Cường aldosterone nguyên phát là tình trạng vỏ tuyến thượng thận sản xuất aldosterone quá mức và tương đối độc lập với hệ renin–angiotensin. Hormone dư thừa làm thận giữ natri, tăng thể tích tuần hoàn, tăng huyết áp và tăng thải kali; tuy nhiên nhiều người vẫn có kali máu bình thường. Bệnh có thể biểu hiện bằng tăng huyết áp khó kiểm soát, đau đầu, yếu cơ, chuột rút, khát hoặc tiểu nhiều.
So với tăng huyết áp nguyên phát có cùng mức huyết áp, cường aldosterone nguyên phát liên quan nguy cơ tim mạch và tổn thương thận cao hơn. Sàng lọc bằng aldosterone và renin, sau đó xác nhận và phân nhóm nguyên nhân, giúp lựa chọn điều trị thuốc kháng thụ thể mineralocorticoid hoặc phẫu thuật tuyến thượng thận phù hợp.
Cường aldosterone nguyên phát là bệnh gì?
Cường aldosterone nguyên phát là hội chứng tăng tiết aldosterone từ vỏ tuyến thượng thận không còn bị ức chế thích hợp khi thể tích tuần hoàn tăng và renin giảm. Aldosterone làm tăng tái hấp thu natri ở ống thận, đồng thời tăng bài tiết kali và ion hydro. Hậu quả thường thấy là tăng huyết áp, renin bị ức chế và đôi khi hạ kali máu hoặc kiềm chuyển hóa.
Bệnh khác với cường aldosterone thứ phát, trong đó aldosterone tăng do renin được kích hoạt bởi suy tim, xơ gan, hẹp động mạch thận hoặc giảm thể tích tuần hoàn. Việc phân biệt rất quan trọng vì cường aldosterone nguyên phát có điều trị đặc hiệu nhằm chặn tác dụng aldosterone hoặc loại bỏ tuyến thượng thận tiết hormone bất thường.
| Tên bệnh | Cường aldosterone nguyên phát |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Primary aldosteronism |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tăng aldosterone nguyên phát; hội chứng Conn; primary hyperaldosteronism |
| Mã ICD-10 | E26.0 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh tuyến thượng thận; nguyên nhân nội tiết của tăng huyết áp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Vỏ tuyến thượng thận là cơ quan khởi phát; tim, mạch máu, thận và hệ điện giải có thể bị ảnh hưởng thứ phát. |
| Tính chất bệnh | Bệnh nội tiết mạn tính, không lây; thường do một hoặc hai tuyến thượng thận tiết aldosterone không phù hợp. |
| Mức độ phổ biến | Là một trong các nguyên nhân thường gặp của tăng huyết áp thứ phát nhưng vẫn có thể bị bỏ sót; tần suất thay đổi theo quần thể và tiêu chí sàng lọc. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Cường aldosterone nguyên phát
Một vùng hoặc cả hai tuyến thượng thận tăng tổng hợp aldosterone, thường liên quan tăng hoạt tính enzym CYP11B2. Aldosterone gắn thụ thể mineralocorticoid tại ống góp, làm tăng kênh natri biểu mô và bơm natri–kali, từ đó giữ natri và nước nhưng thải kali. Thể tích tuần hoàn tăng làm renin giảm mạnh, song aldosterone vẫn duy trì không phù hợp. Ngoài tác động huyết động, hoạt hóa mineralocorticoid kéo dài có thể thúc đẩy viêm, xơ hóa cơ tim, mạch máu và thận.
- Thể một bên: thường do u tuyến tiết aldosterone hoặc tăng sản khu trú; có thể phù hợp với phẫu thuật.
- Thể hai bên: thường là tăng sản thượng thận hai bên; ưu tiên điều trị nội khoa.
- Thể gia đình: hiếm, liên quan biến thể di truyền; cách đánh giá tùy kiểu bệnh và tuổi khởi phát.
Bệnh gặp ở người trưởng thành có tăng huyết áp, đặc biệt khi huyết áp kháng trị, khởi phát sớm hoặc kèm hạ kali. Tần suất phụ thuộc cách chọn bệnh nhân và ngưỡng xét nghiệm. Dữ liệu dịch tễ đại diện cho Việt Nam còn hạn chế; tỷ lệ trong các trung tâm chuyên khoa có thể cao hơn cộng đồng do chọn lọc ca bệnh.
Không áp dụng
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Cường aldosterone nguyên phát
- U tuyến vỏ thượng thận tiết aldosterone.
- Tăng sản thượng thận hai bên hoặc tăng sản một bên.
- Các thể gia đình do biến thể gen ảnh hưởng tổng hợp aldosterone.
- Hiếm hơn là ung thư vỏ thượng thận tiết aldosterone hoặc tổn thương nhiều nốt.
Yếu tố gợi ý gồm tăng huyết áp kháng trị, tăng huyết áp kèm hạ kali tự phát hoặc do lợi tiểu, u thượng thận tình cờ, ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, tiền sử gia đình tăng huyết áp sớm hoặc đột quỵ sớm. Phần lớn yếu tố này giúp nhận diện đối tượng cần sàng lọc hơn là nguyên nhân trực tiếp có thể thay đổi.
Người có tăng huyết áp từ mức độ vừa đến nặng, cần nhiều thuốc, hạ kali, tăng huyết áp khởi phát trẻ, tiền sử gia đình cường aldosterone nguyên phát hoặc có khối thượng thận là nhóm cần được bác sĩ cân nhắc xét nghiệm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Cường aldosterone nguyên phát
Nhiều người không có triệu chứng đặc hiệu ngoài tăng huyết áp. Biểu hiện có thể kéo dài nhiều năm và mức độ không phản ánh hoàn toàn lượng aldosterone. Khi kali giảm rõ, người bệnh dễ xuất hiện yếu cơ, mệt, chuột rút, táo bón, hồi hộp, khát và tiểu nhiều.
- Tăng huyết áp: có thể dai dẳng, khó kiểm soát hoặc cần nhiều thuốc.
- Đau đầu, chóng mặt: thường liên quan huyết áp tăng nhưng không đặc hiệu.
- Mệt và yếu cơ: rõ hơn khi hạ kali máu.
- Chuột rút hoặc tê bì: có thể xuất hiện do rối loạn điện giải.
- Khát và tiểu nhiều: gặp khi thiếu kali ảnh hưởng khả năng cô đặc nước tiểu.
- Liệt mềm từng đợt do hạ kali nặng.
- Rối loạn nhịp tim liên quan rối loạn điện giải.
- Kiềm chuyển hóa có triệu chứng trong trường hợp nặng.
Nên đặt lịch khám: khi tăng huyết áp khó kiểm soát, cần từ nhiều thuốc, hoặc có u thượng thận tình cờ. Cần khám trong ngày: khi yếu cơ tăng nhanh, hồi hộp, nôn nhiều hoặc nghi hạ kali. Cần tái khám sớm: khi huyết áp, kali hoặc chức năng thận thay đổi sau điều chỉnh thuốc.
- Đau ngực, khó thở, yếu liệt một bên, méo miệng, nói khó hoặc đau đầu dữ dội kèm huyết áp rất cao.
- Ngất, hồi hộp kéo dài, yếu cơ nặng hoặc liệt nghi do hạ kali.
Chẩn đoán Cường aldosterone nguyên phát
Chẩn đoán gồm sàng lọc sinh hóa, đánh giá khả năng xác nhận, chụp hình tuyến thượng thận và xác định bệnh một bên hay hai bên. Thuốc đang dùng, tư thế lấy máu, lượng natri, kali và thời điểm xét nghiệm có thể làm sai kết quả, vì vậy cần bác sĩ chuẩn hóa quy trình.
Bác sĩ hỏi thời điểm phát hiện tăng huyết áp, số thuốc đang dùng, tiền sử hạ kali, ngưng thở khi ngủ, bệnh thận, tiền sử gia đình và triệu chứng yếu cơ. Khám tập trung vào huyết áp đúng kỹ thuật, dấu hiệu tổn thương tim mạch, tình trạng dịch và biểu hiện của nguyên nhân nội tiết khác.
- Aldosterone và renin: dùng sàng lọc và tính tỷ số aldosterone–renin; cần diễn giải cùng nồng độ tuyệt đối.
- Kali, natri, bicarbonate, creatinine: đánh giá rối loạn điện giải và chức năng thận.
- Nghiệm pháp xác nhận: có thể dùng truyền muối, nạp muối đường uống, captopril hoặc nghiệm pháp khác tùy bối cảnh; không phải mọi ca đều cần.
- Xét nghiệm di truyền: cân nhắc ở người khởi phát rất sớm hoặc có tiền sử gia đình phù hợp.
CT tuyến thượng thận giúp phát hiện khối, đánh giá kích thước và loại trừ tổn thương đáng ngờ. Tuy nhiên, nốt không tiết hormone thường gặp theo tuổi và CT có thể bỏ sót tổn thương nhỏ, nên hình ảnh đơn thuần không luôn đủ để quyết định bên phẫu thuật.
Chẩn đoán dựa trên aldosterone không phù hợp, renin bị ức chế và tỷ số aldosterone–renin tăng trong điều kiện lấy mẫu phù hợp; một số trường hợp cần nghiệm pháp xác nhận. Việc phân nhóm một bên hoặc hai bên thường dựa vào lấy mẫu tĩnh mạch thượng thận khi người bệnh là ứng viên phẫu thuật.
Điều trị Cường aldosterone nguyên phát
Mục tiêu là kiểm soát huyết áp, bình thường hóa kali, giảm tác động có hại của aldosterone và điều trị đúng thể bệnh. Thể một bên được cân nhắc phẫu thuật sau đánh giá chuyên sâu; thể hai bên hoặc không phẫu thuật được điều trị bằng thuốc đối kháng mineralocorticoid và kiểm soát nguy cơ tim mạch.
Spironolactone hoặc eplerenone thường được dùng để chặn thụ thể mineralocorticoid. Bác sĩ theo dõi kali, creatinine, huyết áp và tác dụng không mong muốn; thuốc có thể cần điều chỉnh khi suy thận, mang thai, dùng thuốc ảnh hưởng kali hoặc xuất hiện tác dụng nội tiết. Các thuốc hạ áp khác được phối hợp khi cần.
Lấy mẫu tĩnh mạch thượng thận là thủ thuật chuyên sâu dùng so sánh tiết aldosterone hai bên trước phẫu thuật. Kỹ thuật đòi hỏi trung tâm có kinh nghiệm và có giới hạn do khó đặt catheter, biến thiên giải phẫu và cách diễn giải.
Cắt tuyến thượng thận nội soi thường được cân nhắc khi xác định bệnh một bên và người bệnh đủ điều kiện. Phẫu thuật có thể cải thiện kali và giảm số thuốc hạ áp, nhưng không bảo đảm mọi trường hợp hết tăng huyết áp vì có thể đồng thời tồn tại tăng huyết áp nguyên phát.
Kiểm soát cân nặng, hạn chế natri hợp lý, ngủ đủ, điều trị ngưng thở khi ngủ và tuân thủ thuốc giúp hỗ trợ kiểm soát huyết áp. Người bệnh nên được hướng dẫn nhận biết dấu hiệu tăng kali hoặc hạ huyết áp sau điều trị.
Theo dõi huyết áp tại nhà, kali, creatinine và triệu chứng sau khởi trị hoặc tăng liều. Sau phẫu thuật cần kiểm tra sớm huyết áp, điện giải, chức năng thận và đánh giá lại nhu cầu thuốc. Về lâu dài tiếp tục quản lý nguy cơ tim mạch và tái đánh giá khi huyết áp xấu đi.
Điều trị nội khoa thường kéo dài lâu dài nếu bệnh hai bên. Sau phẫu thuật, quá trình điều chỉnh huyết áp và thuốc có thể diễn ra trong nhiều tuần đến nhiều tháng; mức hồi phục phụ thuộc thời gian mắc bệnh, tuổi, chức năng thận và bệnh tăng huyết áp đi kèm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Đột quỵ, rung nhĩ, phì đại thất trái, suy tim và bệnh mạch vành.
- Tổn thương thận mạn và protein niệu.
- Hạ kali gây yếu cơ, liệt hoặc rối loạn nhịp.
- Tăng kali hoặc suy giảm chức năng thận do điều trị nếu theo dõi không phù hợp.
Tiên lượng thường cải thiện rõ khi nhận diện sớm và điều trị đặc hiệu. Phẫu thuật có thể chữa được tình trạng thừa aldosterone ở bệnh một bên; huyết áp có thể hết hoặc chỉ cải thiện. Điều trị thuốc hiệu quả ở bệnh hai bên nếu liều đủ và theo dõi an toàn.
Sau phẫu thuật, tái phát sinh hóa không thường gặp nhưng vẫn có thể xảy ra, đặc biệt khi còn mô tiết hormone hoặc bệnh hai bên chưa nhận diện. Tăng huyết áp tái xuất hiện cũng có thể do nguyên nhân khác, vì vậy cần đánh giá lại thay vì tự tăng thuốc.
Không có biện pháp chắc chắn ngăn đa số trường hợp phát sinh. Phòng biến chứng dựa vào sàng lọc đúng đối tượng, điều trị sớm, kiểm soát huyết áp, không hút thuốc, quản lý cân nặng, đái tháo đường, lipid và duy trì theo dõi điện giải.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Cường aldosterone nguyên phát
Ưu tiên chế độ ăn ít thực phẩm chế biến sẵn và lượng natri phù hợp với kế hoạch điều trị. Không tự bổ sung kali hoặc dùng muối thay thế giàu kali khi đang dùng thuốc kháng mineralocorticoid, đặc biệt nếu có bệnh thận.
Vận động aerobic và sức mạnh mức vừa thường có lợi khi huyết áp ổn định. Tạm hoãn tập nặng khi huyết áp rất cao, hạ kali có triệu chứng hoặc mới thay đổi thuốc; tăng dần cường độ theo đánh giá của nhân viên y tế.
Đo huyết áp đúng kỹ thuật vào thời điểm cố định, ghi lại thuốc và triệu chứng như chóng mặt, yếu cơ, hồi hộp. Không thể theo dõi kali bằng triệu chứng đơn thuần; xét nghiệm máu theo lịch vẫn cần thiết.
- Không tự ngừng thuốc hạ áp trước xét nghiệm nếu chưa được bác sĩ hướng dẫn.
- Không tự uống kali, lợi tiểu hoặc thảo dược có tác dụng lợi tiểu.
- Không dựa vào một kết quả tỷ số aldosterone–renin để tự chẩn đoán.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có dấu hiệu đột quỵ, đau ngực hoặc rối loạn nhịp.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Bệnh hiếm ở trẻ em; tăng huyết áp nặng hoặc khởi phát rất sớm làm tăng nghi ngờ thể gia đình. Trẻ cần đánh giá bởi chuyên khoa nội tiết nhi và cân nhắc xét nghiệm di truyền, với mục tiêu huyết áp và thuốc được cá thể hóa theo tuổi.
Người cao tuổi thường có nốt thượng thận không hoạt động và nhiều bệnh nền, khiến việc phân biệt bên tiết hormone phức tạp. Nguy cơ hạ huyết áp tư thế, suy thận và tăng kali khi điều trị cao hơn nên cần tăng liều thận trọng.
Tăng huyết áp và hạ kali trong thai kỳ cần phối hợp sản khoa và nội tiết. Một số thuốc đối kháng mineralocorticoid không phù hợp ở thai kỳ; không tự ngừng thuốc mà cần bác sĩ lựa chọn phương án an toàn theo giai đoạn thai và mức độ bệnh.
Lựa chọn thuốc cần cân nhắc lượng bài tiết vào sữa, lợi ích kiểm soát huyết áp và nguy cơ cho trẻ. Không mặc định phải ngừng cho bú; bác sĩ sẽ chọn hoạt chất và lịch theo dõi phù hợp.
Không có nguy cơ mắc đặc hiệu do suy giảm miễn dịch, nhưng bệnh nền, thuốc đang dùng và chức năng thận có thể làm phức tạp điều trị. Cần ngưỡng thấp hơn để đánh giá nhiễm trùng hoặc mất nước vì chúng ảnh hưởng kali và huyết áp.
Bệnh thận mạn, suy tim, rối loạn nhịp, đái tháo đường và ngưng thở khi ngủ làm tăng nguy cơ biến chứng hoặc hạn chế lựa chọn thuốc. Theo dõi kali và chức năng thận cần chặt hơn khi phối hợp thuốc ức chế hệ renin–angiotensin.
Sau cắt tuyến thượng thận, cần theo dõi huyết áp, kali, natri, creatinine và dấu hiệu mất nước. Thuốc hạ áp thường phải giảm hoặc điều chỉnh dưới giám sát để tránh tụt huyết áp và tăng kali.
Câu hỏi thường gặp về Cường aldosterone nguyên phát
Có thể nguy hiểm nếu không được phát hiện và điều trị vì aldosterone dư thừa không chỉ làm tăng huyết áp mà còn tác động trực tiếp lên tim, mạch và thận. Người bệnh có nguy cơ đột quỵ, rung nhĩ, suy tim và bệnh thận cao hơn người có cùng mức huyết áp nhưng không thừa aldosterone. Nguy cơ có thể giảm đáng kể khi điều trị đúng thể bệnh và theo dõi lâu dài.
Thể bệnh một bên có thể được điều trị khỏi tình trạng thừa aldosterone bằng phẫu thuật ở người phù hợp. Tuy nhiên, huyết áp không phải lúc nào cũng trở về bình thường hoàn toàn vì người bệnh có thể đồng thời mắc tăng huyết áp nguyên phát hoặc đã có tổn thương mạch máu lâu năm. Thể hai bên thường được kiểm soát lâu dài bằng thuốc đối kháng mineralocorticoid.
Không. Nhiều người mắc cường aldosterone nguyên phát vẫn có kali máu trong giới hạn bình thường, nhất là giai đoạn sớm hoặc khi chế độ ăn và thuốc làm thay đổi kết quả. Hạ kali là dấu hiệu gợi ý mạnh nhưng không phải điều kiện bắt buộc. Việc sàng lọc dựa vào aldosterone và renin trong bối cảnh lâm sàng phù hợp.
Thể hai bên thường cần thuốc và theo dõi lâu dài. Thể một bên sau phẫu thuật có thể không còn cần thuốc kháng mineralocorticoid, nhưng vẫn cần theo dõi huyết áp, kali và nguy cơ tim mạch. Thời gian dùng thuốc hạ áp khác nhau ở từng người và chỉ nên điều chỉnh dựa trên kết quả tái khám.
Phần lớn người bệnh có thể tập thể dục khi huyết áp và kali đã ổn định. Nên bắt đầu bằng đi bộ, đạp xe nhẹ hoặc bài sức mạnh mức vừa, tăng dần theo khả năng. Cần tạm ngừng và đi khám nếu đau ngực, khó thở bất thường, choáng, hồi hộp kéo dài hoặc yếu cơ rõ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

