U tủy thượng thận là khối u phát sinh từ tế bào ưa crôm của tủy tuyến thượng thận, có thể sản xuất quá mức adrenaline, noradrenaline hoặc các catecholamine khác. Người bệnh thường có những cơn đau đầu, vã mồ hôi, hồi hộp, run, tái nhợt và tăng huyết áp, nhưng một số trường hợp không có triệu chứng rõ hoặc chỉ được phát hiện khi chụp hình.
Catecholamine tăng đột ngột có thể gây cơn tăng huyết áp, rối loạn nhịp, suy tim, đột quỵ hoặc tổn thương đa cơ quan. Chẩn đoán dựa chủ yếu vào metanephrine trong máu hoặc nước tiểu, sau đó mới định vị bằng hình ảnh. Điều trị thường là phẫu thuật sau khi chuẩn bị thuốc chẹn alpha và bù thể tích đúng cách tại cơ sở có kinh nghiệm.
U tủy thượng thận là bệnh gì?
U tủy thượng thận là u xuất phát từ tế bào ưa crôm trong tủy tuyến thượng thận. Các tế bào này thuộc hệ thần kinh giao cảm và có thể tiết catecholamine, tạo ra các cơn triệu chứng do kích thích tim mạch và chuyển hóa. Khối u ngoài tuyến thượng thận có cùng nguồn gốc thường được gọi là paraganglioma, không nên gộp hoàn toàn với u tủy thượng thận vì vị trí, kiểu tiết hormone và nguy cơ di truyền có thể khác.
Không thể xác định u là “lành” chỉ dựa vào hình ảnh hoặc mô học thông thường; khả năng di căn được khẳng định khi có tế bào u tại vị trí không có mô ưa crôm bình thường, như hạch, xương, gan hoặc phổi.
| Tên bệnh | U tủy thượng thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pheochromocytoma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Pheochromocytoma; phaeochromocytoma; u tế bào ưa crôm tủy thượng thận |
| Mã ICD-10 | D35.0 đối với u lành tuyến thượng thận; mã cụ thể có thể thay đổi theo tính chất ác tính và vị trí, cần đối chiếu hồ sơ bệnh học. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; u thần kinh nội tiết tuyến thượng thận |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tủy tuyến thượng thận là vị trí chính; tim, mạch máu, não, thận và chuyển hóa glucose có thể bị ảnh hưởng do catecholamine. |
| Tính chất bệnh | U thần kinh nội tiết hiếm, không lây; có thể tiết catecholamine, có khả năng di truyền và một số trường hợp có thể di căn. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp trong cộng đồng nhưng là nguyên nhân quan trọng cần loại trừ ở cơn tăng huyết áp, khối thượng thận hoặc hội chứng di truyền phù hợp. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U tủy thượng thận
Tế bào u tổng hợp và dự trữ catecholamine, sau đó giải phóng liên tục hoặc từng đợt. Noradrenaline làm co mạch và tăng huyết áp; adrenaline có thể gây tim nhanh, run và biến động huyết áp; dopamine hoặc chất chuyển hóa khác xuất hiện ở một số kiểu u. Catecholamine kéo dài làm tăng nhu cầu oxy cơ tim, rối loạn chuyển hóa glucose và có thể gây bệnh cơ tim. Đột biến đường tín hiệu hypoxia, kinase hoặc chuyển hóa tế bào giải thích nhiều thể di truyền.
- U tủy thượng thận khu trú: nằm trong một hoặc hai tuyến thượng thận.
- U liên quan hội chứng di truyền: có thể hai bên, đa ổ hoặc xuất hiện sớm.
- Bệnh di căn: có tổn thương tại hạch, xương, gan, phổi hoặc vị trí xa khác.
- Kiểu tiết hormone: ưu thế noradrenaline, adrenaline, dopamine hoặc không hoạt động rõ.
U tủy thượng thận hiếm, có thể xuất hiện ở nhiều lứa tuổi. Tỷ lệ phát hiện tăng nhờ chụp hình và xét nghiệm gen. Một phần đáng kể trường hợp có nền tảng di truyền, nhất là khi khởi phát trẻ, u hai bên, đa ổ hoặc có tiền sử gia đình. Dữ liệu quốc gia đại diện tại Việt Nam còn hạn chế.
Không áp dụng
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U tủy thượng thận
Phần lớn khối u phát sinh do biến đổi tế bào soma chưa xác định đầy đủ. Nhiều trường hợp liên quan biến thể mầm ở các gen như RET, VHL, NF1, SDHx, TMEM127 hoặc MAX. Các hội chứng tương ứng gồm đa u nội tiết type 2, von Hippel–Lindau, neurofibromatosis type 1 và hội chứng paraganglioma di truyền.
Yếu tố không thay đổi được gồm tiền sử gia đình, hội chứng di truyền, u hai bên hoặc paraganglioma trước đó. Không có yếu tố lối sống đã được chứng minh là nguyên nhân chính. Một số thuốc, gây mê, thủ thuật hoặc stress có thể khởi phát cơn catecholamine ở người đã có u.
Người có cơn đau đầu–vã mồ hôi–hồi hộp, tăng huyết áp dao động, khối thượng thận, cơn tăng huyết áp khi phẫu thuật, bệnh cơ tim không giải thích được hoặc hội chứng di truyền liên quan cần được đánh giá chuyên khoa.
Triệu chứng và dấu hiệu của U tủy thượng thận
Triệu chứng có thể liên tục hoặc thành cơn kéo dài vài phút đến hàng giờ, tự xuất hiện hoặc bị kích hoạt bởi gắng sức, stress, thay đổi tư thế, phẫu thuật, một số thuốc hay thực phẩm giàu tyramine. Huyết áp có thể tăng dai dẳng, dao động hoặc đôi khi bình thường giữa các cơn.
- Đau đầu dữ dội hoặc từng cơn: thường đi cùng cảm giác bồn chồn.
- Vã mồ hôi: có thể ướt đẫm và xuất hiện đột ngột.
- Hồi hộp, tim nhanh: do catecholamine kích thích tim.
- Tăng huyết áp: dai dẳng hoặc thành cơn.
- Run, tái nhợt, lo âu: dễ nhầm với cơn hoảng sợ.
- Sụt cân, tăng đường huyết: gặp khi tăng catecholamine kéo dài.
- Đau ngực, khó thở hoặc phù do bệnh cơ tim catecholamine.
- Hạ huyết áp tư thế hoặc ngất giữa các cơn.
- Đau bụng, táo bón, buồn nôn.
- Sốt, tăng lactate hoặc suy đa cơ quan trong cơn nặng.
Nên đặt lịch khám: khi có cơn đau đầu, vã mồ hôi, hồi hộp tái diễn hoặc khối thượng thận. Cần khám trong ngày: khi huyết áp tăng nhiều kèm đau đầu, tim nhanh hoặc đau ngực thoáng qua. Cần tái khám sớm: khi đã mổ nhưng triệu chứng trở lại hoặc xét nghiệm theo dõi tăng.
- Đau ngực, khó thở, phù phổi, ngất hoặc tim đập rất nhanh hay không đều.
- Đau đầu dữ dội kèm yếu liệt, nói khó, lú lẫn hoặc co giật.
- Huyết áp tăng rất cao kèm tổn thương cơ quan, sốt, đau bụng hoặc suy kiệt nhanh.
Chẩn đoán U tủy thượng thận
Quy trình thường bắt đầu bằng xác nhận sinh hóa, sau đó định vị bằng CT hoặc MRI và đánh giá di truyền. Kết quả phụ thuộc tư thế, stress, thức ăn và thuốc, nên xét nghiệm dương tính nhẹ cần được kiểm tra điều kiện tiền phân tích trước khi kết luận.
Bác sĩ hỏi kiểu cơn, yếu tố khởi phát, thuốc và chất kích thích, tiền sử gây mê bất thường, khối u, ung thư tuyến giáp tủy và tiền sử gia đình. Khám gồm huyết áp nằm–đứng, mạch, dấu suy tim, khối vùng cổ hoặc bụng và biểu hiện hội chứng di truyền.
- Metanephrine tự do huyết tương: nhạy, nên lấy máu trong điều kiện nghỉ phù hợp.
- Metanephrine phân đoạn nước tiểu 24 giờ: lựa chọn thay thế khi thu thập đúng.
- 3-methoxytyramine: cân nhắc khi nghi u tiết dopamine hoặc nguy cơ di căn.
- Đường huyết, điện giải, chức năng thận, tim: đánh giá biến chứng và chuẩn bị điều trị.
- Xét nghiệm gen: thường được thảo luận vì tỷ lệ di truyền đáng kể.
CT bụng–chậu thường là phương tiện định vị ban đầu. MRI hữu ích khi cần hạn chế tia xạ, trong thai kỳ, ở trẻ em hoặc nghi bệnh di căn. PET/CT hoặc xạ hình chức năng được lựa chọn theo kiểu gen, đặc điểm u và khả năng di căn; không có một kỹ thuật tối ưu cho mọi trường hợp.
Chẩn đoán đòi hỏi bằng chứng sinh hóa phù hợp và xác định khối u bằng hình ảnh, sau đó xác nhận mô bệnh học sau phẫu thuật khi có thể. Mức tăng metanephrine rõ thường có giá trị cao hơn tăng nhẹ. Bệnh di căn được xác định bằng tổn thương tế bào ưa crôm tại vị trí xa không phải mô ưa crôm bình thường.
Điều trị U tủy thượng thận
Mục tiêu là kiểm soát tác động catecholamine, phục hồi thể tích tuần hoàn và loại bỏ u khi có thể. Phẫu thuật cần chuẩn bị trước với chẹn alpha, điều chỉnh dịch và phối hợp nội tiết–gây mê–ngoại khoa. Bệnh di căn cần cá thể hóa giữa phẫu thuật, thuốc, xạ trị hạt nhân hoặc điều trị toàn thân.
Thuốc chẹn alpha được dùng trước phẫu thuật để kiểm soát co mạch và huyết áp. Chẹn beta chỉ được thêm sau khi chẹn alpha đầy đủ nếu còn tim nhanh, vì dùng đơn độc có thể làm cơn tăng huyết áp nặng hơn. Một số trường hợp dùng thuốc ức chế tổng hợp catecholamine hoặc điều trị ung thư chuyên biệt dưới giám sát chuyên khoa.
Can thiệp nút mạch, đốt u hoặc liệu pháp phóng xạ gắn chất vận chuyển catecholamine có thể được cân nhắc trong bệnh không mổ được, tái phát hoặc di căn. Chỉ định phụ thuộc hấp thu chất đánh dấu, vị trí tổn thương và kinh nghiệm trung tâm.
Cắt tuyến thượng thận là điều trị chính cho u khu trú. Phương pháp nội soi thường phù hợp với khối nhỏ, không xâm lấn; mổ mở được cân nhắc khi u lớn, xâm lấn hoặc nguy cơ ác tính cao. Phẫu thuật bảo tồn vỏ tuyến có thể áp dụng chọn lọc ở bệnh di truyền hai bên.
Trước mổ, người bệnh thường được hướng dẫn tăng dịch và natri theo kế hoạch của bác sĩ để giảm tụt huyết áp sau cắt u. Hỗ trợ tâm lý, tư vấn di truyền và kế hoạch cấp cứu khi xuất hiện cơn cũng quan trọng.
Theo dõi huyết áp, nhịp tim, đường huyết và dấu hiệu suy tim trong chuẩn bị mổ. Sau mổ cần kiểm tra hạ huyết áp, hạ đường huyết và chức năng thượng thận. Metanephrine được đánh giá lại và tiếp tục theo dõi định kỳ lâu dài, đặc biệt ở người có nguy cơ di truyền hoặc u lớn.
Chuẩn bị trước mổ thường cần thời gian đủ để ổn định huyết áp và thể tích, nhưng lịch cụ thể do đội điều trị quyết định. Sau phẫu thuật, theo dõi sớm diễn ra trong viện; giám sát tái phát thường kéo dài nhiều năm hoặc suốt đời ở nhóm nguy cơ cao.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Cơn tăng huyết áp, đột quỵ, bóc tách động mạch chủ hoặc tổn thương thận cấp.
- Rối loạn nhịp, nhồi máu cơ tim và bệnh cơ tim do catecholamine.
- Phù phổi, sốc hoặc suy đa cơ quan.
- Tái phát, u hai bên hoặc di căn đến xương, gan, phổi và hạch.
- Hạ huyết áp, hạ đường huyết hoặc suy thượng thận sau mổ.
Khối u khu trú thường có kết quả tốt khi được phẫu thuật sau chuẩn bị thích hợp. Tiên lượng phụ thuộc kích thước, vị trí, kiểu gen và có di căn hay không. Ngay cả sau điều trị thành công, vẫn cần theo dõi vì tái phát có thể xuất hiện muộn.
Bệnh có thể tái phát tại giường mổ, tuyến đối bên hoặc vị trí ngoài thượng thận, nhất là ở người trẻ, u lớn, paraganglioma hoặc biến thể gen nguy cơ. Theo dõi sinh hóa định kỳ giúp phát hiện trước khi triệu chứng rõ.
Không có cách phòng ngừa u phát sinh ở đa số trường hợp. Tư vấn di truyền, sàng lọc người thân khi xác định biến thể mầm và giám sát định kỳ ở hội chứng nguy cơ giúp phát hiện sớm. Tránh tự dùng chất kích thích hoặc thuốc có thể khởi phát cơn khi chưa được đánh giá.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U tủy thượng thận
Không có chế độ ăn chữa khỏi u. Trong giai đoạn chuẩn bị mổ, lượng muối và dịch có thể được tăng theo chỉ định để phục hồi thể tích; người có suy tim hoặc bệnh thận cần kế hoạch riêng. Một số thực phẩm giàu tyramine có thể gây triệu chứng ở vài trường hợp nhưng không cần kiêng máy móc nếu bác sĩ không yêu cầu.
Tránh gắng sức cường độ cao khi chưa kiểm soát catecholamine vì có thể khởi phát cơn. Sau điều trị, vận động được tăng dần theo huyết áp, nhịp tim và hồi phục phẫu thuật. Ngừng tập và đi khám khi đau ngực, choáng hoặc hồi hộp dữ dội.
Ghi huyết áp, nhịp tim, thời điểm và yếu tố khởi phát cơn. Không cố tự gây cơn để kiểm tra. Mang theo danh sách thuốc và thông tin chẩn đoán khi đi cấp cứu hoặc làm thủ thuật.
- Không dùng thuốc chẹn beta đơn độc khi chưa được bác sĩ chẹn alpha phù hợp.
- Không bóp, xoa mạnh vùng khối u hoặc trì hoãn đánh giá trước phẫu thuật.
- Không tự ngừng thuốc chuẩn bị mổ vì thấy huyết áp bình thường.
- Không dùng chất kích thích, thuốc giảm cân hoặc thuốc cảm không rõ thành phần.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
U ở trẻ em hiếm nhưng tỷ lệ liên quan di truyền và đa ổ cao hơn. Trẻ cần đội ngũ nội tiết nhi, di truyền, gây mê và ngoại khoa có kinh nghiệm; lựa chọn hình ảnh ưu tiên giảm tia xạ khi phù hợp.
Triệu chứng có thể bị che lấp bởi bệnh tim mạch hoặc thuốc. Chuẩn bị trước mổ cần chú ý hạ huyết áp tư thế, bệnh mạch vành, suy tim và đa thuốc. Mục tiêu huyết áp được cá thể hóa để tránh té ngã.
U tủy thượng thận trong thai kỳ hiếm nhưng nguy cơ cho mẹ và thai cao nếu bỏ sót. Cần phối hợp nội tiết, sản khoa nguy cơ cao, gây mê và ngoại khoa; MRI thường được ưu tiên định vị. Không tự dùng hoặc ngừng thuốc vì lựa chọn điều trị phụ thuộc tuổi thai và mức độ bệnh.
Thuốc chẹn alpha, chẹn beta và các điều trị chuyên biệt cần đánh giá khả năng bài tiết qua sữa. Quyết định cho bú được cá thể hóa, không mặc định phải ngừng nếu có phương án theo dõi an toàn.
Suy giảm miễn dịch không phải yếu tố nguy cơ đặc hiệu, nhưng nhiễm trùng, mất nước và thuốc tương tác có thể làm biến động huyết áp. Người bệnh cần báo đầy đủ thuốc ức chế miễn dịch trước phẫu thuật và khi đánh giá metanephrine.
Bệnh mạch vành, suy tim, rối loạn nhịp, đái tháo đường và bệnh thận làm tăng rủi ro cơn catecholamine và phẫu thuật. Chuẩn bị thuốc, dịch và theo dõi cần cá thể hóa tại trung tâm có kinh nghiệm.
Sau mổ cần theo dõi sát hạ huyết áp, hạ đường huyết, chảy máu và suy thượng thận nếu cắt hai bên hoặc bảo tồn không đủ. Người bệnh không nên tự tiếp tục toàn bộ thuốc hạ áp cũ nếu chưa được đánh giá lại.
Câu hỏi thường gặp về U tủy thượng thận
Không phải mọi u tủy thượng thận đều là ung thư, nhưng cũng không thể khẳng định hoàn toàn lành tính chỉ dựa trên hình ảnh hoặc mô học. Khả năng ác tính được xác định chắc chắn khi có di căn đến vị trí như hạch, xương, gan hoặc phổi. Vì vậy mọi người bệnh đều cần đánh giá nguy cơ và theo dõi lâu dài sau điều trị.
Khối u khu trú thường có thể được loại bỏ bằng phẫu thuật và nhiều người hết các cơn catecholamine. Tuy nhiên, huyết áp có thể vẫn cao do bệnh tăng huyết áp đi kèm, và bệnh có thể tái phát sau nhiều năm. Người có biến thể di truyền, u lớn hoặc bệnh di căn cần kế hoạch theo dõi và điều trị dài hạn hơn.
Không. Đây là khối u thần kinh nội tiết, không phải bệnh nhiễm trùng và không truyền qua tiếp xúc. Một số trường hợp có tính di truyền, nghĩa là biến thể gen có thể được truyền trong gia đình. Khi phát hiện nguyên nhân di truyền, bác sĩ có thể đề nghị tư vấn và xét nghiệm cho người thân phù hợp.
Khối u có thể giải phóng lượng lớn catecholamine khi gây mê hoặc thao tác phẫu thuật, gây cơn tăng huyết áp và rối loạn nhịp. Chẹn alpha trước mổ giúp giảm co mạch; phục hồi dịch giúp hạn chế tụt huyết áp sau khi cắt u. Quy trình cần được theo dõi vì dùng thuốc không đúng thứ tự có thể nguy hiểm.
Cần cấp cứu khi đau ngực, khó thở, ngất, tim đập rất nhanh hoặc không đều, đau đầu dữ dội kèm yếu liệt, lú lẫn hay co giật. Huyết áp rất cao kèm dấu tổn thương cơ quan cũng là tình huống khẩn cấp. Không tự lái xe hoặc tự dùng thuốc hạ áp tác dụng nhanh; hãy gọi 115.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

