Đa u tủy xương là ung thư của tương bào, một loại tế bào miễn dịch nằm trong tủy xương và có nhiệm vụ tạo kháng thể. Khi dòng tương bào bất thường tăng sinh, chúng có thể tạo protein đơn dòng, lấn át quá trình tạo máu bình thường và gây tổn thương xương, thận hoặc rối loạn calci. Người bệnh có thể mệt do thiếu máu, đau xương kéo dài, gãy xương, nhiễm trùng tái diễn, sụt cân hoặc suy thận; một số trường hợp được phát hiện qua xét nghiệm protein máu khi chưa có triệu chứng rõ. Bệnh không lây và thường cần điều trị, theo dõi lâu dài. Chẩn đoán đúng giai đoạn, đánh giá nguy cơ di truyền tế bào, chức năng thận và mức độ tổn thương xương giúp bác sĩ lựa chọn phác đồ phù hợp, dự phòng biến chứng và duy trì chất lượng sống.
Đa u tủy xương là bệnh gì?
Đa u tủy xương là một u ác tính của tương bào, các tế bào trưởng thành từ lympho B và bình thường có nhiệm vụ sản xuất kháng thể. Trong bệnh này, một dòng tương bào phát triển mất kiểm soát trong tủy xương, thường tiết ra immunoglobulin đơn dòng hoặc chuỗi nhẹ tự do. Khối tế bào bệnh và protein bất thường có thể làm giảm tạo hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu; kích hoạt tiêu xương; gây tăng calci máu; lắng đọng hoặc tạo trụ trong ống thận; đồng thời làm suy giảm miễn dịch bình thường. Bệnh khác với MGUS và đa u tủy tiềm ẩn ở chỗ đã có biến cố xác định u tủy, gồm tổn thương cơ quan kiểu CRAB hoặc một số dấu ấn sinh học nguy cơ rất cao theo tiêu chuẩn IMWG. Bệnh cũng khác u tương bào đơn độc, vì tổn thương thường lan tỏa hoặc có nhiều ổ.
| Tên bệnh | Đa u tủy xương |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Multiple myeloma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | U tủy xương; plasma cell myeloma; bệnh Kahler |
| Mã ICD-10 | C90.0 – Đa u tủy xương và các u ác tính tương bào |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh ác tính huyết học thuộc nhóm u tương bào; chuyên khoa Huyết học – Ung thư |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tủy xương và hệ xương là vị trí chính; thận, máu, hệ miễn dịch, thần kinh và chuyển hóa calci có thể bị ảnh hưởng thứ phát. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính mạn tính, không lây; hình thành từ một dòng tương bào bất thường và thường có xu hướng tái phát sau các giai đoạn đáp ứng. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp trong cộng đồng nhưng là một trong các ung thư huyết học thường gặp ở người lớn tuổi; dữ liệu dịch tễ riêng cho Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đa u tủy xương
Quá trình bệnh thường bắt đầu từ một dòng tương bào đã tích lũy bất thường di truyền và tương tác bất thường với vi môi trường tủy xương. Tế bào này nhân lên, tiết protein M hoặc chuỗi nhẹ, đồng thời giải phóng tín hiệu kích thích hủy cốt bào và ức chế tạo cốt bào nên xương bị tiêu, đau và dễ gãy. Sự xâm lấn tủy làm giảm tạo máu, gây thiếu máu hoặc giảm các dòng tế bào khác. Chuỗi nhẹ tự do có thể kết tủa trong ống thận, gây bệnh thận do trụ; tăng calci và mất nước làm tổn thương thận nặng hơn. Kháng thể bình thường bị ức chế khiến người bệnh dễ nhiễm trùng. Ở một số trường hợp, tế bào u thoát khỏi tủy tạo khối ngoài tủy hoặc lan vào máu, phản ánh sinh học bệnh tích cực hơn.
Trong thực hành, đa u tủy được mô tả theo loại protein tiết ra như IgG, IgA, chuỗi nhẹ, thể không tiết hoặc hiếm hơn; theo giai đoạn ISS hoặc R-ISS; và theo nhóm nguy cơ di truyền tế bào. Bất thường như mất 17p, đột biến TP53, một số chuyển đoạn vùng IgH, tăng 1q hoặc mất 1p có thể liên quan nguy cơ cao, nhưng cách định nghĩa nguy cơ đang tiếp tục được cập nhật. Bác sĩ cũng phân biệt bệnh mới chẩn đoán, tái phát, kháng trị, có hay không tổn thương ngoài tủy và khả năng ghép tế bào gốc. Các phân loại này không chỉ để đặt tên mà giúp chọn cường độ điều trị, chiến lược duy trì, tần suất theo dõi và cân nhắc liệu pháp tế bào hoặc thử nghiệm lâm sàng.
Đa u tủy chủ yếu gặp ở người trung niên và cao tuổi, tuổi chẩn đoán thường nằm ở khoảng cuối thập niên 60; bệnh hiếm ở người trẻ và rất hiếm ở trẻ em. Nam giới mắc nhiều hơn nữ giới, và nhiều nghiên cứu quốc tế ghi nhận khác biệt theo chủng tộc hoặc nguồn gốc tổ tiên. Bệnh chiếm khoảng 1% tổng số ung thư và xấp xỉ 10% ung thư huyết học ở nhiều quần thể được nghiên cứu. Tỷ lệ mắc tăng theo tuổi và có xu hướng tăng cùng khả năng phát hiện, tuổi thọ dân số và tiếp cận xét nghiệm. Việt Nam chưa có bộ dữ liệu quốc gia công khai, đồng nhất và đầy đủ cho mọi vùng, vì vậy không nên suy diễn trực tiếp tỷ lệ nước ngoài thành nguy cơ cá nhân.
Đa u tủy không hình thành qua đường lây nhiễm hay một lần phơi nhiễm đơn độc. Dòng tương bào bất thường thường xuất hiện âm thầm trong nhiều năm dưới dạng MGUS, sau đó có thể tích lũy thêm bất thường di truyền, tăng tương tác với vi môi trường tủy và chuyển sang đa u tủy tiềm ẩn rồi đa u tủy hoạt động. Khi số lượng tế bào bệnh và lượng protein đơn dòng vượt khả năng bù trừ của cơ thể, tổn thương xương, thận, tạo máu hoặc các dấu ấn nguy cơ rất cao xuất hiện. Quá trình này khác nhau đáng kể giữa từng người và hiện chưa có cách dự báo chính xác thời điểm tiến triển chỉ từ một yếu tố.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đa u tủy xương
Nguyên nhân trực tiếp của đa u tủy chưa được xác định ở phần lớn người bệnh. Bệnh hình thành khi tương bào tích lũy nhiều biến đổi di truyền và biểu sinh, tạo lợi thế tăng trưởng trong tủy xương. Gần như mọi trường hợp có một giai đoạn tiền thân là MGUS, đôi khi đi qua đa u tủy tiềm ẩn, nhưng chỉ một tỷ lệ nhỏ người có MGUS tiến triển. Phơi nhiễm bức xạ liều cao, một số hóa chất nghề nghiệp hoặc tình trạng viêm kích thích miễn dịch kéo dài được nghiên cứu như yếu tố liên quan, song không đủ để quy kết nguyên nhân cho từng cá nhân. Tuổi tác, di truyền gia đình và sinh học dòng tế bào là nền tảng quan trọng hơn các yếu tố lối sống đơn lẻ.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao, giới nam, tiền sử gia đình có đa u tủy hoặc bệnh gammopathy đơn dòng và một số nền tảng di truyền. Yếu tố nguy cơ mạnh nhất đã biết là có MGUS hoặc đa u tủy tiềm ẩn, đặc biệt khi protein M cao, tỷ lệ chuỗi nhẹ bất thường hoặc tỷ lệ tương bào tủy tăng. Một số nghiên cứu quan sát gợi ý liên quan với béo phì, phơi nhiễm nghề nghiệp hoặc bức xạ, nhưng mức độ nhân quả không đồng nhất. Không có hành vi đơn lẻ nào được chứng minh có thể chắc chắn gây hoặc ngăn bệnh, nên người đọc không nên tự quy lỗi cho chế độ ăn hay sinh hoạt.
Nhóm cần lưu ý gồm người trên 60 tuổi, người đã được chẩn đoán MGUS hoặc đa u tủy tiềm ẩn, người có họ hàng bậc một mắc u tương bào và người có xét nghiệm protein đơn dòng tăng dần. Người có thiếu máu không giải thích được, suy thận mới xuất hiện, tăng calci, đau xương kéo dài, loãng xương hoặc gãy xương bất thường cũng cần được đánh giá dù chưa biết có yếu tố nguy cơ. Người suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh thận nền có thể chịu hậu quả nặng hơn khi bệnh xuất hiện. Tuy nhiên, sàng lọc đại trà ở người không triệu chứng chưa được khuyến cáo thường quy.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đa u tủy xương
Đa u tủy có thể khởi phát âm thầm hoặc biểu hiện bằng triệu chứng của tổn thương cơ quan. Đau xương, mệt, nhiễm trùng và suy giảm chức năng thận là các kiểu trình bày thường gặp; cường độ triệu chứng không luôn tương ứng với lượng protein M. Một số người được phát hiện qua xét nghiệm máu bất thường trước khi có than phiền rõ, trong khi người khác nhập viện vì gãy xương, tăng calci hoặc suy thận cấp. Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện suy nhược, giảm vận động hoặc lú lẫn. Thể không tiết có thể không có đỉnh M rõ trên điện di, vì vậy không thể loại trừ bệnh chỉ dựa vào một xét nghiệm protein.
- Đau xương, thường ở lưng, sườn, hông hoặc vùng chịu lực; đau dai dẳng và có thể tăng khi vận động.
- Mệt, chóng mặt, giảm sức gắng sức do thiếu máu khi tủy xương bị tế bào u lấn át.
- Nhiễm trùng hô hấp, tiết niệu hoặc nhiễm trùng khác tái diễn do giảm miễn dịch kháng thể bình thường.
- Khát nhiều, tiểu nhiều, táo bón, buồn nôn hoặc lú lẫn khi calci máu tăng.
- Phù, tiểu ít, nước tiểu bọt hoặc mệt tăng do tổn thương thận liên quan chuỗi nhẹ, mất nước hay tăng calci.
- Sụt cân, chán ăn và giảm thể lực khi bệnh hoạt động kéo dài.
- Tê bì hoặc yếu chi do chèn ép thần kinh, bệnh lý thần kinh ngoại biên hoặc biến chứng điều trị.
- Chảy máu bất thường hoặc bầm tím khi tiểu cầu giảm rõ.
- Đau đầu, nhìn mờ, chóng mặt hoặc chảy máu niêm mạc do tăng độ nhớt máu, thường chỉ gặp ở một số thể tiết protein nhiều.
- Khối mô mềm ngoài xương hoặc hạch to do bệnh ngoài tủy.
- Lưỡi to, phù, khó thở hoặc hội chứng thận hư nếu kèm amyloidosis chuỗi nhẹ.
- Yếu tiến triển nhanh, rối loạn cơ tròn hoặc đau kiểu rễ khi có chèn ép tủy sống.
Nên đặt lịch khám: khi đau xương kéo dài, mệt không rõ nguyên nhân, nhiễm trùng tái diễn, sụt cân hoặc xét nghiệm cho thấy thiếu máu, protein toàn phần cao hay bất thường điện di. Cần khám trong ngày: khi đau xương tăng nhanh, tiểu ít, nôn nhiều, khát nhiều, lú lẫn nhẹ, sốt ở người đang điều trị hoặc có dấu hiệu mất nước. Cần tái khám sớm: khi protein M tăng, công thức máu hoặc chức năng thận xấu đi, xuất hiện tác dụng phụ thuốc, đau mới hoặc giảm khả năng vận động. Người đã có MGUS hay đa u tủy tiềm ẩn nên tuân thủ lịch xét nghiệm được phân tầng theo nguy cơ.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi có khó thở, đau ngực, ngất, lú lẫn rõ, co giật, tiểu rất ít hoặc không tiểu, sốt kèm rét run trong giai đoạn giảm bạch cầu, đau lưng đột ngột kèm yếu hoặc tê hai chân, bí tiểu hay mất kiểm soát đại tiểu tiện, hoặc đau xương dữ dội sau chấn thương nhẹ gợi ý gãy xương. Không tự lái xe nếu yếu, choáng hoặc rối loạn ý thức. Không trì hoãn để thử xoa bóp, đắp thuốc hay dùng thuốc giảm đau không rõ loại, vì chèn ép tủy sống, tăng calci nặng, suy thận cấp và nhiễm trùng có thể tiến triển nhanh.
Chẩn đoán Đa u tủy xương
Chẩn đoán bắt đầu bằng bệnh sử, khám toàn thân và nhóm xét nghiệm tìm protein đơn dòng, đánh giá tổn thương cơ quan và chứng minh dòng tương bào bất thường. Bác sĩ thường kết hợp điện di protein huyết thanh, miễn dịch cố định, định lượng immunoglobulin, chuỗi nhẹ tự do, xét nghiệm nước tiểu, công thức máu, creatinin, calci và albumin. Chọc hút hoặc sinh thiết tủy xác định tỷ lệ tương bào, kiểu hình và bất thường di truyền. Chẩn đoán hình ảnh toàn thân tìm tổn thương xương hoặc khối ngoài tủy. Kết quả phải được diễn giải cùng nhau theo tiêu chuẩn IMWG; một đỉnh protein M đơn độc không đủ chẩn đoán đa u tủy.
Bác sĩ hỏi thời gian đau xương, nhiễm trùng, mệt, sụt cân, tiểu ít, tê yếu, thuốc đang dùng và tiền sử MGUS. Khám thường đánh giá da niêm mạc nhợt hoặc chảy máu, dấu mất nước, phù, đau chói xương, biến dạng cột sống, yếu cơ, cảm giác, phản xạ và dấu chèn ép thần kinh. Gan, lách và hạch được kiểm tra dù hạch to không phải biểu hiện điển hình. Bác sĩ cũng đánh giá thể trạng, mức độ suy yếu, khả năng sinh hoạt, bệnh tim phổi, chức năng thận và nguy cơ huyết khối để quyết định cường độ điều trị. Người đọc không nên tự ấn mạnh cột sống hoặc thử nghiệm vận động khi đang đau dữ dội.
Điện di protein và miễn dịch cố định: phát hiện, định lượng và xác định kiểu protein M, nhưng có thể âm tính ở thể không tiết. Chuỗi nhẹ tự do huyết thanh: hỗ trợ chẩn đoán, theo dõi và đánh giá một số tiêu chuẩn xác định u tủy; suy thận có thể làm thay đổi kết quả. Công thức máu, creatinin, calci, albumin, LDH và beta-2 microglobulin: đánh giá tổn thương cơ quan, giai đoạn và nguy cơ. Nước tiểu 24 giờ: định lượng protein đơn dòng và kiểu protein niệu. Tủy xương: xác định tương bào dòng vô tính, miễn dịch dòng chảy, FISH và di truyền tế bào. Xét nghiệm bệnh tồn dư tối thiểu có thể dùng sau điều trị tại trung tâm phù hợp, nhưng không thay thế đánh giá lâm sàng.
CT liều thấp toàn thân thường được ưu tiên để phát hiện tổn thương tiêu xương rõ hơn X-quang quy ước. MRI toàn thân hoặc MRI cột sống – chậu nhạy với tổn thương tủy, hữu ích khi nghi chèn ép thần kinh hoặc khi CT chưa giải thích triệu chứng. PET/CT với FDG giúp đánh giá tổn thương chuyển hóa, khối ngoài tủy và đáp ứng ở một số tình huống. Không phương tiện nào hoàn hảo: tổn thương nhỏ, bệnh lan tỏa hoặc tổn thương sau điều trị có thể khó diễn giải. Chọn kỹ thuật phụ thuộc triệu chứng, khả năng tiếp cận, chức năng thận, nguy cơ bức xạ và mục tiêu theo dõi.
Theo tiêu chuẩn IMWG, cần có ít nhất 10% tương bào dòng vô tính trong tủy hoặc u tương bào được sinh thiết, kèm ít nhất một biến cố xác định u tủy. Biến cố gồm tổn thương cơ quan quy cho rối loạn tương bào: tăng calci, suy thận, thiếu máu hoặc tổn thương tiêu xương; hoặc một trong các dấu ấn sinh học nguy cơ rất cao như tương bào tủy từ 60%, tỷ lệ chuỗi nhẹ liên quan/không liên quan từ 100 với điều kiện nồng độ chuỗi liên quan đủ cao, hay hơn một tổn thương khu trú trên MRI. Các ngưỡng phải được bác sĩ đối chiếu đơn vị, chất lượng xét nghiệm và nguyên nhân khác; không dùng để tự chẩn đoán.
Điều trị Đa u tủy xương
Mục tiêu là kiểm soát nhanh dòng tương bào, đảo ngược tổn thương cơ quan, giảm đau và nhiễm trùng, sau đó duy trì đáp ứng với độc tính chấp nhận được. Điều trị được phân tầng theo khả năng ghép tế bào gốc tự thân, mức độ suy yếu, nguy cơ di truyền, chức năng thận, bệnh thần kinh, tim mạch và ưu tiên của người bệnh. Bệnh có suy thận cấp, tăng calci nặng, chèn ép tủy, nhiễm trùng hoặc gãy xương cần xử trí khẩn và có thể nhập viện. Sau điều trị ban đầu, người phù hợp có thể thu thập tế bào gốc và ghép; người khác tiếp tục phác đồ hoặc duy trì. Khi tái phát, lựa chọn dựa trên thời gian đáp ứng, thuốc đã dùng và cơ chế kháng.
Các nhóm chính gồm kháng thể kháng CD38 như daratumumab, thuốc ức chế proteasome như bortezomib hoặc carfilzomib, thuốc điều hòa miễn dịch như lenalidomide hoặc pomalidomide, corticosteroid và một số thuốc alkyl hóa. Phác đồ thường phối hợp nhiều cơ chế thay vì dùng một thuốc đơn lẻ. Ở bệnh tái phát, bác sĩ có thể cân nhắc kháng thể hai đặc hiệu, liệu pháp CAR-T, thuốc nhắm đích BCL-2 trong nhóm có dấu ấn phù hợp hoặc các phối hợp khác. Lựa chọn cần điều chỉnh theo chức năng thận, nguy cơ huyết khối, nhiễm trùng, bệnh thần kinh và tim mạch; người bệnh không nên tự mua, tự ngừng hoặc thay đổi thuốc.
Ghép tế bào gốc tạo máu tự thân là can thiệp chuẩn cho nhiều người đủ điều kiện sau giai đoạn điều trị cảm ứng; mục tiêu là kéo dài thời gian kiểm soát chứ không bảo đảm chữa khỏi. Xạ trị khu trú có thể giảm đau, kiểm soát khối chèn ép hoặc điều trị tổn thương xương chọn lọc. Can thiệp chỉnh hình, tạo hình đốt sống hoặc cố định xương được cân nhắc khi gãy, mất vững hay nguy cơ gãy cao. Lọc máu hỗ trợ suy thận và trao đổi huyết tương chỉ dành cho tình huống tăng độ nhớt có triệu chứng, không thay thế điều trị chống u tủy. Mỗi thủ thuật có nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu, tổn thương mô hoặc biến chứng gây mê.
Phẫu thuật không phải phương pháp điều trị toàn thân của đa u tủy nhưng có thể cần để cố định gãy xương bệnh lý, giải ép tủy sống, xử trí mất vững cột sống hoặc lấy mô khi chẩn đoán chưa rõ. Quyết định dựa trên vị trí tổn thương, nguy cơ thần kinh, khả năng chịu phẫu thuật, tình trạng tạo máu và kế hoạch điều trị toàn thân. Tổn thương xương lan tỏa thường được kiểm soát bằng thuốc, xạ trị và chăm sóc xương hơn là phẫu thuật rộng. Trước mổ cần phối hợp huyết học, ngoại khoa, gây mê và phục hồi chức năng để giảm nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng, huyết khối và chậm liền xương.
Chăm sóc hỗ trợ gồm điều trị đau theo bậc thang, bảo vệ xương bằng thuốc phù hợp và chăm sóc răng miệng trước một số thuốc chống hủy xương, dự phòng hoặc điều trị nhiễm trùng, tiêm chủng theo đánh giá miễn dịch, phòng huyết khối khi dùng phác đồ nguy cơ và phục hồi chức năng. Thiếu máu, buồn nôn, táo bón, bệnh thần kinh ngoại biên, mất ngủ và suy dinh dưỡng cần được đánh giá chủ động. Người bệnh suy thận phải tránh mất nước và thuốc độc thận. Hỗ trợ tâm lý, xã hội, kiểm soát triệu chứng và chăm sóc giảm nhẹ có thể áp dụng song song với điều trị đặc hiệu ở bất kỳ giai đoạn nào.
Theo dõi thường gồm triệu chứng, khám, công thức máu, creatinin, calci, men gan, protein M, chuỗi nhẹ tự do và định lượng immunoglobulin. Tần suất phụ thuộc giai đoạn điều trị và mức độ ổn định. Bác sĩ đánh giá đáp ứng theo tiêu chuẩn thống nhất, đồng thời theo dõi nhiễm trùng, huyết khối, bệnh thần kinh, độc tính tim hoặc thận và tổn thương xương mới. Chẩn đoán hình ảnh hoặc tủy xương được lặp lại khi cần xác nhận đáp ứng sâu, nghi tái phát hoặc có triệu chứng mới. Người bệnh cần báo sớm sốt, giảm lượng tiểu, khó thở, chảy máu, phát ban nặng, tê yếu tăng hoặc đau xương mới.
Điều trị thường kéo dài theo nhiều giai đoạn: cảm ứng trong vài tháng, ghép tế bào gốc nếu phù hợp, sau đó duy trì hoặc điều trị liên tục tùy phác đồ. Thời gian cụ thể phụ thuộc đáp ứng, nguy cơ bệnh, khả năng dung nạp, chức năng cơ quan và lựa chọn cá nhân. Một số thuốc dùng theo số chu kỳ cố định, trong khi thuốc duy trì có thể tiếp tục đến khi bệnh tiến triển hoặc độc tính không chấp nhận được. Khi tái phát, người bệnh chuyển sang một dòng điều trị khác. Không thể cam kết thời điểm khỏi; mục tiêu thực tế là đạt đáp ứng sâu, kéo dài thời gian không tiến triển và duy trì chất lượng sống.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp gồm thiếu máu, nhiễm trùng, đau và gãy xương, suy thận, tăng calci và giảm khả năng vận động. Biến chứng nghiêm trọng có thể là chèn ép tủy sống, suy thận cần lọc máu, nhiễm trùng huyết, tăng độ nhớt, huyết khối hoặc bệnh ngoài tủy. Dài hạn, người bệnh có thể bị loãng xương, đau mạn, bệnh thần kinh, suy giảm miễn dịch và ảnh hưởng tâm lý. Điều trị cũng có thể gây giảm tế bào máu, nhiễm trùng, huyết khối, độc tính thần kinh, tim, thận, tổn thương hàm do thuốc chống hủy xương hoặc ung thư thứ phát hiếm gặp. Nguy cơ khác nhau theo thuốc và bệnh nền.
Đa u tủy hiện thường được xem là bệnh có thể kiểm soát trong thời gian dài ở nhiều người nhưng chưa được coi là chữa khỏi thường quy. Tiên lượng đã cải thiện nhờ thuốc nhắm đích, kháng thể, ghép tế bào gốc, CAR-T và kháng thể hai đặc hiệu. Kết quả phụ thuộc tuổi sinh học, mức độ suy yếu, giai đoạn, chức năng thận, bệnh ngoài tủy, bất thường di truyền nguy cơ cao, độ sâu đáp ứng và khả năng tiếp cận điều trị. Số liệu sống còn của quần thể không dự đoán chính xác cho cá nhân; bác sĩ cần cập nhật tiên lượng sau mỗi mốc đáp ứng và khi xuất hiện phương án điều trị mới.
Tái phát có thể xảy ra sau đáp ứng vì một lượng tế bào u còn tồn tại hoặc các dòng kháng thuốc được chọn lọc theo thời gian. Tái phát có thể chỉ biểu hiện bằng protein M tăng, hoặc kèm thiếu máu, suy thận, tổn thương xương và triệu chứng mới. Nguy cơ cao hơn khi bệnh có sinh học nguy cơ cao, đáp ứng ban đầu ngắn, bệnh ngoài tủy hoặc tồn dư tối thiểu dương tính. Không có biện pháp lối sống nào ngăn tái phát chắc chắn; tuân thủ điều trị duy trì, khám đúng lịch, xử trí tác dụng phụ sớm và tránh gián đoạn thuốc không cần thiết giúp giảm nguy cơ mất kiểm soát.
Chưa có biện pháp được chứng minh để phòng mắc đa u tủy ở người khỏe mạnh, và sàng lọc đại trà chưa phải thực hành thường quy. Người có MGUS hoặc đa u tủy tiềm ẩn có thể phòng biến chứng bằng theo dõi đúng nguy cơ, nhận biết đau xương, thiếu máu, suy thận và tăng protein. Trong quá trình điều trị, tiêm chủng phù hợp, vệ sinh tay, chăm sóc răng miệng, phòng té ngã, tránh thuốc độc thận và dự phòng huyết khối theo chỉ định giúp giảm biến chứng. Phòng tái phát chủ yếu dựa vào điều trị duy trì và theo dõi, không dựa vào thực phẩm chức năng hay chế độ kiêng cực đoan.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đa u tủy xương
Không có chế độ ăn nào chữa được đa u tủy. Người bệnh nên ưu tiên khẩu phần đủ năng lượng và protein, rau quả rửa sạch, thực phẩm giàu chất xơ và nước theo giới hạn của bác sĩ. Suy thận, tăng calci, phù, đái tháo đường do steroid hoặc giảm bạch cầu có thể cần điều chỉnh riêng về muối, kali, phospho, đường, lượng dịch và an toàn thực phẩm. Tránh rượu quá mức, thực phẩm sống không bảo đảm vệ sinh và sản phẩm bổ sung liều cao không rõ thành phần. Không tự tăng calci, vitamin D, thảo dược hoặc thuốc bổ vì có thể tương tác thuốc hay làm nặng rối loạn chuyển hóa.
Vận động nhẹ đến vừa giúp duy trì cơ, thăng bằng, giấc ngủ và tâm trạng, nhưng phải điều chỉnh theo tổn thương xương và mức độ thiếu máu. Đi bộ, bài tập thăng bằng, hô hấp và kháng lực nhẹ có thể phù hợp khi được đội điều trị hoặc phục hồi chức năng hướng dẫn. Tránh nâng vật nặng, động tác xoắn mạnh, chạy nhảy hoặc va chạm nếu có tổn thương cột sống, xương dài hay nguy cơ gãy. Trong đợt sốt, giảm bạch cầu nặng, đau cấp hoặc sau ghép, cần giảm hoạt động và tuân thủ kiểm soát nhiễm trùng. Nghỉ xen kẽ và quay lại hoạt động từng bước tốt hơn nằm bất động kéo dài.
Người bệnh có thể ghi nhiệt độ, mức đau, lượng nước uống và tiểu, cân nặng, khả năng đi lại, tê bì, bầm chảy máu và tác dụng phụ sau mỗi đợt thuốc. Danh sách thuốc, ngày điều trị và kết quả xét nghiệm nên được lưu thống nhất để trao đổi với bác sĩ. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm protein M, chức năng thận hay hình ảnh. Sốt, tiểu giảm, khó thở, đau lưng kèm yếu chân, lú lẫn, chảy máu hoặc đau xương tăng đột ngột cần liên hệ ngay. Không dùng thiết bị đo tại nhà để tự kết luận bệnh tiến triển hay tự đổi phác đồ.
- Không tự dùng thuốc chống viêm giảm đau, kháng sinh, thuốc nam hoặc thực phẩm bổ sung khi chưa kiểm tra nguy cơ độc thận và tương tác.
- Không tự ngừng corticosteroid, thuốc chống u tủy, thuốc chống đông hoặc thuốc dự phòng nhiễm trùng vì tác dụng phụ chưa được đánh giá.
- Không xoa bóp mạnh, nắn chỉnh cột sống hoặc tập chịu lực cao khi có đau xương hay tổn thương tiêu xương.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có sốt trong giai đoạn giảm bạch cầu, yếu liệt, bí tiểu, lú lẫn hoặc tiểu rất ít.
- Không bỏ khám chỉ vì protein M giảm; biến chứng, độc tính và tái phát vẫn cần được theo dõi có hệ thống.
- Không tin vào quảng cáo cam kết chữa khỏi bằng chế độ ăn, thảo dược hoặc phương pháp thay thế.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đa u tủy cực kỳ hiếm ở trẻ em và thanh thiếu niên. Khi phát hiện protein đơn dòng, tổn thương xương hoặc tương bào bất thường ở nhóm tuổi này, bác sĩ cần rà soát kỹ các chẩn đoán khác, hội chứng di truyền, nhiễm trùng hoặc bệnh miễn dịch. Việc chẩn đoán và điều trị nên được thực hiện tại trung tâm huyết học – ung thư nhi có kinh nghiệm, với hội chẩn giải phẫu bệnh và di truyền. Liều thuốc, ảnh hưởng tăng trưởng, bảo tồn khả năng sinh sản và tác động lâu dài khác đáng kể so với người lớn, nên không áp dụng máy móc phác đồ người trưởng thành.
Người cao tuổi chiếm phần lớn ca bệnh và có thể biểu hiện bằng suy nhược, té ngã, giảm nhận thức, mất nước hoặc suy thận thay vì đau xương điển hình. Đánh giá mức độ suy yếu, chức năng hoạt động, dinh dưỡng, bệnh tim phổi, thận, nguy cơ té ngã và đa thuốc quan trọng hơn chỉ dựa vào tuổi. Phác đồ có thể cần giảm cường độ, điều chỉnh lịch hoặc chọn thuốc ít độc tính thần kinh và tim mạch. Mục tiêu điều trị phải cân bằng kiểm soát bệnh, duy trì độc lập và giảm nhập viện; người chăm sóc nên được hướng dẫn nhận biết nhiễm trùng, mất nước và tác dụng phụ sớm.
Đa u tủy trong thai kỳ rất hiếm nhưng cần phối hợp huyết học, sản khoa nguy cơ cao, chẩn đoán hình ảnh và sơ sinh. Triệu chứng thiếu máu, đau lưng hoặc suy thận có thể bị nhầm với thay đổi thai kỳ nên cần đánh giá thận trọng. Lựa chọn xét nghiệm và hình ảnh phải cân nhắc bức xạ, thuốc cản quang và tuổi thai. Nhiều thuốc điều hòa miễn dịch, hóa trị hoặc thuốc nhắm đích có nguy cơ gây hại thai và yêu cầu tránh thai nghiêm ngặt; không tự ngừng thuốc hoặc trì hoãn điều trị. Thời điểm điều trị và sinh phụ thuộc mức độ cấp bách của bệnh và tuổi thai.
Nhiều thuốc điều trị đa u tủy có thể bài tiết qua sữa hoặc gây độc cho trẻ, vì vậy quyết định cho con bú phải dựa trên từng hoạt chất, thời gian bán thải và lịch điều trị. Trong giai đoạn hóa trị, thuốc điều hòa miễn dịch, kháng thể hoặc liệu pháp tế bào, bác sĩ thường cần đánh giá nguy cơ rất chặt và có thể khuyến nghị tạm ngừng cho bú. Không nên tự vắt bỏ sữa trong một khoảng thời gian tùy ý rồi cho bú lại nếu chưa có xác nhận chuyên môn. Cần hỗ trợ dinh dưỡng cho trẻ và tư vấn sản khoa – huyết học đồng thời.
Đa u tủy tự làm giảm kháng thể bình thường, và điều trị có thể gây giảm bạch cầu hoặc suy giảm miễn dịch sâu hơn. Người bệnh có thể nhiễm trùng với biểu hiện không điển hình, sốt nhẹ hoặc chỉ mệt tăng. Ngưỡng liên hệ cơ sở y tế cần thấp hơn, đặc biệt sau ghép, dùng corticosteroid kéo dài, kháng thể hai đặc hiệu hoặc CAR-T. Bác sĩ có thể cân nhắc dự phòng kháng virus, kháng khuẩn, tiêm chủng, immunoglobulin thay thế hoặc điều chỉnh điều trị tùy nguy cơ. Người bệnh không nên tự dùng kháng sinh dự phòng, vaccine sống hoặc tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh lây.
Suy thận, bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh thần kinh ngoại biên, bệnh phổi, tiền sử huyết khối và bệnh gan ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn thuốc và cường độ điều trị. Ví dụ, chức năng thận quyết định cách dùng một số thuốc; bệnh thần kinh làm hạn chế thuốc có độc tính thần kinh; bệnh tim cần thận trọng với thuốc gây tăng huyết áp hoặc suy tim. Đa thuốc làm tăng nguy cơ tương tác, đặc biệt với thuốc chống đông, chống nấm và thuốc tim mạch. Kế hoạch cần thống nhất giữa bác sĩ huyết học và chuyên khoa bệnh nền, tránh tự dừng thuốc mạn tính.
Người bệnh đa u tủy sau phẫu thuật có nguy cơ thiếu máu, nhiễm trùng, huyết khối và chậm phục hồi cao hơn tùy mức độ bệnh và điều trị đang dùng. Đội điều trị cần phối hợp thời điểm tạm ngừng hoặc dùng lại thuốc chống u tủy, thuốc chống đông và thuốc bảo vệ xương; quyết định không nên do người bệnh tự thực hiện. Phục hồi vận động phải tính đến tổn thương xương và nguy cơ gãy. Sốt, đau tăng, rỉ dịch vết mổ, khó thở, sưng một chân hoặc giảm lượng tiểu cần được đánh giá sớm.
Câu hỏi thường gặp về Đa u tủy xương
Đa u tủy xương là bệnh nghiêm trọng vì có thể gây gãy xương, suy thận, tăng calci máu, thiếu máu và nhiễm trùng nặng. Mức nguy hiểm khác nhau giữa từng người, phụ thuộc giai đoạn, bất thường di truyền của tế bào u, tổn thương cơ quan, tuổi sinh học và khả năng đáp ứng điều trị. Nhiều trường hợp hiện có thể kiểm soát trong nhiều năm nhờ các nhóm thuốc mới, ghép tế bào gốc và liệu pháp miễn dịch. Việc phát hiện sớm biến chứng và điều trị tại chuyên khoa huyết học giúp giảm nguy cơ tổn thương không hồi phục.
Đa u tủy xương hiện chưa được xem là bệnh có thể chữa khỏi thường quy, vì tế bào bệnh có thể còn lại ở mức rất thấp và gây tái phát. Tuy vậy, nhiều người đạt đáp ứng sâu hoặc lui bệnh kéo dài, sinh hoạt tương đối ổn định trong thời gian dài. Mục tiêu điều trị là giảm tối đa khối lượng bệnh, bảo vệ xương và thận, ngăn nhiễm trùng, kéo dài thời gian không tiến triển và duy trì chất lượng sống. Tiên lượng cần được cập nhật theo đáp ứng thực tế thay vì dựa vào một con số chung.
Phần lớn người bệnh vẫn nên vận động trong giới hạn an toàn vì hoạt động phù hợp giúp duy trì cơ, thăng bằng và sức bền. Tuy nhiên, tổn thương tiêu xương hoặc gãy xương làm tăng nguy cơ chấn thương, nên cần được đánh giá trước khi tập. Đi bộ nhẹ, bài thở, co cơ và thăng bằng thường dễ điều chỉnh hơn các môn va chạm, chạy nhảy hoặc nâng tạ nặng. Khi đau mới, chóng mặt, sốt, thiếu máu nặng hoặc sau thủ thuật, nên giảm cường độ và hỏi đội phục hồi chức năng hoặc bác sĩ.
Tái phát là tình huống thường gặp vì đa u tủy có tính chất mạn tính và các dòng tế bào kháng thuốc có thể xuất hiện theo thời gian. Tái phát đôi khi được phát hiện qua protein M hoặc chuỗi nhẹ tăng trước khi có triệu chứng; cũng có thể biểu hiện bằng đau xương, thiếu máu, suy thận hay tổn thương mới. Điều trị duy trì và theo dõi định kỳ giúp kéo dài kiểm soát và phát hiện tiến triển sớm, nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ. Khi tái phát, bác sĩ thường chọn phối hợp thuốc có cơ chế khác với các thuốc đã dùng.
Nhập viện thường cần khi có suy thận cấp, tăng calci gây nôn hoặc lú lẫn, gãy xương cần can thiệp, chèn ép tủy sống, nhiễm trùng nặng, khó thở, chảy máu, mất nước hoặc tác dụng phụ điều trị không thể theo dõi ngoại trú. Một số giai đoạn như ghép tế bào gốc, truyền liệu pháp tế bào hoặc xử trí hội chứng giải phóng cytokine cũng đòi hỏi theo dõi tại cơ sở chuyên khoa. Quyết định dựa trên dấu hiệu sinh tồn, xét nghiệm và khả năng chăm sóc tại nhà; không nên trì hoãn vì sợ gián đoạn công việc.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

