Bệnh macroglobulin Waldenström là một lymphoma tế bào B tiến triển chậm, trong đó tế bào lymphoplasmacytic tích tụ ở tủy xương và tạo ra lượng IgM đơn dòng bất thường. IgM có kích thước lớn nên khi tăng nhiều có thể làm máu đặc hơn, gây đau đầu, nhìn mờ, chóng mặt, chảy máu niêm mạc hoặc rối loạn thần kinh; tế bào u cũng có thể gây thiếu máu, giảm tiểu cầu, hạch to, gan lách to, sụt cân và mệt. Không phải người có chẩn đoán đều cần điều trị ngay: trường hợp chưa có triệu chứng có thể được theo dõi chủ động. Chẩn đoán cần chứng minh protein IgM đơn dòng và tế bào lymphoplasmacytic trong tủy, đồng thời loại trừ IgM MGUS và các lymphoma khác. Điều trị đúng chỉ định giúp kiểm soát triệu chứng, giảm IgM và hạn chế biến chứng tăng độ nhớt hoặc tổn thương cơ quan.
Bệnh macroglobulin Waldenström là bệnh gì?
Bệnh macroglobulin Waldenström là một dạng lymphoma lymphoplasmacytic, tức ung thư dòng tế bào B có đặc điểm trung gian giữa lympho và tương bào. Dòng tế bào này thâm nhiễm tủy xương và tiết immunoglobulin M đơn dòng. Biểu hiện bệnh có thể đến từ hai cơ chế: khối tế bào u làm giảm tạo máu hoặc gây hạch, gan lách to; protein IgM gây tăng độ nhớt, bệnh thần kinh, cryoglobulin, ngưng kết lạnh, rối loạn chảy máu hay tổn thương cơ quan khác. Bệnh khác IgM MGUS ở mức độ thâm nhiễm và đặc biệt là có triệu chứng hoặc tổn thương liên quan. Bệnh cũng cần phân biệt với lymphoma vùng rìa, đa u tủy tiết IgM và các nguyên nhân paraprotein IgM khác. Không phải mọi trường hợp có tiêu chuẩn mô bệnh học đều cần điều trị ngay nếu chưa có chỉ định lâm sàng.
| Tên bệnh | Bệnh macroglobulin Waldenström |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Waldenström macroglobulinemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Waldenström's disease; macroglobulinemia nguyên phát; lymphoma lymphoplasmacytic có protein IgM |
| Mã ICD-10 | C88.0 – Bệnh macroglobulin Waldenström |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | U lympho tế bào B tiến triển chậm thuộc nhóm lymphoma lymphoplasmacytic; chuyên khoa Huyết học – Ung thư |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tủy xương là vị trí chính; hạch, lách, gan, máu, hệ thần kinh, mắt, da, thận và hệ đông máu có thể bị ảnh hưởng bởi tế bào u hoặc IgM. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính huyết học mạn tính, thường tiến triển chậm và không lây; biểu hiện do thâm nhiễm tế bào lymphoplasmacytic hoặc do protein IgM đơn dòng. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp; chủ yếu xuất hiện ở người lớn tuổi và nam giới, với dữ liệu dịch tễ tại Việt Nam còn chưa đầy đủ. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh macroglobulin Waldenström
Một dòng tế bào B trưởng thành mang các biến đổi phân tử, thường có đột biến MYD88 L265P và đôi khi đột biến CXCR4, được kích hoạt kéo dài các đường tín hiệu sống còn như BTK và NF-κB. Tế bào lymphoplasmacytic tích tụ trong tủy, cạnh tranh không gian tạo máu và có thể lan đến lách, hạch hoặc mô khác. IgM đơn dòng do tế bào bệnh tiết ra làm tăng độ nhớt huyết tương khi nồng độ đủ cao; IgM còn có thể gắn với tế bào, thần kinh hoặc protein khác để gây ngưng kết lạnh, cryoglobulin, bệnh thần kinh và rối loạn đông cầm máu. Mức IgM không luôn phản ánh chính xác khối lượng u hay mức độ triệu chứng, nên điều trị phải dựa trên toàn cảnh lâm sàng.
Thực hành phân biệt IgM MGUS, Waldenström không triệu chứng và Waldenström có triệu chứng cần điều trị. Bệnh có thể được phân tầng nguy cơ bằng tuổi, hemoglobin, tiểu cầu, beta-2 microglobulin, albumin, LDH và một số đặc điểm phân tử; các mô hình mới tiếp tục được cập nhật. Về sinh học, tình trạng MYD88 và CXCR4 hỗ trợ chẩn đoán và có thể dự báo tốc độ đáp ứng với thuốc ức chế BTK, nhưng MYD88 không phải điều kiện bắt buộc để chẩn đoán. Bác sĩ còn phân loại theo biểu hiện trội như tăng độ nhớt, bệnh thần kinh, cryoglobulinemia, amyloidosis, hội chứng Bing–Neel hoặc chuyển dạng lymphoma tế bào lớn vì mỗi nhóm cần ưu tiên xử trí khác nhau.
Waldenström macroglobulinemia là bệnh hiếm, thường được chẩn đoán ở người khoảng 65–75 tuổi và gặp ở nam nhiều hơn nữ. Bệnh rất hiếm trước 40 tuổi. Tần suất được báo cáo cao hơn ở một số quần thể châu Âu và Bắc Mỹ, nhưng khác biệt có thể liên quan di truyền, cấu trúc dân số và khả năng phát hiện. Một số gia đình có nhiều người mắc bệnh lympho hoặc gammopathy đơn dòng, cho thấy yếu tố gia đình nhưng đa số người bệnh không có tiền sử tương tự. Dữ liệu mắc mới và sống còn tại Việt Nam còn hạn chế, vì vậy các con số quốc tế chỉ nên dùng làm bối cảnh chứ không dự báo nguy cơ cho từng người.
Bệnh phát triển theo quá trình dòng tế bào B bất thường nhân lên trong tủy và dần tạo nhiều IgM đơn dòng. Ở giai đoạn sớm, người bệnh có thể chỉ có IgM MGUS hoặc Waldenström không triệu chứng. Khi thâm nhiễm tủy làm giảm tạo máu, hoặc IgM gây tăng độ nhớt, tổn thương thần kinh, cryoglobulin, ngưng kết lạnh hay amyloidosis, bệnh trở thành có triệu chứng. Không có đường lây từ người sang người và cũng không hình thành do ăn uống hoặc tiếp xúc thông thường. Tốc độ chuyển giai đoạn rất khác nhau, vì vậy theo dõi xu hướng xét nghiệm và triệu chứng quan trọng hơn một kết quả đơn lẻ.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh macroglobulin Waldenström
Nguyên nhân cụ thể của Waldenström macroglobulinemia chưa được xác định. Bệnh phát sinh khi một dòng tế bào B tích lũy bất thường di truyền và tín hiệu tăng trưởng, trong đó MYD88 L265P hiện diện ở phần lớn ca và CXCR4 biến đổi ở một tỷ lệ nhỏ hơn. IgM MGUS được xem là tình trạng tiền thân quan trọng, nhưng chỉ một phần người có IgM MGUS tiến triển. Tiền sử gia đình bệnh lymphoma hoặc gammopathy đơn dòng có thể làm tăng nguy cơ. Nhiễm trùng, tự miễn và phơi nhiễm môi trường từng được nghiên cứu, song chưa đủ bằng chứng để khẳng định một tác nhân đơn lẻ là nguyên nhân trực tiếp.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao, giới nam, nguồn gốc gia đình có bệnh lympho hoặc gammopathy đơn dòng và tiền sử IgM MGUS. Mức IgM, mức thâm nhiễm tủy, beta-2 microglobulin, albumin, hemoglobin và tình trạng MYD88 có thể liên quan nguy cơ tiến triển ở bệnh chưa triệu chứng, nhưng đây là công cụ chuyên môn chứ không phải yếu tố lối sống. Chưa có yếu tố thay đổi được nào được chứng minh rõ ràng có thể phòng bệnh. Hút thuốc, rượu hoặc một loại thực phẩm không được xem là nguyên nhân trực tiếp, dù lối sống lành mạnh vẫn có lợi cho khả năng chịu điều trị.
Nhóm cần được đánh giá kỹ gồm người lớn tuổi có IgM đơn dòng, người có IgM tăng dần, thiếu máu không giải thích được, hạch hoặc lách to, bệnh thần kinh ngoại biên không rõ nguyên nhân, hiện tượng Raynaud, ngưng kết lạnh, cryoglobulin hoặc triệu chứng tăng độ nhớt. Người có IgM MGUS và nhiều yếu tố nguy cơ tiến triển cần theo dõi sát hơn. Người đang dùng thuốc chống đông, có bệnh tim hoặc tiền sử chảy máu có thể dễ gặp biến chứng khi điều trị bằng một số thuốc. Không khuyến cáo sàng lọc đại trà ở người khỏe mạnh chỉ vì tuổi cao.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh macroglobulin Waldenström
Bệnh có thể hoàn toàn không triệu chứng trong nhiều năm. Khi xuất hiện biểu hiện, thiếu máu và mệt thường liên quan thâm nhiễm tủy; hạch, lách hoặc gan to phản ánh khối tế bào u. IgM có thể gây triệu chứng không tương xứng với kích thước khối u, gồm đau đầu, nhìn mờ, chảy máu mũi, tê bì, lạnh đầu chi, ban xuất huyết hoặc hiện tượng máu kết tủa khi lạnh. Một số người có sụt cân, sốt nhẹ hoặc đổ mồ hôi đêm. Tăng độ nhớt có thể xảy ra ở IgM cao nhưng không có ngưỡng tuyệt đối áp dụng cho mọi người; triệu chứng và đo độ nhớt phải được diễn giải cùng nhau.
- Mệt, khó gắng sức, da nhợt do thiếu máu khi tủy xương bị thâm nhiễm.
- Đau đầu, chóng mặt, ù tai hoặc nhìn mờ khi IgM làm tăng độ nhớt của huyết tương.
- Chảy máu mũi, chảy máu lợi hoặc bầm tím do rối loạn chức năng tiểu cầu và tương tác của IgM.
- Tê, châm chích, đau rát hoặc yếu nhẹ ở bàn chân và bàn tay do bệnh thần kinh liên quan IgM.
- Hạch to, đầy bụng hoặc nhanh no khi lách hoặc gan to.
- Sụt cân, sốt kéo dài mức độ nhẹ hoặc đổ mồ hôi đêm khi lymphoma hoạt động.
- Nhạy cảm với lạnh, tím đầu ngón hoặc hiện tượng Raynaud nếu có ngưng kết lạnh hoặc cryoglobulin.
- Khó thở, phù hoặc protein niệu khi có amyloidosis hay tổn thương thận liên quan IgM.
- Rối loạn thăng bằng, liệt dây thần kinh, lú lẫn hoặc co giật trong hội chứng Bing–Neel do tế bào bệnh xâm nhập hệ thần kinh trung ương.
- Ban tím, loét da hoặc đau khớp do cryoglobulinemia.
- Thiếu máu tan máu do kháng thể lạnh, biểu hiện vàng da hoặc nước tiểu sẫm khi nhiễm lạnh.
- Khối hạch tăng nhanh, sốt cao và LDH tăng có thể gợi ý chuyển dạng lymphoma tế bào lớn.
Nên đặt lịch khám: khi có mệt kéo dài, thiếu máu, IgM đơn dòng, hạch to, tê bì đối xứng hoặc triệu chứng tăng khi lạnh. Cần khám trong ngày: khi đau đầu mới, nhìn mờ, chảy máu niêm mạc, khó thở, sốt, vàng da hoặc yếu tăng nhanh. Cần tái khám sớm: khi hemoglobin giảm, IgM tăng nhanh, xuất hiện hạch mới, neuropathy tiến triển hoặc tác dụng phụ thuốc. Người đang được theo dõi không triệu chứng nên giữ lịch xét nghiệm ngay cả khi cảm thấy khỏe, vì chỉ định điều trị dựa trên xu hướng và tổn thương liên quan.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu nếu nhìn mờ đột ngột, mất thị lực, lú lẫn, nói khó, yếu liệt, đau đầu dữ dội, co giật, khó thở, đau ngực, chảy máu không cầm hoặc ngất. Những dấu hiệu này có thể liên quan tăng độ nhớt, đột quỵ, chảy máu nặng hoặc biến chứng khác. Người đang dùng thuốc ức chế BTK hoặc thuốc chống đông cần đặc biệt chú ý chảy máu và rối loạn nhịp. Không tự lái xe khi có rối loạn thần kinh hoặc thị giác. Không trì hoãn để uống thêm nước, dùng aspirin hay thuốc dân gian, vì trao đổi huyết tương có thể cần được thực hiện khẩn.
Chẩn đoán Bệnh macroglobulin Waldenström
Quy trình chẩn đoán xác nhận protein IgM đơn dòng, chứng minh thâm nhiễm tủy bởi tế bào lymphoplasmacytic và loại trừ các bệnh khác. Bác sĩ đánh giá triệu chứng do khối u, do IgM và các nguyên nhân không liên quan. Điện di, miễn dịch cố định, định lượng IgM, công thức máu, chức năng thận gan, LDH, beta-2 microglobulin và đo độ nhớt được lựa chọn theo biểu hiện. Sinh thiết tủy với mô học, miễn dịch dòng chảy và xét nghiệm MYD88 giúp định danh dòng bệnh. Hình ảnh dùng khi nghi hạch, gan lách to hoặc tổn thương ngoài tủy. IgM cao một mình không đủ chẩn đoán hay quyết định điều trị.
Bác sĩ hỏi đau đầu, thị giác, chảy máu, tê bì, nhạy lạnh, triệu chứng B, thuốc chống đông và tiền sử IgM MGUS. Khám tập trung vào da niêm mạc nhợt hoặc xuất huyết, đáy mắt khi nghi tăng độ nhớt, hạch ngoại vi, kích thước gan lách, dấu suy tim, phù và tổn thương da do cryoglobulin. Khám thần kinh đánh giá cảm giác, sức cơ, dáng đi và dây thần kinh sọ. Thể trạng, huyết áp, nhịp tim và nguy cơ té ngã giúp lựa chọn thuốc. Người bệnh không nên tự kiểm tra đáy mắt hoặc thực hiện nghiệm pháp lạnh gây đau để xác định ngưng kết lạnh.
Điện di và miễn dịch cố định: xác định IgM đơn dòng và lượng M-protein. Định lượng IgM và độ nhớt huyết tương: hỗ trợ đánh giá tăng độ nhớt, nhưng triệu chứng quan trọng hơn ngưỡng đơn độc. Công thức máu, reticulocyte, bilirubin, haptoglobin và Coombs trực tiếp: đánh giá thiếu máu, giảm tiểu cầu hoặc tan máu lạnh. Sinh thiết tủy: xác định tế bào lymphoplasmacytic, miễn dịch dòng chảy và loại trừ lymphoma khác. MYD88 L265P và CXCR4: hỗ trợ chẩn đoán, tiên lượng và chọn thuốc ức chế BTK. Xét nghiệm cryoglobulin, kháng thể anti-MAG, protein niệu hoặc amyloid được chỉ định theo hội chứng.
CT ngực, bụng và chậu có thể đánh giá hạch, gan lách và tổn thương ngoài tủy khi có chỉ định điều trị hoặc triệu chứng gợi ý. PET/CT không bắt buộc thường quy nhưng hữu ích khi nghi chuyển dạng lymphoma tế bào lớn hoặc tổn thương chuyển hóa khác thường. MRI não và cột sống được dùng khi nghi hội chứng Bing–Neel hoặc triệu chứng thần kinh trung ương. Siêu âm có thể theo dõi gan lách trong một số bối cảnh. Hình ảnh không thay thế sinh thiết tủy và không dùng chỉ để đánh giá nồng độ IgM. Chọn phương tiện theo câu hỏi lâm sàng, chức năng thận và khả năng tiếp cận.
Chẩn đoán Waldenström macroglobulinemia dựa trên IgM đơn dòng trong huyết thanh và thâm nhiễm tủy xương bởi lymphoma lymphoplasmacytic có kiểu hình phù hợp. Một số tài liệu thực hành sử dụng mức thâm nhiễm từ 10% để phân biệt với IgM MGUS, trong khi đồng thuận IWWM nhấn mạnh không nên dùng ngưỡng IgM hoặc thâm nhiễm tùy tiện nếu mô bệnh học và bối cảnh lâm sàng phù hợp. MYD88 thường dương tính nhưng không bắt buộc. Chỉ định điều trị cần có triệu chứng hoặc tổn thương liên quan như thiếu máu, giảm tiểu cầu, tăng độ nhớt, bệnh thần kinh, cryoglobulin, amyloidosis, hạch hoặc lách to có triệu chứng; không điều trị chỉ vì IgM cao ở người ổn định.
Điều trị Bệnh macroglobulin Waldenström
Nguyên tắc đầu tiên là chỉ điều trị khi có triệu chứng hoặc tổn thương liên quan, còn người chưa triệu chứng được theo dõi chủ động. Tăng độ nhớt có triệu chứng cần trao đổi huyết tương khẩn để giảm IgM nhanh, sau đó phải điều trị dòng tế bào bệnh. Lựa chọn toàn thân cân bằng hiệu quả, thời gian điều trị cố định hay liên tục, tình trạng MYD88/CXCR4, nguy cơ chảy máu, rung nhĩ, neuropathy, chức năng thận và ưu tiên của người bệnh. Hóa-miễn dịch và thuốc ức chế BTK là hai chiến lược chính. Không dùng IgM đơn độc làm mục tiêu; cải thiện thiếu máu, thần kinh, hạch và chất lượng sống cũng quan trọng.
Phác đồ hóa-miễn dịch thường kết hợp kháng thể anti-CD20 rituximab với bendamustine hoặc cyclophosphamide và corticosteroid. Thuốc ức chế BTK như zanubrutinib hoặc ibrutinib có thể dùng liên tục, đặc biệt khi cần tránh hóa trị; lựa chọn dựa trên đột biến, bệnh tim, chảy máu và tương tác thuốc. Một số thuốc khác như bortezomib, venetoclax hoặc pirtobrutinib được cân nhắc ở tái phát hay bối cảnh chọn lọc. Rituximab có thể làm IgM tăng tạm thời, vì vậy người có IgM rất cao hoặc triệu chứng tăng độ nhớt cần kế hoạch phòng ngừa và theo dõi. Không tự ngừng thuốc ức chế BTK đột ngột vì IgM có thể tăng lại.
Trao đổi huyết tương là thủ thuật quan trọng nhất khi tăng độ nhớt có triệu chứng; thủ thuật loại bớt IgM trong huyết tương và có thể cải thiện nhanh thị giác, thần kinh hoặc chảy máu. Hiệu quả chỉ tạm thời vì tế bào u vẫn sản xuất IgM, nên phải nối tiếp điều trị đặc hiệu. Chọc hút hoặc sinh thiết tủy là thủ thuật chẩn đoán, không phải điều trị. Ghép tế bào gốc tự thân hiếm khi được cân nhắc ở người trẻ, bệnh tái phát nhiều lần và còn nhạy điều trị. Mỗi can thiệp cần đánh giá đường truyền, nguy cơ tụt huyết áp, chảy máu, nhiễm trùng và bệnh tim.
Phẫu thuật không phải phương pháp điều trị Waldenström macroglobulinemia. Sinh thiết hạch hoặc mô có thể cần khi chẩn đoán chưa rõ hoặc nghi chuyển dạng lymphoma, nhưng mục tiêu là lấy mẫu chứ không cắt bỏ bệnh toàn thân. Cắt lách rất hiếm và chỉ cân nhắc trong tình huống chọn lọc khi lách to gây triệu chứng hoặc giảm tế bào máu không kiểm soát bằng phương pháp khác. Quyết định phải dựa trên hội chẩn vì người bệnh có thể tăng nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng và huyết khối. Điều trị chính vẫn là thuốc và xử trí biến chứng IgM.
Chăm sóc hỗ trợ gồm truyền hồng cầu khi thiếu máu có chỉ định, xử trí nhiễm trùng, tiêm chủng phù hợp, điều trị đau thần kinh, giữ ấm khi có ngưng kết lạnh và chăm sóc da nếu cryoglobulin. Người bệnh tăng độ nhớt cần tránh mất nước và được đánh giá trước khi truyền hồng cầu nhiều, vì tăng thể tích tế bào có thể làm độ nhớt nặng hơn. Vật lý trị liệu giúp duy trì thăng bằng khi neuropathy. Tư vấn chảy máu, tương tác thuốc, kiểm soát huyết áp và nhịp tim đặc biệt quan trọng với thuốc ức chế BTK. Hỗ trợ tâm lý và chăm sóc giảm nhẹ có thể phối hợp từ sớm.
Theo dõi bao gồm triệu chứng, công thức máu, IgM, điện di protein, chức năng thận gan, LDH, hạch và kích thước lách. Đáp ứng không được đánh giá chỉ bằng IgM vì một số thuốc làm IgM và khối tủy thay đổi không đồng bộ. Bác sĩ theo dõi chảy máu, rung nhĩ, tăng huyết áp, nhiễm trùng, giảm tế bào máu và neuropathy theo thuốc đang dùng. Đo độ nhớt, khám mắt, xét nghiệm cryoglobulin hoặc đánh giá thần kinh được lặp lại khi có biểu hiện tương ứng. Người bệnh cần báo ngay nhìn mờ, đau đầu tăng, chảy máu, sốt, hồi hộp hoặc yếu thần kinh.
Thời gian phụ thuộc chiến lược. Hóa-miễn dịch thường được dùng trong số chu kỳ giới hạn rồi theo dõi, trong khi thuốc ức chế BTK thường dùng liên tục đến khi bệnh tiến triển hoặc độc tính không chấp nhận được. Trao đổi huyết tương chỉ là biện pháp ngắn hạn trong tăng độ nhớt. Người bệnh chưa triệu chứng có thể được theo dõi nhiều năm mà chưa cần thuốc. Sau mỗi đợt điều trị, thời gian lui bệnh khác nhau theo sinh học bệnh và độ sâu đáp ứng. Không có mốc cố định bảo đảm hết bệnh; kế hoạch được điều chỉnh theo chất lượng sống và nguy cơ tích lũy độc tính.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng do IgM gồm tăng độ nhớt, xuất huyết, bệnh thần kinh, cryoglobulinemia, ngưng kết lạnh, amyloidosis và rối loạn chức năng tiểu cầu. Thâm nhiễm tủy gây thiếu máu, giảm tiểu cầu hoặc nhiễm trùng; hạch và lách to có thể gây đau hoặc đầy bụng. Hiếm hơn là hội chứng Bing–Neel, tổn thương thận và chuyển dạng thành lymphoma tế bào lớn tiến triển nhanh. Điều trị có thể gây giảm tế bào máu, nhiễm trùng, rung nhĩ, tăng huyết áp, chảy máu, tiêu chảy hoặc neuropathy tùy thuốc. Biến chứng cần được tách rõ khỏi triệu chứng do bệnh nền khác ở người cao tuổi.
Waldenström macroglobulinemia thường tiến triển chậm và nhiều người sống lâu với các giai đoạn theo dõi xen kẽ điều trị. Tiên lượng phụ thuộc tuổi, hemoglobin, tiểu cầu, albumin, beta-2 microglobulin, LDH, tình trạng MYD88 hoặc TP53, mức độ triệu chứng và khả năng đáp ứng. Người có chuyển dạng lymphoma, hội chứng Bing–Neel hoặc amyloidosis thường cần đánh giá riêng. Nhiều người tử vong vì nguyên nhân khác không liên quan bệnh, nên giảm độc tính và bảo tồn chức năng là mục tiêu quan trọng. Con số sống còn quần thể không nên được dùng để dự đoán chính xác cho cá nhân.
Bệnh có thể tái phát sau hóa-miễn dịch hoặc tiến triển trong khi dùng thuốc liên tục. Dấu hiệu gồm IgM tăng kèm thiếu máu, hạch, lách to, triệu chứng tăng độ nhớt hoặc neuropathy nặng hơn; IgM tăng nhẹ đơn độc chưa luôn cần đổi điều trị. Nguy cơ tái phát và lựa chọn tiếp theo phụ thuộc thời gian đáp ứng, thuốc đã dùng, đột biến MYD88/CXCR4, bệnh tim mạch và độc tính trước đó. Tuân thủ thuốc, tránh tương tác và tái khám đúng lịch giúp hạn chế mất kiểm soát, nhưng không có biện pháp sinh hoạt nào ngăn tái phát chắc chắn.
Chưa có cách phòng mắc Waldenström macroglobulinemia và không khuyến cáo sàng lọc đại trà. Người có IgM MGUS có thể giảm nguy cơ biến chứng bằng theo dõi đúng lịch và báo sớm mệt, chảy máu, nhìn mờ, tê yếu hoặc triệu chứng khi lạnh. Trong điều trị, tiêm chủng, vệ sinh tay, xử trí nhiễm trùng, kiểm soát huyết áp, tránh thuốc làm tăng chảy máu khi chưa hỏi bác sĩ và giữ đủ nước giúp phòng biến chứng. Phòng tái phát chủ yếu dựa vào lựa chọn điều trị phù hợp và theo dõi, không dựa vào chế độ kiêng hoặc sản phẩm bổ sung.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh macroglobulin Waldenström
Không có thực phẩm nào làm giảm IgM hoặc chữa Waldenström macroglobulinemia. Chế độ ăn nên đủ năng lượng, protein và rau quả, điều chỉnh theo thiếu máu, bệnh thận, đái tháo đường hoặc thuốc đang dùng. Người có ngưng kết lạnh cần giữ ấm cơ thể hơn là kiêng một nhóm thức ăn. Khi dùng thuốc ức chế BTK, cần hỏi bác sĩ về bưởi hoặc sản phẩm có thể ảnh hưởng enzym chuyển hóa và về các thảo dược tăng chảy máu. Không tự dùng sắt nếu chưa chứng minh thiếu sắt, vì thiếu máu của bệnh không phải lúc nào cũng do thiếu sắt.
Vận động đều giúp duy trì sức bền và thăng bằng, đặc biệt khi bệnh thần kinh ngoại biên làm tăng nguy cơ té ngã. Nên chọn đi bộ, tập sức mạnh nhẹ và bài thăng bằng trong môi trường an toàn; dùng dụng cụ hỗ trợ nếu cần. Tránh tập quá sức khi thiếu máu, chóng mặt, nhìn mờ hoặc có triệu chứng tăng độ nhớt. Người có ngưng kết lạnh nên giữ ấm, tránh bơi nước lạnh hoặc phơi lạnh kéo dài. Trong giai đoạn sốt, chảy máu, giảm tiểu cầu hoặc sau truyền thuốc, mức hoạt động cần điều chỉnh theo hướng dẫn.
Có thể ghi mệt, đau đầu, thị giác, chảy máu mũi hoặc lợi, tê bì, nhạy lạnh, nhịp tim, huyết áp và tác dụng phụ thuốc. Cân nặng, sốt và khả năng đi lại cũng hữu ích, nhưng không thể thay thế công thức máu, IgM hoặc đo độ nhớt. Người dùng thuốc ức chế BTK nên mang danh sách thuốc để kiểm tra tương tác khi khám nơi khác. Nhìn mờ, yếu liệt, chảy máu kéo dài, khó thở, đau ngực, sốt hoặc hồi hộp kéo dài cần liên hệ ngay. Không tự kết luận tăng độ nhớt chỉ từ IgM cũ hoặc triệu chứng mơ hồ.
- Không yêu cầu điều trị chỉ vì IgM cao nếu chưa có triệu chứng hoặc tổn thương được bác sĩ xác định.
- Không tự dùng aspirin, thuốc chống viêm, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung có thể làm tăng chảy máu.
- Không ngừng thuốc ức chế BTK đột ngột hoặc bỏ nhiều liều mà không báo đội điều trị.
- Không trì hoãn cấp cứu khi nhìn mờ, lú lẫn, yếu liệt hoặc chảy máu nhiều để chờ xét nghiệm IgM.
- Không phơi lạnh kéo dài khi có ngưng kết lạnh, cryoglobulin hoặc đau tím đầu chi.
- Không dùng chế độ ăn hay thanh lọc cơ thể thay thế trao đổi huyết tương hoặc điều trị lymphoma.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Waldenström macroglobulinemia gần như không gặp ở trẻ em. IgM đơn dòng, hạch hoặc thiếu máu ở trẻ cần được đánh giá ưu tiên các bệnh miễn dịch, nhiễm trùng, rối loạn di truyền và lymphoma khác. Nếu nghi ngờ, mẫu tủy và mô nên được xem xét tại trung tâm huyết học nhi có kinh nghiệm, vì tiêu chuẩn và dữ liệu điều trị chủ yếu đến từ người lớn. Không áp dụng trực tiếp thuốc hoặc chiến lược theo dõi của người cao tuổi cho trẻ; bảo tồn phát triển, sinh sản và độc tính lâu dài phải được cân nhắc.
Phần lớn người bệnh là người cao tuổi, thường có bệnh tim mạch, suy thận, thuốc chống đông và nguy cơ té ngã. Thiếu máu hoặc tăng độ nhớt có thể biểu hiện bằng lú lẫn, mất thăng bằng hoặc suy giảm chức năng hơn là triệu chứng điển hình. Chọn giữa hóa-miễn dịch và thuốc ức chế BTK cần đánh giá khả năng tuân thủ điều trị liên tục, rung nhĩ, tăng huyết áp, chảy máu, neuropathy và hỗ trợ gia đình. Giảm liều hoặc đổi lịch có thể cần thiết, nhưng mục tiêu vẫn là kiểm soát triệu chứng và duy trì độc lập.
Waldenström macroglobulinemia trong thai kỳ rất hiếm. Nếu bệnh không triệu chứng, theo dõi sát có thể phù hợp; nếu tăng độ nhớt hoặc tổn thương cơ quan, trao đổi huyết tương có thể được dùng để kiểm soát nhanh trong khi xây dựng kế hoạch toàn thân. Nhiều thuốc hóa trị, anti-CD20 và ức chế BTK có dữ liệu thai kỳ hạn chế hoặc nguy cơ cho thai, nên quyết định phải có huyết học và sản khoa nguy cơ cao. Không tự trì hoãn điều trị hoặc ngừng thuốc. Chẩn đoán hình ảnh và thời điểm sinh được cá thể hóa theo tuổi thai và mức độ bệnh.
Dữ liệu bài tiết qua sữa của nhiều thuốc dùng trong Waldenström còn hạn chế. Rituximab, bendamustine, cyclophosphamide và thuốc ức chế BTK có đặc điểm dược học khác nhau, nên không thể áp dụng một thời gian ngừng bú chung. Cần cân nhắc lợi ích cho mẹ, nguy cơ cho trẻ và thời gian điều trị; một số phác đồ có thể yêu cầu tạm ngừng cho bú. Người mẹ không nên tự bỏ thuốc để duy trì sữa hoặc tự cho bú lại sau vài ngày nếu chưa được tư vấn từ huyết học, sản khoa và nhi khoa.
Bệnh và điều trị có thể giảm immunoglobulin bình thường, giảm bạch cầu và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng. Sốt có thể nhẹ hoặc không điển hình ở người cao tuổi, vì vậy ngưỡng đi khám nên thấp hơn. Thuốc anti-CD20 và một số phối hợp làm giảm đáp ứng vaccine; bác sĩ có thể lên lịch tiêm chủng trước điều trị và cân nhắc dự phòng nhiễm trùng. Người bệnh không tự dùng vaccine sống, kháng sinh hoặc immunoglobulin. Ho kéo dài, khó thở, zona, tiêu chảy hoặc vết loét không lành cần được báo sớm.
Rung nhĩ, tăng huyết áp, bệnh mạch vành, tiền sử chảy máu, dùng thuốc chống đông, bệnh thần kinh, suy thận và bệnh gan ảnh hưởng mạnh đến lựa chọn thuốc. Thuốc ức chế BTK có thể tăng nguy cơ chảy máu, tăng huyết áp hoặc loạn nhịp; bortezomib có thể làm neuropathy nặng hơn; hóa trị cần điều chỉnh theo chức năng cơ quan. Tương tác với thuốc chống nấm, kháng sinh và thuốc tim mạch phải được rà soát. Kế hoạch điều trị nên thống nhất giữa huyết học, tim mạch và các chuyên khoa liên quan.
Sau phẫu thuật, người bệnh cần được đánh giá nguy cơ chảy máu nếu đang dùng thuốc ức chế BTK, thuốc chống đông hoặc có rối loạn tiểu cầu do IgM. Thời điểm tạm ngừng và dùng lại thuốc phải do bác sĩ phẫu thuật và huyết học phối hợp, vì ngừng kéo dài có thể làm IgM tăng trở lại. Thiếu máu, nhiễm trùng và huyết khối cũng cần theo dõi. Chảy máu vết mổ, đau ngực, khó thở, sốt hoặc rối loạn thị giác sau mổ cần được đánh giá sớm.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh macroglobulin Waldenström
Không phải mọi người được chẩn đoán đều cần điều trị ngay. Người chưa có thiếu máu đáng kể, tăng độ nhớt có triệu chứng, hạch hoặc lách gây khó chịu, bệnh thần kinh tiến triển, cryoglobulin, amyloidosis hay tổn thương cơ quan có thể được theo dõi chủ động. Điều trị sớm chỉ vì IgM cao chưa chứng minh lợi ích cho mọi trường hợp và có thể gây độc tính không cần thiết. Bác sĩ sẽ xem xu hướng IgM, công thức máu, triệu chứng và các bệnh kèm để xác định thời điểm phù hợp.
Tăng độ nhớt có thể làm giảm lưu thông ở não, mắt và niêm mạc, gây đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, chảy máu mũi, khó thở, lú lẫn hoặc hiếm hơn là đột quỵ. Mức IgM cao làm tăng nguy cơ nhưng không có một ngưỡng duy nhất dự đoán triệu chứng cho mọi người. Khi có biểu hiện thần kinh, thị giác hoặc chảy máu, cần đánh giá cấp cứu và có thể phải trao đổi huyết tương. Thủ thuật này giảm IgM nhanh nhưng chỉ tạm thời, nên vẫn cần điều trị bệnh nền.
Bệnh thường được xem là lymphoma mạn tính có thể kiểm soát, nhưng chưa có phương pháp chữa khỏi thường quy. Nhiều người có thời gian dài không cần điều trị hoặc đạt lui bệnh kéo dài sau hóa-miễn dịch hay thuốc ức chế BTK. Mục tiêu là giảm triệu chứng, phục hồi công thức máu, kiểm soát IgM và duy trì chất lượng sống với độc tính thấp nhất. Khi bệnh tái phát, vẫn có nhiều lựa chọn khác tùy thuốc đã dùng, đột biến và bệnh nền. Tiên lượng cá nhân cần được bác sĩ cập nhật theo từng giai đoạn.
Không phải tất cả người bệnh đều phải tránh lạnh. Kiêng lạnh đặc biệt quan trọng khi có ngưng kết lạnh hoặc cryoglobulinemia, vì nhiệt độ thấp có thể gây đau, tím đầu ngón, tan máu hoặc tổn thương da. Khi đó nên mặc ấm, tránh nước lạnh và báo bác sĩ nếu nước tiểu sẫm, vàng da hoặc loét đầu chi. Nếu không có hội chứng liên quan lạnh, sinh hoạt trong môi trường mát thường không gây bệnh tiến triển. Bác sĩ có thể làm xét nghiệm để xác định cơ chế trước khi đưa ra khuyến cáo.
Bệnh có thể tái phát vì tế bào lymphoma thường không được loại bỏ hoàn toàn. Sau hóa-miễn dịch, một số người có nhiều năm lui bệnh; với thuốc ức chế BTK, bệnh có thể được kiểm soát khi duy trì thuốc liên tục. Tái phát được xác định bằng sự kết hợp của triệu chứng, công thức máu, hạch, lách và IgM, không chỉ một lần IgM tăng. Khi cần điều trị lại, bác sĩ cân nhắc độ dài đáp ứng trước, độc tính, MYD88/CXCR4 và bệnh tim mạch để chọn chiến lược khác hoặc tái sử dụng phác đồ phù hợp.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

