Loãng xương là tình trạng mật độ khoáng xương và chất lượng vi cấu trúc suy giảm, làm xương dễ gãy. Bệnh có thể diễn tiến âm thầm hoặc gây các biểu hiện như thường không có triệu chứng trước khi gãy, đau lưng do xẹp đốt sống, giảm chiều cao và gù, đau, sưng hoặc mất chức năng sau chấn thương nhẹ. Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ thường liên quan lão hóa và thiếu estrogen sau mãn kinh, dùng glucocorticoid kéo dài, cường giáp, cường cận giáp hoặc suy sinh dục, bệnh celiac, bệnh thận hoặc viêm mạn. Việc chẩn đoán cần kết hợp bệnh sử, khám lâm sàng, xét nghiệm và phương tiện hình ảnh phù hợp thay vì chỉ dựa vào một triệu chứng hoặc một kết quả đơn lẻ. Điều trị tập trung vào giảm nguy cơ gãy bằng xử lý nguyên nhân thứ phát, vận động, dinh dưỡng, phòng té ngã và thuốc cho người có nguy cơ đủ cao. Phát hiện sớm và theo dõi đúng giúp giảm nguy cơ gãy cổ xương đùi, gãy đốt sống, gãy cổ tay, đau mạn, gù, mất vận động, huyết khối, viêm phổi và tăng phụ thuộc.
Loãng xương là bệnh gì?
Loãng xương là một bệnh hoặc tình trạng trong đó mật độ khoáng xương và chất lượng vi cấu trúc suy giảm, làm xương dễ gãy. Đây không phải chẩn đoán chỉ dựa trên cảm giác chủ quan; bác sĩ cần xem xét mức độ bất thường, tốc độ diễn tiến, bệnh nền và nguy cơ biến chứng. Loãng xương cần được phân biệt với các tình trạng có biểu hiện tương tự nhưng cơ chế khác. Giá trị của chẩn đoán nằm ở việc xác định đúng nguyên nhân để lựa chọn điều trị phù hợp và tránh can thiệp không cần thiết.
| Tên bệnh | Loãng xương |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Osteoporosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh xương giòn; giảm mật độ xương mức loãng xương |
| Mã ICD-10 | M81 – Loãng xương không kèm gãy xương bệnh lý; M80 khi có gãy xương bệnh lý |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; rối loạn chuyển hóa khoáng chất và xương Nội dung này được áp dụng trong bối cảnh Loãng xương và cần cá thể hóa theo nguyên nhân. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Xương cột sống, cổ xương đùi, đầu dưới xương quay và toàn bộ bộ xương |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính không lây, tiến triển âm thầm và làm tăng nguy cơ gãy xương do chấn thương nhẹ |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp, đặc biệt ở phụ nữ sau mãn kinh và người cao tuổi |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Loãng xương
Cơ chế chính của Loãng xương là hủy xương vượt tạo xương trong thời gian dài do lão hóa, thiếu estrogen, bệnh nền, thuốc hoặc lối sống. Quá trình này làm thay đổi chức năng của xương cột sống, cổ xương đùi, đầu dưới xương quay và toàn bộ bộ xương, từ đó tạo ra triệu chứng và biến chứng đặc trưng.
Loãng xương có thể được phân loại theo nguyên nhân nguyên phát hoặc thứ phát, theo diễn tiến cấp hoặc mạn, theo mức độ nhẹ đến nặng và theo có hay không có biến chứng. Phân loại giúp định hướng xét nghiệm, nhu cầu nhập viện và lựa chọn điều trị.
Loãng xương gặp nhiều hơn ở các nhóm nguy cơ như tuổi cao, nữ giới và mãn kinh, tiền sử gãy xương, tiền sử gia đình gãy cổ xương đùi. Tần suất thay đổi theo tuổi, giới, bệnh nền và bối cảnh chăm sóc. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế.
Không có đường lây. Loãng xương hình thành qua hủy xương vượt tạo xương trong thời gian dài do lão hóa, thiếu estrogen, bệnh nền, thuốc hoặc lối sống.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Loãng xương
- Lão hóa và thiếu estrogen sau mãn kinh.
- Dùng glucocorticoid kéo dài.
- Cường giáp, cường cận giáp hoặc suy sinh dục.
- Bệnh celiac, bệnh thận hoặc viêm mạn.
- Nhẹ cân, hút thuốc, uống rượu nhiều và ít vận động.
Yếu tố nguy cơ gồm tuổi cao, nữ giới và mãn kinh, tiền sử gãy xương, tiền sử gia đình gãy cổ xương đùi, glucocorticoid kéo dài, nhẹ cân và té ngã. Một số yếu tố có thể thay đổi bằng điều chỉnh thuốc, dinh dưỡng, vận động và kiểm soát bệnh nền; tuổi, giới và tiền sử gia đình không thể thay đổi.
Nhóm cần được đánh giá sớm gồm người có tuổi cao, nữ giới và mãn kinh, tiền sử gãy xương, tiền sử gia đình gãy cổ xương đùi, glucocorticoid kéo dài, người từng có biến chứng và người dùng thuốc ảnh hưởng đến chuyển hóa calci hoặc xương.
Triệu chứng và dấu hiệu của Loãng xương
Loãng xương có thể không gây triệu chứng khi nhẹ hoặc tiến triển chậm. Khi biểu hiện, triệu chứng phụ thuộc mức độ, tốc độ thay đổi và cơ quan bị ảnh hưởng. Người cao tuổi và người có nhiều bệnh nền có thể biểu hiện không điển hình.
- Thường không có triệu chứng trước khi gãy.
- Đau lưng do xẹp đốt sống.
- Giảm chiều cao và gù.
- Đau, sưng hoặc mất chức năng sau chấn thương nhẹ.
- Giảm vận động sau gãy xương.
- Đau mạn và hạn chế hô hấp do gù nặng.
- Gãy nhiều đốt sống âm thầm.
- Gãy đùi không điển hình liên quan một số điều trị kéo dài.
Nên đặt lịch khám: khi có triệu chứng kéo dài, kết quả xét nghiệm bất thường hoặc thuộc nhóm nguy cơ.
Cần khám trong ngày: khi triệu chứng tăng nhanh, đau nhiều, yếu rõ hoặc không ăn uống được.
Cần tái khám sớm: khi đang điều trị nhưng xuất hiện dấu hiệu mới hoặc nghi tác dụng phụ. Các lưu ý trên cần được áp dụng riêng cho người mắc Loãng xương.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi có đau hông dữ dội sau té ngã, không thể đứng hoặc chịu lực, biến dạng chi, tê yếu hai chân, mất kiểm soát tiểu tiện hoặc đau lưng đột ngột. Không tự lái xe khi tình trạng nặng, không trì hoãn để thử mẹo dân gian và không tự dùng thêm thuốc hoặc thực phẩm bổ sung.
Chẩn đoán Loãng xương
Chẩn đoán Loãng xương phối hợp bệnh sử, khám, xét nghiệm và hình ảnh khi cần. Các xét nghiệm chính gồm calci, phosphat và creatinin, 25-hydroxyvitamin D, công thức máu và chức năng gan, xét nghiệm tuyến giáp hoặc hormone sinh dục khi nghi nguyên nhân thứ phát, dấu ấn chu chuyển xương trong một số trường hợp. Người bệnh không nên tự kết luận từ một chỉ số đơn lẻ.
Bác sĩ hỏi về triệu chứng, thời điểm khởi phát, thuốc đang dùng, bệnh nền, dinh dưỡng và tiền sử gia đình; đồng thời đánh giá dấu hiệu tại xương cột sống, cổ xương đùi, đầu dưới xương quay và toàn bộ bộ xương, tình trạng toàn thân và nguy cơ biến chứng.
- Calci, phosphat và creatinin: được chỉ định để xác nhận bất thường, tìm nguyên nhân hoặc theo dõi điều trị.
- 25-hydroxyvitamin d: được chỉ định để xác nhận bất thường, tìm nguyên nhân hoặc theo dõi điều trị.
- Công thức máu và chức năng gan: được chỉ định để xác nhận bất thường, tìm nguyên nhân hoặc theo dõi điều trị.
- Xét nghiệm tuyến giáp hoặc hormone sinh dục khi nghi nguyên nhân thứ phát: được chỉ định để xác nhận bất thường, tìm nguyên nhân hoặc theo dõi điều trị.
- Dấu ấn chu chuyển xương trong một số trường hợp: được chỉ định để xác nhận bất thường, tìm nguyên nhân hoặc theo dõi điều trị.
DXA ở cột sống thắt lưng và cổ xương đùi là phương pháp chuẩn. X-quang hoặc đánh giá hình thái đốt sống giúp phát hiện gãy lún; CT hoặc MRI dùng khi đau cấp hoặc có dấu hiệu thần kinh.
Tiêu chuẩn chẩn đoán Loãng xương dựa trên ngưỡng xét nghiệm hoặc hình ảnh được công nhận, kết hợp bối cảnh lâm sàng và nguy cơ biến chứng. Khoảng tham chiếu và cách diễn giải có thể khác theo tuổi, giới và cơ sở xét nghiệm; không dùng để tự chẩn đoán tại nhà.
Điều trị Loãng xương
Mục tiêu điều trị là giảm nguy cơ gãy bằng xử lý nguyên nhân thứ phát, vận động, dinh dưỡng, phòng té ngã và thuốc cho người có nguy cơ đủ cao. Người có triệu chứng nặng, biến chứng cấp hoặc không thể theo dõi an toàn tại nhà cần được nhập viện.
Các nhóm điều trị có thể bao gồm bisphosphonate, thuốc ức chế RANKL, thuốc điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc, thuốc đồng hóa xương và các lựa chọn khác theo nguy cơ. Lựa chọn phụ thuộc nguyên nhân, chức năng thận, bệnh nền, nguy cơ tác dụng phụ và khả năng tuân thủ; không kê liều hoặc tự mua thuốc.
Can thiệp tạo hình đốt sống không dùng thường quy; chỉ cân nhắc ở một số người đau nặng kéo dài do gãy đốt sống mới sau đánh giá chuyên khoa.
Phẫu thuật được dùng để cố định hoặc thay khớp khi đã xảy ra gãy xương, đặc biệt gãy cổ xương đùi; sau đó vẫn cần điều trị loãng xương.
Chăm sóc hỗ trợ gồm dinh dưỡng phù hợp, duy trì vận động an toàn, phòng té ngã hoặc mất nước tùy bệnh, kiểm soát triệu chứng và rà soát thuốc. Không quảng bá sản phẩm thay thế điều trị y khoa. Nội dung này được áp dụng trong bối cảnh Loãng xương và cần cá thể hóa theo nguyên nhân.
Theo dõi triệu chứng, tác dụng phụ, các xét nghiệm chính gồm calci, phosphat và creatinin, 25-hydroxyvitamin D, công thức máu và chức năng gan, xét nghiệm tuyến giáp hoặc hormone sinh dục khi nghi nguyên nhân thứ phát và dấu hiệu biến chứng. Tần suất được cá thể hóa theo mức nguy cơ và loại điều trị.
Thời gian điều trị Loãng xương thay đổi từ xử trí ngắn hạn đến theo dõi nhiều năm tùy nguyên nhân. Không thể cam kết thời điểm khỏi; cần đánh giá lại định kỳ để điều chỉnh kế hoạch.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng có thể gồm gãy cổ xương đùi, gãy đốt sống, gãy cổ tay, đau mạn, gù, mất vận động, huyết khối, viêm phổi và tăng phụ thuộc. Nguy cơ tăng khi bệnh nặng, kéo dài, chẩn đoán muộn hoặc điều trị không phù hợp.
Tiên lượng của Loãng xương phụ thuộc nguyên nhân, mức độ, biến chứng và khả năng tuân thủ. Phát hiện sớm và điều trị đúng thường giúp kiểm soát tốt hơn và giảm tổn thương lâu dài.
Loãng xương có thể tái phát hoặc tiến triển nếu nguyên nhân nền chưa được kiểm soát, thuốc bị ngừng không phù hợp hoặc yếu tố nguy cơ tiếp tục tồn tại. Theo dõi định kỳ giúp phát hiện sớm.
Không phải mọi trường hợp Loãng xương đều phòng ngừa được. Có thể giảm nguy cơ bằng dinh dưỡng cân đối, vận động phù hợp, không hút thuốc, hạn chế rượu, rà soát thuốc và quản lý bệnh nền.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Loãng xương
Ưu tiên thực phẩm giàu calci, đủ protein và vitamin D; viên bổ sung chỉ dùng khi khẩu phần không đáp ứng hoặc có chỉ định.
Tập chịu trọng lượng, sức mạnh và thăng bằng; tránh gập hoặc xoắn cột sống mạnh nếu có gãy đốt sống và giảm vật cản gây té ngã trong nhà.
Có thể ghi nhận triệu chứng, thời điểm xuất hiện, mức vận động, thuốc đã dùng và các sự kiện như té ngã hoặc nôn mất nước. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm và khám chuyên môn. Nội dung này được áp dụng trong bối cảnh Loãng xương và cần cá thể hóa theo nguyên nhân.
- Không tự chẩn đoán từ một triệu chứng hoặc một kết quả xét nghiệm.
- Không tự dùng, tăng, giảm hoặc ngừng thuốc và thực phẩm bổ sung.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có dấu hiệu nặng.
- Không áp dụng chế độ ăn kiêng cực đoan khi chưa được đánh giá.
- Với Loãng xương, mọi thay đổi cần dựa trên đánh giá chuyên môn và kết quả theo dõi.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Loãng xương ở trẻ hiếm và thường thứ phát do bệnh mạn, bất động, dinh dưỡng hoặc glucocorticoid; chẩn đoán cần Z-score và tiền sử gãy.
Người cao tuổi có nguy cơ cao do mất xương, yếu cơ, giảm thị lực, đa thuốc và té ngã; điều trị cần chú ý chức năng thận và khả năng tuân thủ.
Loãng xương liên quan thai kỳ hiếm gặp; nhiều thuốc không phù hợp khi mang thai hoặc dự định mang thai nên cần đánh giá chuyên khoa.
Cho con bú có thể làm giảm mật độ xương tạm thời; khi có gãy xương hoặc bệnh nặng, quyết định tiếp tục cho bú và dùng thuốc phải cá thể hóa.
Người suy giảm miễn dịch có thể có nguyên nhân phối hợp, biểu hiện không điển hình và nguy cơ biến chứng cao hơn. Ngưỡng đi khám và xét nghiệm nên thấp hơn. Nội dung này được áp dụng trong bối cảnh Loãng xương và cần cá thể hóa theo nguyên nhân.
Bệnh thận, tim, nội tiết, ung thư hoặc bệnh tiêu hóa có thể thay đổi biểu hiện và lựa chọn điều trị Loãng xương. Kế hoạch cần được cá thể hóa và phối hợp chuyên khoa khi cần.
Sau phẫu thuật gãy xương, phục hồi vận động sớm, dinh dưỡng đủ và điều trị loãng xương giúp giảm nguy cơ tái gãy.
Câu hỏi thường gặp về Loãng xương
Loãng xương nguy hiểm chủ yếu vì làm tăng nguy cơ gãy xương. Gãy hông và gãy đốt sống có thể gây đau kéo dài, mất vận động và giảm khả năng tự lập. Bệnh thường không đau trước khi gãy.
Loãng xương thường là bệnh mạn tính nhưng có thể kiểm soát tốt. Mật độ xương có thể cải thiện và nguy cơ gãy giảm khi phối hợp thuốc, vận động, dinh dưỡng và phòng té ngã.
Không. Loãng xương không phải bệnh nhiễm trùng. Nguy cơ có thể tập trung trong gia đình do di truyền, vóc dáng và thói quen sống tương tự.
Có. Bài tập chịu trọng lượng, sức mạnh và thăng bằng giúp duy trì xương, cơ và giảm té ngã. Người đã gãy đốt sống cần tránh gập hoặc xoắn cột sống mạnh.
Nhiều người cần điều trị trong vài năm hoặc lâu hơn, tùy loại thuốc và nguy cơ gãy. Một số thuốc không nên ngừng đột ngột nếu chưa có phương án chuyển tiếp.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

