Bóc tách động mạch chủ xảy ra khi máu đi qua một vết rách ở lớp trong và tách các lớp thành động mạch chủ, làm giảm tưới máu cơ quan hoặc gây vỡ.
Đây là cấp cứu đe dọa tính mạng. Đau ngực, lưng hoặc bụng khởi phát đột ngột, ngất, khó thở, yếu liệt hay một chi lạnh cần gọi 115; không tự lái xe và không chờ triệu chứng tự hết.
Bóc tách động mạch chủ là bệnh gì?
Bóc tách động mạch chủ là một dạng hội chứng động mạch chủ cấp. Máu đi qua một vết rách ở lớp áo trong, tách các lớp của thành mạch và tạo “lòng giả” song song với lòng thật. Dải mô ngăn hai lòng gọi là vách bóc tách. Tổn thương có thể bắt đầu ở động mạch chủ lên, quai hoặc đoạn xuống rồi lan theo cả hai hướng.

Bệnh không đồng nghĩa với phình động mạch chủ, dù động mạch đã giãn làm tăng nguy cơ và đoạn bóc tách mạn có thể phình dần. Cũng cần phân biệt với tụ máu trong thành và loét xơ vữa xuyên thành; các tình trạng này cùng thuộc nhóm hội chứng động mạch chủ cấp và có thể chuyển đổi lẫn nhau. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vị trí, vỡ, tràn máu màng tim, hở van động mạch chủ và việc các nhánh động mạch có bị tắc hay không.
| Tên bệnh | Bóc tách động mạch chủ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Aortic dissection |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tách thành động mạch chủ; lóc tách động mạch chủ; aortic dissection |
| Mã ICD-10 | I71.0 – Bóc tách động mạch chủ theo WHO ICD-10 2019. Cần xác nhận bộ mã được hệ thống và đơn vị mã hóa tại Việt Nam sử dụng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; hội chứng động mạch chủ cấp; bệnh động mạch; ngoại khoa tim mạch và mạch máu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Động mạch chủ ngực hoặc bụng; có thể ảnh hưởng van động mạch chủ, động mạch vành, não, tủy sống, thận, ruột và chi do vỡ hoặc giảm tưới máu các nhánh. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng cấp tính, không lây và đe dọa tính mạng; một số trường hợp sống qua giai đoạn cấp chuyển thành bệnh động mạch chủ mạn cần theo dõi lâu dài. |
| Mức độ phổ biến | Đây là bệnh ít gặp hơn nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ nhưng có hậu quả rất nặng và dễ bị bỏ sót vì triệu chứng đa dạng. Tần suất thực tế có thể cao hơn số ca được chẩn đoán. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bóc tách động mạch chủ
Áp lực và lực cắt tác động lên thành động mạch chủ có thể gây rách lớp áo trong tại vùng thành mạch đã suy yếu. Máu áp lực cao chui vào lớp giữa, tách các lá mô và tạo lòng giả. Lòng giả có thể tái thông với lòng thật qua các lỗ rách khác, huyết khối một phần hoặc tiếp tục lan.
Khi vách bóc tách che lấp lỗ xuất phát của nhánh động mạch hoặc ép lòng thật, cơ quan phía sau bị thiếu máu. Bóc tách đoạn gần có thể làm hở van động mạch chủ, chèn ép động mạch vành hoặc vỡ vào màng tim gây chèn ép tim. Bóc tách đoạn xuống có thể gây thiếu máu tủy sống, thận, ruột hoặc chi. Ở giai đoạn mạn, lòng giả còn thông làm động mạch chủ giãn và tăng nguy cơ phình hoặc vỡ muộn.
Stanford type A gồm mọi bóc tách liên quan động mạch chủ lên, bất kể vị trí khởi phát; đây thường là chỉ định phẫu thuật cấp cứu. Stanford type B không liên quan động mạch chủ lên và bắt đầu ở hoặc sau động mạch dưới đòn trái; trường hợp không biến chứng thường được điều trị nội khoa ban đầu, còn trường hợp biến chứng cần can thiệp.
Phân loại DeBakey mô tả phạm vi: type I từ động mạch chủ lên lan xa, type II khu trú ở đoạn lên, type III bắt đầu ở đoạn xuống. Theo thời gian, nhiều tài liệu chia thành tối cấp, cấp, bán cấp và mạn. Cách phân loại thời gian có thể khác đôi chút giữa hướng dẫn, nên báo cáo cần ghi rõ mốc khởi phát triệu chứng.
Bóc tách động mạch chủ là bệnh hiếm nhưng tỷ lệ tử vong sớm cao nếu không được nhận biết và điều trị. Bệnh thường gặp ở nam trung niên hoặc cao tuổi có tăng huyết áp, trong khi người trẻ mắc bệnh thường có bệnh mô liên kết, van động mạch chủ hai mảnh, bất thường quai động mạch chủ hoặc yếu tố di truyền.
Dữ liệu tại Việt Nam chủ yếu đến từ từng trung tâm và chưa phản ánh đầy đủ gánh nặng toàn quốc. Một số ca tử vong trước viện hoặc bị chẩn đoán nhầm có thể khiến tỷ lệ mắc được ghi nhận thấp hơn thực tế.
Bệnh hình thành từ bên trong thành động mạch, không phải do lây nhiễm. Vết rách áo trong hoặc xuất huyết trong thành cho phép máu phân tách lớp áo giữa, rồi lan dọc theo động mạch chủ. Hướng và phạm vi lan phụ thuộc vị trí lỗ vào, áp lực lòng giả, các lỗ tái thông và độ bền của thành mạch.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bóc tách động mạch chủ
Nguyên nhân nền phổ biến nhất là tăng huyết áp lâu năm làm tăng stress thành mạch. Các bệnh làm cấu trúc động mạch chủ yếu gồm hội chứng Marfan, Loeys–Dietz, Ehlers–Danlos mạch máu, van động mạch chủ hai mảnh, hẹp eo động mạch chủ và bệnh động mạch chủ gia đình.
Yếu tố thúc đẩy có thể là tăng huyết áp đột ngột, thai kỳ ở người có nguy cơ, sử dụng chất kích thích giao cảm, chấn thương hoặc thủ thuật tim mạch. Viêm động mạch, nhiễm trùng và biến chứng sau phẫu thuật ít gặp hơn. Nhiều người không xác định được một vết rách do một sự kiện đơn lẻ mà là kết quả của thành mạch bệnh kết hợp áp lực huyết động.
Có thể thay đổi: tăng huyết áp không kiểm soát, hút thuốc, sử dụng cocaine hoặc chất kích thích, không tuân thủ thuốc sau bệnh động mạch chủ. Không thay đổi hoặc khó thay đổi: tuổi, giới nam, tiền sử gia đình, van động mạch chủ hai mảnh, phình động mạch chủ, hẹp eo động mạch chủ và bệnh mô liên kết di truyền.
Thai kỳ và giai đoạn sau sinh có thể làm tăng nguy cơ ở phụ nữ có bệnh động mạch chủ nền. Các thủ thuật qua động mạch chủ hoặc phẫu thuật tim trước đó cũng là yếu tố liên quan cần được bác sĩ biết.
Nhóm nguy cơ cao gồm người có động mạch chủ giãn, tăng huyết áp kéo dài, van động mạch chủ hai mảnh, hội chứng Marfan hoặc Loeys–Dietz, tiền sử bóc tách trong gia đình và người từng phẫu thuật động mạch chủ. Người trẻ có hình thái cơ thể gợi ý bệnh mô liên kết hoặc người thân đột tử không rõ nguyên nhân cần được đánh giá chuyên khoa.
Phụ nữ mang thai có bệnh động mạch chủ, người dùng chất kích thích và người vừa trải qua thủ thuật tim mạch cũng cần ngưỡng cảnh giác thấp hơn khi xuất hiện đau ngực, đau lưng hoặc triệu chứng thần kinh.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bóc tách động mạch chủ
Triệu chứng thường khởi phát đột ngột và đạt mức tối đa ngay từ đầu. Đau có thể ở ngực trước nếu tổn thương đoạn lên, giữa hai bả vai nếu đoạn xuống, hoặc lan xuống bụng và chân khi bóc tách kéo dài. Tuy nhiên, vị trí đau không đủ để xác định type.
Một số người không đau rõ mà biểu hiện bằng ngất, khó thở, suy tim, đột quỵ, đau bụng, suy thận hoặc chân lạnh. Người cao tuổi, phụ nữ và người có bệnh thần kinh có thể có biểu hiện không điển hình. Triệu chứng có thể thay đổi khi bóc tách lan, vì vậy diễn tiến trong từng phút hoặc giờ rất quan trọng.
- Đau ngực hoặc đau lưng đột ngột: thường dữ dội và đạt đỉnh ngay khi bắt đầu.
- Đau di chuyển: cảm giác đau có thể lan từ ngực xuống lưng, bụng, bẹn hoặc chân khi tổn thương tiến triển.
- Vã mồ hôi, lo âu, buồn nôn: phản ứng thường đi kèm đau cấp nặng.
- Chênh lệch mạch hoặc huyết áp: có thể xuất hiện giữa hai tay hoặc giữa tay và chân nhưng không phải lúc nào cũng có.
- Khó thở: có thể do hở van động mạch chủ cấp, tràn dịch màng tim hoặc suy tim.
- Ngất hoặc đột tử: có thể do chèn ép tim, vỡ hoặc giảm tưới máu não.
- Yếu liệt, rối loạn nói, lú lẫn: biểu hiện giảm máu não hoặc tủy sống.
- Đau bụng, nôn, tiêu chảy máu: gợi ý thiếu máu mạc treo và là biến chứng rất nặng.
- Tiểu ít hoặc vô niệu: có thể do giảm tưới máu thận.
- Chân đau, lạnh, tê hoặc mất mạch: cho thấy thiếu máu chi.
Nên đặt lịch khám: người có phình động mạch chủ, van động mạch chủ hai mảnh, bệnh mô liên kết hoặc tiền sử gia đình cần được theo dõi định kỳ dù không triệu chứng. Cần khám trong ngày: khi xuất hiện đau ngực, đau lưng hoặc đau bụng mới ở người đã có bệnh động mạch chủ nhưng triệu chứng chưa dữ dội. Cần tái khám sớm: nếu huyết áp thường xuyên vượt mục tiêu, bỏ thuốc, bỏ lịch chụp hoặc có thay đổi kích thước động mạch chủ trên báo cáo.
Bất kỳ triệu chứng khởi phát đột ngột, nặng hoặc kèm dấu thần kinh, choáng hay khó thở không thuộc nhóm khám hẹn mà phải xử trí cấp cứu.
Gọi 115 ngay khi đau ngực, lưng hoặc bụng khởi phát đột ngột và dữ dội; ngất; khó thở; yếu liệt hoặc méo miệng; đau bụng kèm nôn hay đi ngoài ra máu; chân đột ngột lạnh, đau, tê; da tái, vã mồ hôi; hoặc huyết áp tụt. Người có bệnh động mạch chủ nền cần đặc biệt cảnh giác dù đau không điển hình.
Không tự lái xe, không tự uống thuốc chống đông hoặc aspirin để “phòng nhồi máu”, không chờ đo huyết áp nhiều lần và không trì hoãn vì triệu chứng có lúc giảm. Nằm yên, tránh gắng sức và cung cấp cho nhân viên cấp cứu thông tin về bệnh động mạch chủ, thuốc đang dùng và thời điểm khởi phát.
Chẩn đoán Bóc tách động mạch chủ
Chẩn đoán phải diễn ra đồng thời với hồi sức và đánh giá nguy cơ. Bác sĩ xem xét đặc điểm đau, bệnh nền, dấu chênh mạch, hở van động mạch chủ, triệu chứng thần kinh và sốc. Không có một triệu chứng hoặc xét nghiệm máu nào đủ loại trừ bệnh ở người có nguy cơ cao.
CT mạch máu toàn bộ động mạch chủ thường là lựa chọn đầu tiên ở người ổn định vì nhanh và xác định được lòng thật, lòng giả, lỗ rách, nhánh bị ảnh hưởng, tràn máu và vỡ. Siêu âm tim qua thực quản hoặc MRI được lựa chọn theo huyết động, chống chỉ định và khả năng sẵn có. Việc chụp chỉ một đoạn có thể bỏ sót phạm vi tổn thương.
Bác sĩ hỏi chính xác thời điểm đau, mức độ đạt đỉnh, hướng lan, ngất, triệu chứng thần kinh, tiền sử tăng huyết áp, phình mạch, van động mạch chủ hai mảnh, bệnh di truyền và sử dụng chất kích thích. Khám gồm huyết áp hai tay khi không làm chậm cấp cứu, mạch ngoại vi, tiếng thổi hở van động mạch chủ, dấu suy tim, thần kinh, tưới máu bụng và chi.
Không có chênh huyết áp hoặc vẫn bắt được mạch không loại trừ bóc tách. Ở người sốc, ưu tiên đường truyền, theo dõi, hội chẩn phẫu thuật và hình ảnh khẩn hơn các thao tác khám kéo dài.
Điện tâm đồ và troponin giúp đánh giá nhồi máu cơ tim đi kèm hoặc chẩn đoán phân biệt, nhưng bất thường không loại trừ bóc tách và có thể khiến điều trị chống huyết khối nguy hiểm nếu diễn giải sai. Công thức máu, chức năng thận, điện giải, đông máu, lactate, nhóm máu và phản ứng chéo hỗ trợ đánh giá biến chứng và chuẩn bị can thiệp.
D-dimer có thể góp phần loại trừ ở một số bệnh nhân nguy cơ lâm sàng thấp theo chiến lược đã được thẩm định, nhưng không nên dùng đơn độc ở người nguy cơ cao hoặc đến muộn. Lactate tăng gợi ý giảm tưới máu nhưng giá trị bình thường không loại trừ thiếu máu cơ quan sớm.
CT mạch máu nhanh, phổ biến và cung cấp bản đồ toàn bộ động mạch chủ cùng các nhánh, là phương tiện chính ở đa số người ổn định. Siêu âm tim qua thực quản có thể thực hiện tại giường hoặc phòng mổ, đánh giá tốt động mạch chủ lên, van và màng tim, nhưng phụ thuộc chuyên môn và có vùng khó quan sát.
MRI có độ chính xác cao và hữu ích cho theo dõi mạn, nhưng ít phù hợp người không ổn định vì mất thời gian và hạn chế thiết bị. Siêu âm tim qua thành ngực có thể phát hiện tràn dịch màng tim, hở van hoặc giãn gốc động mạch chủ nhưng không đủ để loại trừ bóc tách toàn bộ. Hình ảnh cần xác định type, biến chứng và tưới máu nhánh để định hướng điều trị.
Chẩn đoán xác định dựa trên hình ảnh cho thấy vách bóc tách, lòng thật và lòng giả, tụ máu trong thành hoặc dấu hội chứng động mạch chủ cấp phù hợp với lâm sàng. Phân loại Stanford được áp dụng theo việc động mạch chủ lên có bị liên quan hay không.
Các thang điểm nguy cơ và D-dimer chỉ hỗ trợ quyết định chụp ở bối cảnh thích hợp, không phải công cụ tự chẩn đoán. Khi nghi ngờ cao mà lần chụp đầu chưa giải thích được triệu chứng, bác sĩ có thể cần xem lại kỹ thuật, chụp lại hoặc dùng phương tiện khác. Điều trị cấp cứu không nên bị trì hoãn để đạt một “điểm số” hoàn chỉnh.
Điều trị Bóc tách động mạch chủ
Nguyên tắc đầu tiên là chăm sóc tại đơn vị có khả năng theo dõi liên tục và hội chẩn tim mạch, ngoại khoa tim mạch, mạch máu, gây mê và chẩn đoán hình ảnh. Kiểm soát đau, nhịp tim và huyết áp làm giảm lực cắt lên thành động mạch; đồng thời đánh giá nhanh vỡ, chèn ép tim và giảm tưới máu cơ quan.
Stanford type A thường cần phẫu thuật cấp cứu. Type B không biến chứng thường được điều trị nội khoa tích cực và theo dõi sát; trường hợp có vỡ, thiếu máu cơ quan, đau dai dẳng, tăng huyết áp khó kiểm soát, giãn nhanh hoặc tiến triển cần can thiệp. Ở một số người có đặc điểm lâm sàng hoặc hình ảnh nguy cơ cao nhưng chưa có biến chứng rõ, hội đồng động mạch chủ có thể cân nhắc can thiệp nội mạch sớm; cách tiếp cận này không áp dụng cho mọi type B. Sau giai đoạn cấp, người bệnh cần kiểm soát huyết áp và giám sát động mạch chủ lâu dài.
Trong giai đoạn cấp, thuốc chẹn beta đường tĩnh mạch thường được dùng trước để giảm nhịp tim và lực co bóp nếu không có chống chỉ định; thuốc giãn mạch có thể bổ sung sau khi nhịp đã được kiểm soát. Thuốc giảm đau mạnh giúp giảm đáp ứng giao cảm. Mục tiêu huyết áp và nhịp tim phải do bác sĩ điều chỉnh theo tưới máu cơ quan, tuổi và bệnh nền.
Sau ổn định, người bệnh thường cần thuốc hạ huyết áp lâu dài, ưu tiên phác đồ giúp duy trì mục tiêu ổn định. Statin, kháng kết tập tiểu cầu hoặc chống đông chỉ dùng khi có chỉ định riêng. Không tự dùng thuốc tiêu sợi huyết hay chống đông khi đau ngực chưa được loại trừ bóc tách.
Can thiệp nội mạch động mạch chủ ngực bằng stent graft, gọi là TEVAR, nhằm che lỗ rách chính, tái lập dòng máu lòng thật và giảm áp lực lòng giả. Đây là lựa chọn quan trọng cho type B biến chứng khi giải phẫu phù hợp. Ở type B không biến chứng nhưng có đặc điểm nguy cơ cao, TEVAR sớm chỉ được cân nhắc sau hội chẩn chuyên sâu và không phải lựa chọn mặc định cho mọi người.
Một số trường hợp giảm tưới máu nhánh cần đặt stent nhánh, mở cửa sổ vách hoặc kỹ thuật phối hợp. Rủi ro gồm đột quỵ, thiếu máu tủy sống, tổn thương thận do cản quang, rò nội mạch, tổn thương mạch vào và bóc tách ngược type A. TEVAR không có nghĩa là hết theo dõi; lòng giả đoạn xa có thể còn thông và động mạch chủ tiếp tục giãn.
Phẫu thuật type A thường cắt bỏ đoạn rách ở động mạch chủ lên, thay bằng ống ghép và sửa hoặc thay van khi cần. Phạm vi có thể mở rộng đến gốc hoặc quai động mạch chủ tùy tổn thương, bệnh di truyền và kinh nghiệm trung tâm. Mục tiêu là ngăn vỡ, giải phóng chèn ép tim và khôi phục tưới máu.
Mổ mở type B được dành cho giải phẫu không phù hợp nội mạch, biến chứng đặc biệt hoặc thất bại can thiệp. Đây là phẫu thuật lớn với nguy cơ chảy máu, đột quỵ, suy thận, thiếu máu tủy sống và biến cố hô hấp. Quyết định thường phải thực hiện khẩn dựa trên nguy cơ tử vong nếu trì hoãn.
Chăm sóc hỗ trợ gồm theo dõi huyết động xâm lấn khi cần, kiểm soát đau, oxy, quản lý dịch và máu, bảo vệ thận, đánh giá thần kinh và tưới máu chi. Ở người can thiệp động mạch chủ ngực, nhóm điều trị có thể áp dụng chiến lược bảo vệ tủy sống dựa trên phạm vi che phủ và nguy cơ cá thể.
Sau giai đoạn cấp, phục hồi chức năng tập trung vào vận động tăng dần, dinh dưỡng, giấc ngủ, hỗ trợ tâm lý và giáo dục nhận biết triệu chứng tái diễn. Lo âu sau một biến cố đe dọa tính mạng khá thường gặp và nên được hỗ trợ thay vì tự hạn chế mọi hoạt động.
Trong viện, bác sĩ theo dõi huyết áp, nhịp tim, nước tiểu, lactate, thần kinh, đau và dấu tưới máu từng cơ quan. Hình ảnh lặp lại được chỉ định khi triệu chứng thay đổi hoặc nghi tiến triển. Sau xuất viện, CT hoặc MRI động mạch chủ được thực hiện theo lịch của hướng dẫn và đặc điểm điều trị.
Theo dõi lâu dài đánh giá đường kính động mạch chủ, lòng giả, ống ghép, rò nội mạch và các đoạn chưa can thiệp. Người bệnh cần ghi huyết áp tại nhà, dùng thuốc đều và khám sớm nếu đau mới, khó thở, ngất, yếu liệt, đau bụng hoặc chân lạnh.
Giai đoạn cấp cần điều trị ngay trong vài giờ đầu; thời gian nằm viện phụ thuộc type, tổn thương cơ quan, loại phẫu thuật hoặc can thiệp và biến chứng. Hồi phục sau mổ type A thường kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng, trong khi sau TEVAR có thể nhanh hơn nhưng không đồng nghĩa bệnh đã kết thúc.
Bóc tách động mạch chủ trở thành tình trạng cần quản lý suốt đời. Thuốc huyết áp và lịch hình ảnh thường kéo dài không thời hạn, được điều chỉnh theo diễn tiến. Không có một mốc chung để ngừng theo dõi khi người bệnh đã hết đau.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng sớm gồm vỡ động mạch chủ, chèn ép tim, hở van động mạch chủ cấp, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, thiếu máu tủy sống, suy thận, thiếu máu ruột và thiếu máu chi. Rối loạn đông máu, sốc và suy đa cơ quan có thể phát triển nhanh.
Biến chứng muộn gồm giãn phình động mạch chủ còn lại, vỡ muộn, lòng giả tồn tại, rò nội mạch, di lệch stent graft, hỏng ống ghép và cần can thiệp lại. Người mắc bệnh di truyền còn có nguy cơ tổn thương ở đoạn động mạch khác, vì vậy theo dõi không chỉ tập trung vào vị trí đã sửa.
Tiên lượng phụ thuộc mạnh vào tốc độ chẩn đoán, type, vỡ, chèn ép tim và mức độ giảm tưới máu cơ quan. Type A không được phẫu thuật có nguy cơ tử vong tăng nhanh theo thời gian; điều trị tại trung tâm có kinh nghiệm cải thiện cơ hội sống nhưng vẫn là phẫu thuật nguy cơ cao. Type B không biến chứng có kết quả sớm tốt hơn, song nguy cơ giãn phình và can thiệp muộn còn đáng kể.
Người sống qua giai đoạn cấp có thể trở lại cuộc sống tích cực nếu kiểm soát huyết áp, dùng thuốc đều, theo dõi hình ảnh và điều chỉnh hoạt động. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân chỉ từ type bóc tách.
Bóc tách có thể lan thêm trong giai đoạn sớm, hoặc xuất hiện một đợt bóc tách mới ở đoạn động mạch khác, đặc biệt ở người có bệnh di truyền. Sau sửa chữa, phần động mạch chủ còn lại vẫn có thể giãn và lòng giả có thể tiếp tục tưới máu.
Giảm nguy cơ bằng kiểm soát huyết áp nghiêm ngặt, tránh chất kích thích, không hút thuốc, tuân thủ giới hạn gắng sức và không bỏ lịch chụp. Đau mới đột ngột phải được xem như cấp cứu, không tự cho rằng chỉ là đau cơ do vết mổ cũ.
Không thể ngăn mọi trường hợp, nhưng kiểm soát tăng huyết áp, không hút thuốc và tránh cocaine hoặc chất kích thích giúp giảm nguy cơ. Người có phình động mạch chủ, van động mạch chủ hai mảnh hoặc bệnh mô liên kết cần theo dõi kích thước động mạch chủ và can thiệp dự phòng đúng thời điểm.
Khi nghi bệnh động mạch chủ di truyền, tư vấn di truyền và sàng lọc hình ảnh cho người thân bậc một có thể phát hiện nguy cơ trước biến cố. Phụ nữ có bệnh động mạch chủ nên được tư vấn trước mang thai. Phòng biến chứng sau bóc tách dựa vào thuốc huyết áp, vận động có kiểm soát và hình ảnh định kỳ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bóc tách động mạch chủ
Chế độ ăn nên hỗ trợ huyết áp ổn định: giảm muối, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, ưu tiên rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, đậu và chất béo không bão hòa. Người suy thận hoặc suy tim cần điều chỉnh kali, dịch và đạm theo hướng dẫn riêng.
Không có thực phẩm làm “liền” vết bóc tách. Tránh đồ uống năng lượng, chất kích thích và lượng caffeine lớn nếu làm tim đập nhanh hoặc huyết áp tăng. Sau phẫu thuật, dinh dưỡng đủ đạm và năng lượng giúp lành vết thương, nhưng phải tăng dần nếu chức năng ruột chưa hồi phục.
Trong giai đoạn hồi phục, đi bộ nhẹ và tăng dần theo phục hồi chức năng thường phù hợp. Người bệnh nên tránh nâng tạ rất nặng, gắng sức tối đa, nín thở rặn và môn đối kháng làm huyết áp tăng đột ngột. Mức giới hạn phụ thuộc đường kính động mạch còn lại, huyết áp, bệnh di truyền và loại can thiệp.
Ngủ đủ, giảm stress và trở lại công việc từng bước giúp phục hồi. Lái xe, quan hệ tình dục và lao động nặng cần được bác sĩ cho phép theo tình trạng cụ thể. Hoạt động không nên bị cấm tuyệt đối nếu không có lý do, vì bất động kéo dài cũng gây hại.
Đo huyết áp và nhịp tim theo lịch, ngồi nghỉ trước đo, dùng băng quấn đúng cỡ và ghi lại kết quả cùng thời điểm dùng thuốc. Theo dõi đau mới, khó thở, ngất, triệu chứng thần kinh, nước tiểu và tình trạng chân. Mang sổ theo dõi khi tái khám giúp bác sĩ điều chỉnh điều trị.
Thiết bị tại nhà không thể xác định động mạch chủ có tiếp tục bóc tách hay không. Không chờ huyết áp “quá cao” mới gọi cấp cứu khi có đau đột ngột. Nếu quên thuốc hoặc huyết áp dao động nhiều, liên hệ bác sĩ thay vì tự tăng gấp đôi liều.
- Không tự lái xe hoặc chờ người nhà đưa đi khi có đau ngực, đau lưng đột ngột kèm choáng hay yếu liệt.
- Không tự dùng aspirin, thuốc chống đông hoặc thuốc tiêu sợi huyết cho cơn đau chưa được chẩn đoán.
- Không ngừng thuốc hạ huyết áp vì cảm thấy khỏe hoặc tự tăng liều khi một lần đo cao.
- Không dùng cocaine, ma túy kích thích, thuốc tăng cơ hoặc sản phẩm làm tim đập nhanh không rõ thành phần.
- Không nâng vật rất nặng, nín thở rặn hoặc tập tối đa khi chưa được chuyên khoa đánh giá.
- Không bỏ lịch CT hoặc MRI vì bóc tách mạn có thể tiến triển mà không gây đau.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Bóc tách động mạch chủ ở trẻ em cực hiếm và thường liên quan bệnh mô liên kết, bất thường bẩm sinh, chấn thương hoặc thủ thuật. Triệu chứng đau có thể khó mô tả và biểu hiện bằng quấy khóc, ngất, suy tuần hoàn hoặc thiếu máu chi.
Điều trị phải tại trung tâm tim mạch nhi có ngoại khoa tim và di truyền. Ngưỡng kích thước, thuốc và giới hạn vận động không áp dụng trực tiếp từ người lớn. Gia đình cần được tư vấn về bệnh nền và sàng lọc người thân khi phù hợp.
Người cao tuổi có thể không có cơn đau “xé” điển hình mà chỉ ngất, lú lẫn, khó thở, yếu hoặc đau bụng. Bệnh mạch vành, suy thận, bệnh phổi và thuốc chống đông làm chẩn đoán và điều trị phức tạp hơn.
Tuổi không phải lý do để bỏ qua chẩn đoán cấp cứu. Quyết định phẫu thuật hoặc can thiệp dựa trên type, biến chứng, mức độ suy yếu, mong muốn của người bệnh và khả năng phục hồi. Phòng mê sảng, vận động sớm và rà soát đa thuốc rất quan trọng sau mổ.
Thai kỳ và thời kỳ sau sinh làm tăng stress lên động mạch chủ, đặc biệt ở phụ nữ có Marfan, Loeys–Dietz, van động mạch chủ hai mảnh hoặc động mạch chủ đã giãn. Đau ngực, đau lưng, khó thở hay ngất trong thai kỳ cần được đánh giá khẩn, không mặc định là triệu chứng thai nghén.
Điều trị ưu tiên tính mạng người mẹ, đồng thời phối hợp tim mạch, sản khoa nguy cơ cao, gây mê và ngoại khoa. CT có thể cần trong cấp cứu; trì hoãn chẩn đoán vì lo bức xạ có thể nguy hiểm hơn. Thuốc và thời điểm sinh phải cá thể hóa; không tự ngừng thuốc khi mang thai hoặc cho con bú.
Sau bóc tách hoặc phẫu thuật, khả năng cho con bú phụ thuộc huyết động, mức độ hồi phục và thuốc đang dùng. Nhiều thuốc huyết áp và giảm đau có lựa chọn tương thích, nhưng từng hoạt chất cần được dược sĩ hoặc bác sĩ kiểm tra.
Không tự ngừng thuốc để cho bú vì huyết áp tăng có thể gây nguy hiểm. Trong giai đoạn mẹ còn yếu hoặc có giới hạn nâng vật, gia đình nên hỗ trợ bế trẻ và chăm sóc ban đêm. Quyết định tạm ngừng hoặc tiếp tục cho bú cần cân bằng lợi ích của mẹ và trẻ.
Suy giảm miễn dịch không phải yếu tố điển hình của bóc tách nhưng có thể đi kèm viêm mạch, nhiễm trùng động mạch chủ hoặc biến chứng sau ghép. Triệu chứng nhiễm trùng có thể kín đáo và nguy cơ nhiễm trùng ống ghép cao hơn.
Người dùng corticosteroid kéo dài có thể có thành mạch, xương và lành vết thương bị ảnh hưởng. Điều chỉnh thuốc miễn dịch quanh phẫu thuật cần phối hợp chuyên khoa, tránh tự ngừng gây bùng phát bệnh nền.
Tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy thận, bệnh phổi, đột quỵ cũ và đái tháo đường ảnh hưởng đến lựa chọn hình ảnh, thuốc và phẫu thuật. Bệnh mô liên kết hoặc viêm mạch làm thay đổi chiến lược can thiệp và phạm vi cần theo dõi.
Người dùng chống đông có nguy cơ chảy máu nhưng không được tự ngừng nếu có van tim cơ học hoặc chỉ định khác. Trong cấp cứu, nhóm điều trị cân bằng nguy cơ và có thể đảo ngược thuốc theo tình huống. Bệnh nền không được dùng để giải thích cơn đau mới mà bỏ qua bóc tách.
Sau phẫu thuật hoặc TEVAR, theo dõi vết mổ, vị trí chọc mạch, huyết áp, mạch chân, thần kinh và lượng nước tiểu. Đau vết mổ giảm dần là thường gặp, nhưng đau ngực hoặc lưng mới, ngất, sốt, khó thở, yếu chân hay chân lạnh cần được đánh giá ngay.
Người bệnh cần tập thở, đi lại tăng dần, dùng thuốc đều và giữ tất cả lịch chụp. Không nâng vật nặng trước khi được cho phép. Sẹo lành không có nghĩa phần động mạch chủ còn lại đã hết nguy cơ.
Câu hỏi thường gặp về Bóc tách động mạch chủ
Không. Đau ngực hoặc đau lưng khởi phát đột ngột và đạt đỉnh ngay là biểu hiện điển hình, nhưng một số người chỉ ngất, khó thở, đau bụng, yếu liệt, chân lạnh hoặc lú lẫn. Người cao tuổi, phụ nữ và người có bệnh thần kinh có thể có triệu chứng ít điển hình hơn. Vì vậy, không nên loại trừ bệnh chỉ vì đau không được mô tả là “xé” hoặc vì vẫn bắt được mạch. Người có phình động mạch chủ, bệnh mô liên kết, van động mạch chủ hai mảnh hoặc tiền sử gia đình cần gọi cấp cứu khi xuất hiện triệu chứng đột ngột bất thường.
Phẫu thuật hoặc stent graft có thể sửa đoạn nguy hiểm và cứu sống người bệnh, nhưng toàn bộ động mạch chủ vẫn cần được xem là có nguy cơ lâu dài. Phần lòng giả còn lại có thể tiếp tục thông, động mạch có thể giãn hoặc xuất hiện tổn thương ở đoạn khác. Vì vậy, người bệnh thường cần thuốc kiểm soát huyết áp, CT hoặc MRI định kỳ và điều chỉnh hoạt động suốt đời. Nhiều người vẫn trở lại sinh hoạt và làm việc tốt sau hồi phục. Kết quả phụ thuộc type bóc tách, tổn thương cơ quan, bệnh nền, bệnh di truyền và mức độ tuân thủ theo dõi.
Type A là bóc tách có liên quan động mạch chủ lên, đoạn gần tim, dù vết rách bắt đầu ở đâu. Loại này dễ gây chèn ép tim, hở van động mạch chủ và tổn thương động mạch vành nên thường cần phẫu thuật cấp cứu. Type B không liên quan động mạch chủ lên và thường bắt đầu sau động mạch dưới đòn trái. Type B không biến chứng có thể điều trị nội khoa tích cực ban đầu, còn type B có vỡ, thiếu máu cơ quan, đau dai dẳng, tăng huyết áp khó kiểm soát hoặc tiến triển thường cần can thiệp nội mạch hay phẫu thuật.
Có thể, nhưng cần bắt đầu từ mức nhẹ và được cá thể hóa. Đi bộ, tập thở và phục hồi chức năng giúp lấy lại thể lực, trong khi nâng vật rất nặng, nín thở rặn, tập sức mạnh tối đa hoặc môn đối kháng có thể làm huyết áp tăng đột ngột. Bác sĩ sẽ xem xét kích thước động mạch còn lại, huyết áp, type bóc tách, phẫu thuật đã thực hiện và bệnh di truyền để đưa giới hạn phù hợp. Người bệnh nên dừng tập và đi khám nếu xuất hiện đau ngực, đau lưng, choáng, khó thở, yếu liệt hoặc chân lạnh.
Có thể cần, đặc biệt khi người bệnh còn trẻ, có van động mạch chủ hai mảnh, hội chứng mô liên kết, nhiều người trong gia đình mắc phình hoặc bóc tách, hoặc có đột tử không giải thích được. Bác sĩ có thể đề nghị khai thác phả hệ, tư vấn di truyền, xét nghiệm gen trong trường hợp phù hợp và chụp động mạch chủ cho người thân bậc một. Kết quả gen âm tính không loại trừ hoàn toàn nguy cơ gia đình. Thời điểm và phương tiện kiểm tra phụ thuộc tuổi, mối quan hệ huyết thống và đặc điểm bệnh của người chỉ điểm, không nên tự áp dụng một lịch chung.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

