho không Hodgkin biểu hiện chủ yếu hoặc khởi phát tại da; liên quan Huyết học – Ung bướu, Da liễu và Giải phẫu bệnh da. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da là cơ quan khởi phát chính; tùy thể và giai đoạn, bệnh có thể lan đến hạch, máu ngoại vi, tủy xương hoặc cơ quan nội tạng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính không lây, gồm cả thể tiến triển chậm và thể hung hãn; không phải ung thư phát sinh từ tế bào da thông thường và đa số không di truyền trực tiếp. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm. Mycosis fungoides là thể lymphoma tế bào T da thường gặp nhất; lymphoma tế bào B da chiếm tỷ lệ nhỏ hơn và có diễn biến khác nhau theo phân nhóm. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U lympho da
Tế bào lympho bình thường di chuyển đến da để giám sát miễn dịch. Trong u lympho da, một dòng tế bào T hoặc B tích lũy biến đổi di truyền và tín hiệu sống còn, sau đó sử dụng các phân tử “hướng da” để lưu trú trong biểu bì, trung bì hoặc mô dưới da. Vi môi trường gồm tế bào miễn dịch, cytokine và hàng rào da có thể hỗ trợ dòng tế bào ác tính tồn tại.
Ở mycosis fungoides, tế bào T thường xâm nhập thượng bì và tiến triển từ mảng đến mảng dày hoặc khối ở một số người. Hội chứng Sézary có thêm dòng tế bào T ác tính lưu hành trong máu. Các lymphoma B da hình thành nang hoặc đám tế bào B trong trung bì, với mức độ hung hãn tùy thực thể.
U lympho da được chia thành hai nhóm lớn: lymphoma tế bào T/NK da và lymphoma tế bào B da. Các thể T quan trọng gồm mycosis fungoides, hội chứng Sézary, rối loạn tăng sinh lympho CD30 dương tính nguyên phát tại da, lymphoma T giống viêm mô mỡ dưới da và một số thể gây độc tế bào hiếm. Các thể B chính gồm lymphoma vùng rìa nguyên phát tại da, lymphoma trung tâm nang và lymphoma tế bào B lớn lan tỏa thể chân.
Phân loại WHO–EORTC nhấn mạnh phải phân biệt bệnh nguyên phát tại da với lymphoma hệ thống có tổn thương da, vì cùng hình thái tế bào nhưng tiên lượng và điều trị có thể khác.
U lympho da hiếm và chủ yếu gặp ở người trưởng thành. Mycosis fungoides thường khởi phát ở tuổi trung niên hoặc cao tuổi và nam được ghi nhận nhiều hơn nữ; trẻ em có thể mắc nhưng rất ít. Lymphoma B da có phân bố tuổi và vị trí tổn thương khác nhau theo phân nhóm.
Thời gian từ triệu chứng da đầu tiên đến chẩn đoán có thể kéo dài vì tổn thương sớm giống bệnh viêm da lành tính. Dữ liệu riêng tại Việt Nam còn hạn chế, do đó không nên áp dụng trực tiếp tỷ lệ từ châu Âu hoặc Bắc Mỹ cho từng cá nhân.
U lympho da không có đường lây. Tế bào lympho ác tính phát triển tại da hoặc di chuyển đến da qua các tín hiệu hướng mô, tạo mảng thâm nhiễm trong biểu bì, trung bì hay mô dưới da. Khi bệnh tiến triển, tế bào có thể theo máu và bạch huyết đến hạch hoặc cơ quan khác; chiều lan và tốc độ phụ thuộc phân nhóm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U lympho da
Nguyên nhân chính xác của đa số u lympho da chưa được xác định. Bệnh hình thành khi một dòng tế bào lympho tích lũy biến đổi di truyền, thay đổi biểu sinh và tương tác bất thường với miễn dịch tại da. Đây thường là quá trình mắc phải, không phải hậu quả trực tiếp của nắng như melanoma hoặc ung thư biểu mô da.
Một số thể hiếm liên quan nhiễm virus, suy giảm miễn dịch hoặc viêm mạn, nhưng không có tác nhân duy nhất áp dụng cho toàn bộ nhóm. Mỹ phẩm, thức ăn và stress không được xem là nguyên nhân trực tiếp đã được chứng minh.
Yếu tố khó thay đổi: tuổi cao, giới nam ở một số thể, tiền sử rối loạn miễn dịch và đặc điểm sinh học của dòng tế bào. Yếu tố có thể quản lý: suy giảm miễn dịch do thuốc hoặc nhiễm virus cần được theo dõi, nhưng việc điều chỉnh phải do bác sĩ quyết định.
Không có bằng chứng đủ để khuyến cáo tránh một loại thực phẩm, mỹ phẩm hay ánh nắng cụ thể nhằm phòng u lympho da. Tiếp xúc tia cực tím không được coi là nguyên nhân chung của bệnh.
- Người có mảng da kéo dài nhiều tháng, tái phát cùng vị trí hoặc không đáp ứng điều trị chàm, nấm hay vảy nến thông thường.
- Người có đỏ da lan rộng, ngứa dữ dội, hạch to hoặc tế bào lympho bất thường trong máu.
- Người suy giảm miễn dịch, sau ghép hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch có tổn thương da mới khó giải thích.
- Người đã được sinh thiết “tăng sinh lympho không điển hình” và cần theo dõi lâm sàng – mô bệnh học theo thời gian.
Triệu chứng và dấu hiệu của U lympho da
Biểu hiện da rất đa dạng và thường kéo dài. Mycosis fungoides có thể bắt đầu bằng mảng phẳng, khô, đỏ hoặc tăng/giảm sắc tố ở vùng kín nắng, sau đó hình thành mảng dày hay khối. Hội chứng Sézary thường gây đỏ da lan tỏa, ngứa nhiều, dày da lòng bàn tay – bàn chân và hạch to. Lymphoma B da thường biểu hiện bằng sẩn hoặc nốt màu đỏ tím, ít vảy hơn.
Một số thể không ngứa, không đau và tăng chậm; thể hung hãn có thể tạo khối lớn, loét, sốt hoặc lan ngoài da. Tổn thương nhìn giống nhau có thể thuộc các bệnh khác nhau.
- Mảng đỏ hoặc đổi màu kéo dài: có thể khô, có vảy, bờ không đều và tái phát sau điều trị bôi.
- Ngứa: từ nhẹ đến dữ dội, đôi khi ảnh hưởng giấc ngủ và gây trầy xước, nhiễm trùng.
- Mảng dày, sẩn hoặc nốt: nổi cao hơn mặt da, màu đỏ, tím hoặc nâu.
- Khối da hoặc loét: thường gợi ý giai đoạn tiến triển hoặc phân nhóm hung hãn hơn.
- Hạch to: cần đánh giá khi hạch cứng, lớn dần hoặc đi kèm đỏ da toàn thân.
- Đỏ da gần toàn thân, phù, bong vảy, rét run và rối loạn điều hòa nhiệt.
- Rụng tóc, biến đổi móng, dày sừng lòng bàn tay – bàn chân trong hội chứng Sézary.
- Nốt sâu đau giống viêm mô mỡ, có thể kèm sốt hoặc hội chứng thực bào máu ở lymphoma T dưới da.
- Tổn thương niêm mạc, khối tăng nhanh hoặc tổn thương nhiều cơ quan ở các thể T gây độc tế bào hiếm.
Nên đặt lịch khám da liễu: khi mảng da tồn tại trên vài tuần, tái phát cùng vị trí, không đáp ứng đúng điều trị hoặc có nốt mới. Cần khám trong ngày: khi tổn thương loét đau, chảy dịch, sốt, hạch tăng nhanh hoặc đỏ da lan rộng. Cần tái khám sớm: khi tổn thương mới xuất hiện giữa các lần theo dõi, ngứa tăng rõ, có sụt cân, vã mồ hôi đêm hoặc kết quả máu bất thường.
- Đỏ da gần toàn thân kèm sốt, rét run, lú lẫn, tụt huyết áp hoặc mất nước.
- Loét da lan rộng, đau tăng, mủ, mùi hôi hoặc vệt đỏ kèm sốt, gợi ý nhiễm trùng nặng.
- Khó thở, phù mặt, đau ngực, yếu liệt hoặc thay đổi ý thức, có thể liên quan bệnh ngoài da hoặc biến chứng điều trị.
- Chảy máu không cầm, giảm lượng nước tiểu hoặc suy kiệt nhanh.
Chẩn đoán U lympho da
Chẩn đoán dựa trên sự phù hợp giữa hình ảnh lâm sàng, diễn biến theo thời gian và mô bệnh học. Bác sĩ thường chọn tổn thương chưa bị bôi corticoid mạnh, lấy sinh thiết đủ sâu và cung cấp ảnh cùng thông tin vị trí cho bác sĩ giải phẫu bệnh. Hóa mô miễn dịch và xét nghiệm tính dòng T hoặc B hỗ trợ phân loại.
Nếu nghi bệnh lan rộng, bác sĩ đánh giá công thức máu, phết máu, flow cytometry, LDH, hạch và hình ảnh học. Sinh thiết có thể cần lặp lại ở vị trí khác vì giai đoạn sớm đôi khi chỉ cho thấy viêm không đặc hiệu.
Bác sĩ hỏi thời điểm khởi phát, mức ngứa, đáp ứng với thuốc bôi, nhiễm trùng, sốt, sụt cân, thuốc ức chế miễn dịch và bệnh da trước đó. Khám cần quan sát toàn bộ bề mặt da, da đầu, móng, lòng bàn tay – bàn chân, ước tính diện tích tổn thương và sờ hạch.
Ảnh chụp chuẩn hóa và sơ đồ cơ thể giúp theo dõi thay đổi. Khi đỏ da lan rộng, bác sĩ đánh giá nhiệt độ, huyết áp, phù, mất nước và dấu nhiễm trùng.
- Sinh thiết da: đánh giá vị trí thâm nhiễm, hình thái tế bào và mối liên quan với thượng bì, trung bì hoặc mô dưới da.
- Hóa mô miễn dịch: xác định dòng T hay B, sự mất dấu ấn bình thường, CD30, kiểu tế bào hỗ trợ nang hoặc dấu ấn gây độc.
- Xét nghiệm tái sắp xếp thụ thể T hoặc immunoglobulin: hỗ trợ chứng minh tính đơn dòng nhưng có thể âm tính hoặc dương tính không đặc hiệu.
- Công thức máu, phết máu và flow cytometry: đánh giá tế bào Sézary hoặc dòng lympho bất thường khi nghi tổn thương máu.
- Sinh hóa, LDH và xét nghiệm virus: dùng để định giai đoạn, phân nhóm và chuẩn bị điều trị khi có chỉ định.
Không phải mọi u lympho da giai đoạn sớm đều cần PET/CT. Hình ảnh học được chỉ định khi có hạch bất thường, khối da lớn, LDH tăng, triệu chứng toàn thân, phân nhóm hung hãn hoặc nghi tổn thương ngoài da. PET/CT giúp chọn vị trí sinh thiết và đánh giá toàn thân; CT hoặc siêu âm hạch có thể dùng trong bối cảnh phù hợp.
Hình ảnh không thay thế sinh thiết da và không phân biệt chắc lymphoma với viêm hoặc nhiễm trùng.
Chẩn đoán từng phân nhóm tuân theo tiêu chí WHO–EORTC và hệ thống phân loại lymphoma hiện hành. Với mycosis fungoides sớm, bác sĩ tích hợp đặc điểm lâm sàng, mô học, kiểu hình miễn dịch và tính dòng thay vì dựa vào một dấu hiệu. Hội chứng Sézary yêu cầu đỏ da lan rộng cùng bằng chứng dòng tế bào T ác tính trong máu theo tiêu chí chuyên môn.
Khái niệm “nguyên phát tại da” chỉ được xác nhận sau đánh giá không có lymphoma hệ thống ngoài da tại thời điểm chẩn đoán. Tiêu chuẩn này không nên dùng để người bệnh tự phân giai đoạn.
Điều trị U lympho da
Mục tiêu điều trị là kiểm soát tổn thương da, giảm ngứa, ngăn nhiễm trùng, duy trì chất lượng sống và điều trị bệnh ngoài da khi xuất hiện. Kế hoạch dựa trên phân nhóm, diện tích da, dạng mảng hay khối, hạch – máu – tạng, tốc độ tiến triển và điều trị trước đó.
Thể khu trú hoặc tiến triển chậm thường ưu tiên biện pháp hướng da để hạn chế độc tính toàn thân. Thể có máu, hạch, nội tạng hoặc sinh học hung hãn cần điều trị toàn thân và phối hợp nhiều chuyên khoa; nhập viện khi đỏ da mất bù, nhiễm trùng, đau không kiểm soát hoặc suy cơ quan.
Thuốc bôi corticoid, retinoid hoặc hóa chất tại chỗ có thể dùng cho một số CTCL giai đoạn sớm. Điều trị toàn thân có thể gồm retinoid, interferon, thuốc điều hòa miễn dịch, thuốc đích CD30 hoặc CCR4, chất ức chế histone deacetylase và hóa trị, tùy phân nhóm và khả năng tiếp cận.
Lymphoma B da khu trú thường không cần hóa trị toàn thân; kháng thể kháng CD20 hoặc hóa trị được cân nhắc cho bệnh lan rộng, tái phát hoặc thể tế bào lớn. Không tự mua thuốc bôi mạnh hoặc thuốc “miễn dịch” vì có thể che lấp tổn thương và gây biến chứng.
Quang trị liệu UVB dải hẹp hoặc PUVA là can thiệp hướng da thường dùng cho mycosis fungoides dạng mảng. Quang lọc ngoài cơ thể có thể được cân nhắc ở hội chứng Sézary hoặc bệnh có tổn thương máu. Xạ trị khu trú và xạ trị electron toàn da là các phương pháp chuyên biệt cho tổn thương nhạy tia.
Các thủ thuật cần đánh giá nguy cơ bỏng, sắc tố, lão hóa da, đục thủy tinh thể, suy tĩnh mạch và tổng liều tích lũy; không nên thực hiện tại cơ sở không có kinh nghiệm lymphoma da.
Phẫu thuật có vai trò giới hạn, chủ yếu cắt tổn thương đơn độc ở một số lymphoma B da hoặc lymphoma tế bào lớn mất biệt hóa nguyên phát tại da, khi vị trí cho phép. Cắt bỏ không phù hợp với tổn thương lan tỏa và không thay thế đánh giá toàn thân.
Sinh thiết cắt trọn có thể vừa chẩn đoán vừa điều trị tổn thương nhỏ, nhưng quyết định cần dựa trên phân nhóm và nguy cơ tái phát tại vùng khác.
Chăm sóc da gồm dưỡng ẩm không hương liệu, tắm nước ấm vừa, tránh cào gãi, chăm sóc vết loét và điều trị nhiễm khuẩn theo chỉ định. Ngứa có thể cần phối hợp thuốc bôi, thuốc uống, quang trị liệu và kiểm soát bệnh nền; không nên chỉ tăng liều kháng histamine khi không hiệu quả.
Dinh dưỡng, ngủ, hỗ trợ tâm lý, tư vấn hình ảnh cơ thể và xử trí đau giúp duy trì chất lượng sống. Điều dưỡng da liễu có vai trò hướng dẫn băng vết thương và nhận biết nhiễm trùng.
Theo dõi gồm chụp ảnh và đo diện tích tổn thương, đánh giá độ dày, khối, loét, mức ngứa, hạch và triệu chứng toàn thân. Với mycosis fungoides/hội chứng Sézary, bác sĩ có thể theo dõi máu bằng công thức, flow cytometry và các chỉ số dòng tế bào; hình ảnh học dùng theo nguy cơ.
Tác dụng phụ cần chú ý gồm bỏng da do quang trị, rối loạn lipid hoặc tuyến giáp, giảm tế bào máu, nhiễm trùng, bệnh thần kinh và phản ứng truyền. Đáp ứng da không luôn đồng nghĩa bệnh trong máu đã hết.
Nhiều u lympho da tiến triển chậm được quản lý theo từng đợt trong thời gian dài, với mục tiêu kiểm soát hơn là điều trị liên tục bằng thuốc mạnh. Một đợt thuốc bôi, quang trị hoặc xạ trị có thể kéo dài vài tuần đến vài tháng; điều trị toàn thân được duy trì hoặc thay đổi theo đáp ứng và độc tính.
Thời gian không thể ấn định chung vì một số thể khu trú lui lâu sau điều trị tại chỗ, trong khi hội chứng Sézary hoặc bệnh tái phát cần chiến lược kéo dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng của bệnh gồm ngứa mạn tính, mất ngủ, đau, loét, nhiễm trùng da tái diễn, mất hàng rào da và rối loạn nhiệt – dịch khi đỏ da toàn thân. Bệnh tiến triển có thể lan hạch, máu, tủy hoặc nội tạng; một số thể liên quan hội chứng thực bào máu.
Biến chứng điều trị gồm teo da, rạn da, tăng nguy cơ nhiễm trùng, bỏng hoặc lão hóa da do tia cực tím, rối loạn lipid, suy giáp, giảm tế bào máu và độc tính cơ quan. Tổng liều xạ trị và số lần quang trị cần được ghi nhận.
Tiên lượng phụ thuộc nhiều nhất vào phân nhóm và mức độ lan ngoài da. Mycosis fungoides giới hạn ở mảng da và các lymphoma B da vùng rìa hoặc trung tâm nang thường có diễn biến chậm, có thể kiểm soát lâu dài. Khối da lớn, chuyển dạng tế bào lớn, tổn thương hạch – máu – tạng, hội chứng Sézary và lymphoma B tế bào lớn thể chân có nguy cơ cao hơn.
Không thể suy đoán tiên lượng từ kích thước một tổn thương hoặc mức ngứa. Bác sĩ cần dùng hệ thống giai đoạn và đặc điểm mô bệnh học cụ thể.
U lympho da có thể tái phát tại vị trí cũ hoặc vùng da khác ngay cả sau đáp ứng hoàn toàn tại chỗ. Tái phát không luôn đồng nghĩa bệnh chuyển sang giai đoạn nặng, nhưng cần đánh giá lại hình thái tổn thương, hạch và triệu chứng toàn thân. Một tổn thương thay đổi nhanh hoặc loét có thể cần sinh thiết mới để tìm chuyển dạng.
Chăm sóc da, tuân thủ theo dõi và điều trị sớm nhiễm trùng giúp giảm biến chứng, nhưng không có biện pháp sinh hoạt nào bảo đảm ngăn tái phát.
Chưa có cách phòng mắc u lympho da đã được chứng minh và không có sàng lọc đại trà. Bảo vệ da khỏi nắng vẫn cần để phòng ung thư da thông thường, nhưng không được xem là biện pháp đặc hiệu ngăn lymphoma. Người dùng thuốc ức chế miễn dịch nên khám định kỳ và báo tổn thương da mới.
Phòng biến chứng tập trung vào dưỡng ẩm, vệ sinh vết loét, tiêm chủng phù hợp, điều trị sớm nhiễm trùng và tránh tự bôi corticoid mạnh kéo dài làm mỏng da hoặc che lấp bệnh.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U lympho da
Không có chế độ ăn đặc hiệu chữa u lympho da. Người bệnh nên ăn cân bằng, đủ protein, rau quả và nước để hỗ trợ lành da, duy trì cân nặng và dung nạp điều trị. Khi đỏ da toàn thân, rỉ dịch, tiêu chảy hoặc điều trị toàn thân, nhu cầu năng lượng và điện giải có thể thay đổi.
Không cần kiêng thịt, đường hoặc hải sản nếu không dị ứng. Tránh thực phẩm chức năng quảng cáo “giải độc da” và hỏi bác sĩ trước retinoid, vitamin A liều cao, thảo dược hoặc rượu vì nguy cơ độc gan và tương tác.
Vận động đều giúp ngủ tốt, giảm mệt và duy trì cơ, nhưng cần chọn quần áo mềm, tránh ma sát lên tổn thương và tắm rửa nhẹ sau khi ra mồ hôi. Bơi có thể không phù hợp khi da loét, nhiễm trùng hoặc đang băng vết thương. Tránh nắng gắt khi dùng thuốc làm nhạy sáng hoặc sau quang trị.
Người có đỏ da toàn thân cần tránh môi trường quá nóng hoặc lạnh vì khả năng điều hòa nhiệt suy giảm.
Người bệnh có thể chụp ảnh tổn thương mỗi vài tuần dưới cùng ánh sáng, ghi mức ngứa, đau, giấc ngủ, diện tích đỏ da, vết loét, sốt và hạch mới. Dùng dưỡng ẩm và thuốc bôi đúng vùng, đúng thời gian theo sơ đồ bác sĩ cung cấp.
Không tự đánh giá tiến triển chỉ qua màu da vì ánh sáng và sắc tố ảnh hưởng ảnh chụp. Liên hệ sớm khi khối tăng nhanh, loét, chảy dịch, sốt, đỏ da lan rộng hoặc xuất hiện sụt cân, vã mồ hôi đêm.
- Không tự bôi corticoid mạnh kéo dài hoặc lên toàn thân khi chưa có kế hoạch theo dõi.
- Không đắp lá, acid, hóa chất tẩy, dầu nóng hoặc chiếu đèn UV không kiểm soát lên tổn thương.
- Không trì hoãn sinh thiết vì tổn thương tạm giảm sau thuốc bôi.
- Không cào gãi làm trầy xước hoặc tự chọc vỡ nốt và khối.
- Không bỏ qua sốt, loét đau, mùi hôi, đỏ da toàn thân hoặc hạch tăng nhanh.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
U lympho da rất hiếm ở trẻ em. Mycosis fungoides trẻ em có thể biểu hiện bằng mảng giảm sắc tố và dễ nhầm với lang ben, bạch biến hoặc viêm da. Các rối loạn CD30 dương tính cũng cần phân biệt với phản ứng côn trùng cắn và nhiễm trùng.
Chẩn đoán nên được hội chẩn da liễu nhi và giải phẫu bệnh có kinh nghiệm. Điều trị ưu tiên kiểm soát bệnh với độc tính dài hạn thấp, chú ý tăng trưởng, phát triển da, nguy cơ tia cực tím và tác động tâm lý.
Người cao tuổi thường có da khô, bệnh tim mạch, suy thận và đa thuốc, làm tăng ngứa, nhiễm trùng và độc tính của điều trị toàn thân. Khả năng tự bôi thuốc, di chuyển đến quang trị và chăm sóc vết thương cần được đánh giá thực tế.
Điều trị nên cân bằng kiểm soát bệnh với chất lượng sống, nguy cơ té ngã do thuốc an thần chống ngứa và khả năng phục hồi sau xạ trị hoặc hóa trị.
Trong thai kỳ, sinh thiết da với gây tê tại chỗ thường có thể thực hiện khi cần, nhưng lựa chọn thuốc bôi, quang trị, xạ trị và thuốc toàn thân phải cân nhắc tuổi thai. Một số phương pháp hướng da có thể phù hợp hơn, trong khi retinoid và nhiều thuốc hệ thống chống chỉ định hoặc thiếu dữ liệu.
Người bệnh không tự ngừng thuốc hoặc trì hoãn đánh giá tổn thương tăng nhanh. Kế hoạch cần phối hợp da liễu, huyết học và sản khoa nguy cơ cao.
Khả năng tiếp tục cho bú phụ thuộc thuốc bôi, diện tích bôi, quang trị hoặc thuốc toàn thân. Không bôi thuốc lên núm vú trước khi cho trẻ bú và tránh để trẻ tiếp xúc trực tiếp vùng da có thuốc. Nhiều thuốc toàn thân và retinoid không phù hợp khi cho bú.
Thời gian ngừng và cho bú lại phải dựa trên từng hoạt chất; không suy luận rằng thuốc bôi luôn an toàn vì một phần có thể hấp thu qua da.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ lymphoma da liên quan virus hoặc lymphoma hệ thống biểu hiện ở da, đồng thời dễ nhiễm trùng và có hình ảnh mô học không điển hình. Cần ngưỡng sinh thiết thấp hơn và đánh giá toàn thân kỹ hơn.
Điều chỉnh thuốc ức chế miễn dịch có thể có lợi trong một số tình huống sau ghép nhưng phải phối hợp với chuyên khoa ghép để tránh thải ghép. Sốt hoặc loét da ở nhóm này cần khám sớm.
Vảy nến, chàm, bệnh tự miễn và bệnh tĩnh mạch có thể làm tổn thương da khó phân biệt hơn. Bệnh gan ảnh hưởng việc dùng retinoid hoặc thuốc toàn thân; rối loạn lipid và suy giáp cần được kiểm soát; bệnh tim phổi ảnh hưởng quang lọc ngoài cơ thể hoặc hóa trị.
Bác sĩ cần rà soát thuốc chống đông, thuốc ức chế miễn dịch, corticoid và thuốc bôi đang dùng trước sinh thiết và điều trị.
Sau cắt tổn thương hoặc sinh thiết lớn, cần chăm sóc vết mổ, theo dõi nhiễm trùng và chờ kết quả mô bệnh học đầy đủ trước khi kết luận đã điều trị xong. Lymphoma da có thể xuất hiện ở vùng khác nên vẫn cần khám toàn thân và theo dõi định kỳ.
Nếu vết mổ đỏ, đau tăng, chảy dịch hoặc sốt, người bệnh nên liên hệ cơ sở y tế thay vì tự bôi kháng sinh hoặc thuốc lá.
Câu hỏi thường gặp về U lympho da
Đây là ung thư biểu hiện ở da nhưng nguồn gốc từ tế bào lympho của hệ miễn dịch, không phải từ tế bào biểu bì như ung thư tế bào đáy, tế bào vảy hoặc melanoma. Sự khác biệt này quyết định cách xét nghiệm và điều trị. Bác sĩ cần xác định bệnh thực sự khởi phát tại da hay lymphoma hệ thống lan đến da. Chỉ nhìn màu sắc hoặc hình dạng tổn thương không thể phân biệt chắc chắn, vì lymphoma da có thể giống chàm, vảy nến, nhiễm trùng hoặc các u da khác.
Không. U lympho da không lây qua chạm vào tổn thương, dùng chung quần áo, quan hệ tình dục hoặc sống cùng nhà. Vết loét có thể bị nhiễm vi khuẩn và cần băng chăm sóc, nhưng đó là nhiễm trùng thứ phát chứ không phải tế bào lymphoma lây sang người khác. Người chăm sóc chỉ cần vệ sinh tay và xử lý dịch tiết theo hướng dẫn thông thường. Nếu bệnh liên quan một virus cụ thể, bác sĩ sẽ tư vấn đường lây của virus riêng biệt.
Khả năng khỏi hoặc kiểm soát lâu dài phụ thuộc phân nhóm. Một số lymphoma B da khu trú và tổn thương CD30 dương tính đơn độc có thể lui lâu sau xạ trị hoặc cắt bỏ. Mycosis fungoides giai đoạn sớm thường được quản lý lâu dài bằng điều trị hướng da, trong khi hội chứng Sézary và các thể hung hãn cần điều trị toàn thân và có nguy cơ tái phát cao hơn. Vì tên “u lympho da” quá rộng, người bệnh cần biết chính xác phân nhóm và giai đoạn trước khi nhận tư vấn tiên lượng.
Không có mốc thời gian duy nhất. Nên khám da liễu khi mảng da kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng, tái phát ở cùng vị trí, lan dần, có bờ hoặc màu bất thường, ngứa dai dẳng hay không đáp ứng điều trị đúng. Bác sĩ quyết định sinh thiết dựa trên hình ảnh, diễn biến và chẩn đoán phân biệt. Đôi khi cần ngừng corticoid bôi trước sinh thiết và lấy nhiều mẫu ở các vị trí khác nhau. Một kết quả viêm không đặc hiệu có thể cần theo dõi hoặc sinh thiết lại nếu tổn thương vẫn đáng ngờ.
Không cần tránh ánh sáng hoàn toàn, nhưng phải bảo vệ da hợp lý. Một số người được điều trị bằng tia cực tím có kiểm soát tại bệnh viện, khác hoàn toàn với tự phơi nắng hoặc dùng giường tắm nắng. Thuốc như retinoid và một số liệu pháp có thể làm da nhạy sáng, khi đó cần áo che, mũ và kem chống nắng phù hợp. Nắng quá mức vẫn làm tăng nguy cơ ung thư da thông thường và lão hóa da. Bác sĩ sẽ hướng dẫn riêng theo thuốc, loại quang trị và màu da.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

