Hở van động mạch chủ là tình trạng van ở lối ra thất trái không đóng kín, khiến máu từ động mạch chủ chảy ngược về thất trái trong thì tim giãn. Hở mạn thường do van hai mảnh, thoái hóa, hậu thấp hoặc giãn gốc động mạch chủ; hở cấp có thể xảy ra khi bóc tách động mạch chủ hay viêm nội tâm mạc. Thất trái dần giãn để chứa lượng máu quay lại, nên người bệnh có thể không triệu chứng lâu rồi mới xuất hiện tim đập mạnh, khó thở, mệt, đau ngực hoặc phù. Hở cấp nặng dễ gây phù phổi và sốc vì tim chưa kịp thích nghi. Siêu âm tim đánh giá dòng hở, kích thước và chức năng thất trái; CT hoặc MRI cần thiết khi bệnh động mạch chủ đi kèm. Phẫu thuật sửa hoặc thay van và xử lý gốc động mạch chủ được cân nhắc trước khi tổn thương thất trái trở nên không hồi phục.
Hở van động mạch chủ là bệnh gì?
Hở van động mạch chủ là dòng phụt ngược qua van từ động mạch chủ về thất trái trong thì tâm trương. Bệnh có thể do lá van không kín hoặc do gốc động mạch chủ giãn làm khoảng cách giữa các mép van tăng. Hở cấp và hở mạn khác nhau rõ: hở mạn cho phép thất trái giãn để thích nghi, còn hở cấp làm áp lực trong thất trái tăng nhanh và gây suy tim nặng. Hở sinh lý rất nhỏ đôi khi thấy trên siêu âm không đồng nghĩa bệnh có ý nghĩa. Phân độ cần tích hợp hình thái van, chiều rộng dòng hở, dòng chảy trong động mạch chủ, thể tích phụt ngược và phản ứng thất trái.

| Tên bệnh | Hở van động mạch chủ |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Aortic regurgitation |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hở van chủ; suy van động mạch chủ; aortic insufficiency |
| Mã ICD-10 | I35.1 – Hở van động mạch chủ không do thấp; I06.1 khi xác định do thấp |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; bệnh van động mạch chủ; bệnh động mạch chủ và cấu trúc tim |
| Cơ quan ảnh hưởng | Van động mạch chủ, gốc và động mạch chủ lên; ảnh hưởng thứ phát chủ yếu đến thất trái, tuần hoàn vành và phổi. |
| Tính chất bệnh | Bệnh không lây; có thể cấp do bóc tách động mạch chủ, viêm nội tâm mạc hoặc chấn thương, hoặc mạn do van và gốc động mạch chủ. |
| Mức độ phổ biến | Ít thường gặp hơn hẹp van động mạch chủ nặng nhưng là bệnh quan trọng ở người có van hai mảnh, bệnh gốc động mạch chủ, tăng huyết áp hoặc bệnh mô liên kết. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hở van động mạch chủ
Trong hở mạn, thất trái nhận cả máu từ nhĩ trái và lượng máu quay lại từ động mạch chủ, dẫn đến tăng thể tích cuối tâm trương. Thất giãn và tăng khối cơ để duy trì thể tích tống máu, tạo mạch nảy mạnh và hiệu áp rộng. Theo thời gian, sức căng thành, xơ hóa và giảm co bóp làm cung lượng hiệu quả giảm và áp lực phổi tăng. Trong hở cấp, thất trái nhỏ và cứng không chứa được lượng máu trào, nên phù phổi và sốc xuất hiện nhanh.
Hở được phân theo cấp hoặc mạn; nguyên nhân tại van hoặc gốc động mạch chủ; mức độ nhẹ, vừa, nặng; và giai đoạn dựa trên triệu chứng, kích thước cùng chức năng thất trái. Bác sĩ cũng mô tả van hai mảnh, sa lá van, thủng van hoặc giãn vòng–gốc động mạch chủ vì cơ chế quyết định khả năng sửa van và phạm vi phẫu thuật.
Hở nhẹ có thể được phát hiện tình cờ, còn hở nặng ít phổ biến hơn. Van hai mảnh và bệnh động mạch chủ làm bệnh xuất hiện ở người trẻ hơn; thoái hóa và tăng huyết áp thường gặp ở tuổi cao. Hậu thấp và viêm nội tâm mạc vẫn là nguyên nhân tại nhiều khu vực. Chưa có dữ liệu toàn quốc Việt Nam đủ để nêu tỷ lệ chính xác.
Lá van có thể co rút, thủng, sa hoặc mất nâng đỡ; gốc động mạch chủ có thể giãn khiến mép van tách xa. Quá tải thể tích kéo dài gây tái cấu trúc thất trái. Trong bóc tách, lớp thành động mạch chủ tách làm biến dạng gốc van đột ngột. Bệnh không lây, dù viêm nội tâm mạc nhiễm trùng có thể phá hủy van.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hở van động mạch chủ
Nguyên nhân tại van gồm van hai mảnh, thoái hóa, sa lá van, hậu thấp, viêm nội tâm mạc, chấn thương và bệnh viêm. Nguyên nhân tại gốc động mạch chủ gồm tăng huyết áp kéo dài, phình hoặc bóc tách động mạch chủ, hội chứng Marfan và các bệnh mô liên kết, viêm động mạch và bệnh bẩm sinh. Bóc tách và nhiễm trùng là nguyên nhân hở cấp cần nhận diện nhanh.
Van hai mảnh, tăng huyết áp, phình động mạch chủ, hội chứng mô liên kết, tiền sử gia đình bóc tách, thấp tim, viêm nội tâm mạc và xạ trị ngực làm nguy cơ tăng. Tuổi cao và bệnh thận góp phần thoái hóa. Nguy cơ biến chứng tăng khi thất trái giãn, chức năng giảm hoặc động mạch chủ lớn nhanh.
Người có van hai mảnh, hội chứng Marfan, động mạch chủ giãn, tăng huyết áp lâu năm, tiếng thổi tâm trương hoặc tiền sử viêm nội tâm mạc cần theo dõi. Người có đau ngực xé đột ngột, chênh huyết áp hai tay hoặc ngất phải được đánh giá cấp cứu vì nguy cơ bóc tách.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hở van động mạch chủ
Hở mạn có thể không triệu chứng nhiều năm dù thất trái dần giãn. Người bệnh có thể nhận thấy mạch đập mạnh ở cổ hoặc đầu, hồi hộp khi nằm, rồi khó thở gắng sức và giảm sức bền. Hở cấp biểu hiện bằng khó thở, đau ngực, tụt huyết áp và suy tuần hoàn. Trẻ có bệnh bẩm sinh có biểu hiện khác tùy mức độ.
- Cảm giác tim đập mạnh, mạch nảy hoặc khó chịu khi nằm yên.
- Khó thở khi gắng sức, về sau khó thở khi nằm hoặc về đêm.
- Mệt và giảm khả năng vận động khi cung lượng hiệu quả giảm.
- Đau ngực, nhất là về đêm hoặc khi gắng sức ở bệnh nặng.
- Hồi hộp do nhịp nhanh, ngoại tâm thu hoặc rung nhĩ.
- Phù chân và tăng cân khi suy tim tiến triển.
- Đau ngực xé lan ra lưng trong bóc tách động mạch chủ.
- Ngất hoặc sốc trong hở cấp nặng.
- Khàn tiếng, khó nuốt hoặc ho do động mạch chủ rất lớn chèn ép.
- Sốt, rét run và tắc mạch khi có viêm nội tâm mạc.
Nên đặt lịch khám: khi tim đập mạnh kéo dài, khó thở, giảm sức bền hoặc đã biết van hai mảnh và động mạch chủ giãn. Cần khám trong ngày: nếu triệu chứng tăng nhanh, sốt không rõ nguyên nhân, phù hoặc huyết áp khó kiểm soát. Cần tái khám sớm: khi thất trái giãn hơn, chức năng giảm, động mạch chủ tăng kích thước, chuẩn bị mang thai hoặc có kế hoạch phẫu thuật khác.
- Đau ngực hoặc lưng đột ngột dữ dội như xé, ngất hay chênh mạch hai tay cần gọi 115 vì có thể bóc tách động mạch chủ.
- Khó thở cấp, ho bọt hồng, da lạnh hoặc tụt huyết áp có thể là hở van cấp nặng.
- Sốt cao, rét run và tình trạng xấu nhanh ở người có bệnh van cần loại trừ viêm nội tâm mạc.
- Yếu liệt, nói khó hoặc mất thị lực đột ngột cần cấp cứu tắc mạch.
- Không tự lái xe và không trì hoãn để uống thuốc giảm đau hay thuốc hạ áp không được hướng dẫn.
Chẩn đoán Hở van động mạch chủ
Siêu âm tim đánh giá cấu trúc lá van, dòng hở, kích thước và chức năng thất trái, đồng thời đo gốc động mạch chủ. CT hoặc MRI được dùng khi cần khảo sát toàn bộ động mạch chủ, xác nhận bóc tách hoặc định lượng thể tích hở. Bác sĩ kết hợp huyết áp, triệu chứng, tốc độ thay đổi kích thước thất và động mạch chủ để quyết định can thiệp.
Khám có thể thấy hiệu áp rộng, mạch nảy, mỏm tim lệch và tiếng thổi tâm trương giảm dần dọc bờ trái xương ức. Dấu ngoại biên kinh điển không luôn hiện diện và không thay thế siêu âm. Hở cấp có thể tiếng thổi ngắn hoặc khó nghe. Bác sĩ còn tìm chênh huyết áp, dấu bóc tách và suy tim.
Xét nghiệm máu đánh giá thiếu máu, chức năng thận, điện giải và suy tim. Troponin, D-dimer hoặc xét nghiệm viêm chỉ được dùng theo nghi ngờ cấp cứu cụ thể, không thay cho chẩn đoán hình ảnh bóc tách. Cấy máu trước kháng sinh khi nghi viêm nội tâm mạc.
Siêu âm qua thành ngực là đầu tay; siêu âm qua thực quản đặc biệt hữu ích trong hở cấp, viêm nội tâm mạc hoặc bóc tách gần gốc. MRI tim định lượng thể tích hở và chức năng thất trái chính xác khi siêu âm không thống nhất. CT mạch đánh giá kích thước, hình dạng và bóc tách động mạch chủ, đồng thời lập kế hoạch phẫu thuật.
Hở nặng được xác định bằng đánh giá tích hợp gồm hình thái van, chiều rộng vena contracta (bề rộng cổ dòng hở), mật độ phổ Doppler, dòng tâm trương đảo chiều trong động mạch chủ xuống, diện tích lỗ hở và thể tích phụt ngược, cùng với giãn thất trái. Kết quả phụ thuộc huyết áp và tính cấp–mạn, vì vậy một thông số riêng lẻ không đủ.
Điều trị Hở van động mạch chủ
Hở cấp nặng do bóc tách hoặc viêm nội tâm mạc thường cần ổn định và phẫu thuật khẩn. Hở mạn được theo dõi cho đến khi có triệu chứng, thất trái biến đổi theo ngưỡng hướng dẫn hoặc động mạch chủ đạt chỉ định can thiệp. Kiểm soát huyết áp quan trọng, nhưng không nên trì hoãn phẫu thuật khi đã có chỉ định rõ.
Thuốc hạ áp, đặc biệt nhóm giảm hậu gánh, được dùng khi có tăng huyết áp và có thể hỗ trợ người không thể phẫu thuật. Điều trị suy tim áp dụng khi chức năng thất giảm. Thuốc không làm lá van kín lại hay thu nhỏ động mạch chủ đã giãn đáng kể. Trong bóc tách cấp, thuốc phải được dùng tại cơ sở cấp cứu; không tự xử trí tại nhà.
Can thiệp qua ống thông cho hở van động mạch chủ tự nhiên còn được áp dụng chọn lọc hơn so với hẹp van, do khó neo van khi không vôi hóa. Có thể cân nhắc ở người nguy cơ phẫu thuật rất cao tại trung tâm chuyên sâu hoặc trong van sinh học đã hỏng. Hiệu quả và rủi ro phụ thuộc giải phẫu, thiết bị và kinh nghiệm.
Phẫu thuật có thể sửa van, thay van, thay gốc động mạch chủ hoặc kết hợp bảo tồn van tùy cơ chế. Người trẻ có van hai mảnh hoặc bệnh mô liên kết cần đánh giá đường kính động mạch chủ và tốc độ tăng. Lựa chọn van cơ học hay sinh học cân nhắc chống đông, tuổi, thai kỳ và khả năng can thiệp lại.
Kiểm soát huyết áp, tránh hút thuốc, quản lý lipid và vận động phù hợp giúp giảm gánh nặng lên động mạch chủ. Người có bệnh mô liên kết cần tư vấn di truyền và hạn chế nâng tạ nặng theo kích thước động mạch chủ. Chăm sóc răng miệng và điều trị nhiễm trùng đúng cách giảm nguy cơ viêm nội tâm mạc.
Theo dõi gồm triệu chứng, huyết áp, kích thước và chức năng thất trái, mức hở, đường kính gốc và động mạch chủ lên. Cần dùng cùng phương pháp đo để so sánh tốc độ tăng. Sau phẫu thuật, đánh giá van nhân tạo hoặc van sửa, đoạn động mạch chủ còn lại và thuốc chống huyết khối.
Hở mạn và bệnh động mạch chủ thường cần theo dõi suốt đời. Khoảng cách hình ảnh ngắn hơn khi hở nặng hoặc động mạch chủ gần ngưỡng can thiệp. Sau phẫu thuật, thời gian hồi phục kéo dài nhiều tuần đến tháng, nhưng giám sát van và động mạch chủ tiếp tục lâu dài.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm giãn và suy thất trái, suy tim, loạn nhịp, thiếu máu cơ tim, tăng áp phổi và tử vong. Bóc tách động mạch chủ có thể gây sốc, chèn ép tim, thiếu máu não hoặc cơ quan. Viêm nội tâm mạc gây phá hủy van và tắc mạch. Sau mổ có nguy cơ chảy máu, huyết khối và nhiễm trùng.
Hở nhẹ có thể ổn định lâu. Hở nặng vẫn có thể không triệu chứng nhưng tiên lượng xấu dần khi thất trái giãn hoặc chức năng giảm. Phẫu thuật đúng thời điểm thường bảo tồn chức năng tim và cải thiện kết quả. Hở cấp do bóc tách hoặc nhiễm trùng là tình trạng nguy cơ cao cần xử trí nhanh.
Sau sửa van, hở có thể tái phát do mô van tiếp tục thoái hóa hoặc gốc động mạch chủ giãn. Sau thay van, van sinh học có thể thoái hóa và van cơ học có nguy cơ huyết khối. Động mạch chủ ở đoạn khác vẫn có thể giãn sau phẫu thuật, đặc biệt trong bệnh mô liên kết, nên không được ngừng theo dõi.
Không phòng được van hai mảnh hoặc bệnh di truyền, nhưng có thể giảm biến chứng bằng kiểm soát huyết áp, không hút thuốc, theo dõi động mạch chủ và sàng lọc người thân khi được khuyến cáo. Chăm sóc răng miệng, điều trị nhiễm trùng và phòng thấp tim giúp giảm một số nguyên nhân. Tránh chất kích thích và nâng tạ cực nặng khi động mạch chủ giãn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hở van động mạch chủ
Ăn giảm muối nếu có suy tim hoặc tăng huyết áp, duy trì cân nặng và đạm phù hợp. Không có thức ăn làm co nhỏ động mạch chủ hoặc đóng kín van. Người dùng chống đông cần quản lý vitamin K ổn định. Hạn chế rượu và chất kích thích nếu gây tăng huyết áp hoặc hồi hộp.
Hở nhẹ với thất trái bình thường thường cho phép vận động aerobic. Hở nặng, thất trái giãn hoặc động mạch chủ lớn cần giới hạn cường độ và tránh nâng tạ nặng vì làm huyết áp tăng đột ngột. Phụ nữ mang thai và người có hội chứng Marfan cần kế hoạch riêng. Dừng tập khi đau ngực, choáng hoặc khó thở.
Theo dõi huyết áp, nhịp tim, khó thở, tim đập mạnh, cân nặng và khả năng vận động. Người có bệnh động mạch chủ nên lưu kết quả đường kính và ngày chụp để so sánh, nhưng không tự diễn giải thay đổi nhỏ giữa các kỹ thuật. Đau ngực xé đột ngột là cấp cứu, không chờ đo huyết áp nhiều lần.
- Không tự điều chỉnh thuốc hạ áp khi huyết áp dao động.
- Không nâng tạ rất nặng nếu động mạch chủ giãn hoặc bác sĩ đã hạn chế.
- Không trì hoãn phẫu thuật chỉ vì chưa khó thở nếu thất trái đã đạt tiêu chí can thiệp.
- Không bỏ qua sốt kéo dài hoặc đau ngực xé lan lưng.
- Không dùng sản phẩm quảng cáo làm co động mạch chủ hoặc tái tạo van.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Hở van động mạch chủ ở trẻ thường liên quan van hai mảnh, dị tật đường ra, sau nong van hoặc bệnh mô liên kết. Trẻ có thể không triệu chứng hoặc giảm sức vận động. Theo dõi cần tính kích thước cơ thể, động mạch chủ và nguy cơ can thiệp lặp lại; quyết định thuộc tim mạch nhi và phẫu thuật tim bẩm sinh.
Ở người cao tuổi, hở có thể đi kèm vôi hóa, tăng huyết áp, bệnh mạch vành và bệnh thận. Mạch nảy hoặc hiệu áp rộng có thể bị che lấp. Frailty và khả năng phục hồi ảnh hưởng lựa chọn phẫu thuật; can thiệp qua ống thông cho hở đơn thuần vẫn chọn lọc hơn hẹp van.
Hở mạn với chức năng thất trái tốt thường dung nạp tốt hơn hẹp van, nhưng giãn động mạch chủ, hội chứng Marfan, hở nặng hoặc suy tim làm nguy cơ tăng. Đánh giá trước mang thai phải đo động mạch chủ và rà soát thuốc hạ áp, vì một số thuốc không dùng trong thai kỳ. Đau ngực cấp trong thai kỳ cần cấp cứu.
Nguy cơ thai kỳ nên được phân tầng theo mWHO 2.0. Người thuộc nhóm mWHO II–III trở lên, hoặc có tổn thương van nặng, triệu chứng, suy thất, tăng áp phổi hay van cơ học, nên được Pregnancy Heart Team (nhóm tim mạch–sản khoa đa chuyên khoa) đánh giá từ trước thụ thai, theo dõi trong thai kỳ, lập kế hoạch sinh và chăm sóc sau sinh.
Cho con bú có thể thực hiện nếu tình trạng ổn định và thuốc phù hợp. Sau sinh, dịch chuyển thể tích có thể làm khó thở tăng nên cần theo dõi. Thuốc hạ áp, lợi tiểu và chống đông phải được xem xét theo mức bài tiết vào sữa; không tự ngừng điều trị.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng huyết và viêm nội tâm mạc cao hơn, có thể gây hở cấp. Sốt hoặc mệt bất thường cần khám sớm. Nếu có bệnh động mạch chủ, steroid kéo dài và bệnh viêm nền cũng cần được xem xét trong kế hoạch điều trị.
Tăng huyết áp làm tăng lực lên van và thành động mạch chủ; bệnh mạch vành và suy tim ảnh hưởng thời điểm mổ. Hội chứng Marfan, Loeys–Dietz và viêm động mạch cần quản lý đa chuyên khoa. Chức năng thận quyết định lựa chọn hình ảnh có thuốc cản quang và thuốc.
Sau sửa hoặc thay van và động mạch chủ, cần theo dõi vết mổ, huyết áp, nhịp tim và dấu thần kinh. Không nâng vật nặng cho đến khi xương ức lành và được cho phép. Siêu âm hoặc CT/MRI định kỳ theo dõi đoạn động mạch chủ còn lại. Sốt, đau ngực mới hoặc khó thở tăng cần đánh giá ngay.
Câu hỏi thường gặp về Hở van động mạch chủ
Hở nhẹ có thể chỉ cần theo dõi, nhưng hở nặng kéo dài làm thất trái giãn và suy. Hở cấp do bóc tách động mạch chủ hoặc viêm nội tâm mạc có thể gây phù phổi và sốc trong thời gian ngắn. Nguy cơ được đánh giá bằng triệu chứng, kích thước và chức năng thất trái, mức hở và đường kính động mạch chủ. Đau ngực xé lan lưng, ngất hoặc khó thở cấp cần gọi 115.
Thuốc giúp kiểm soát tăng huyết áp, giảm gánh tim và điều trị suy tim, nhưng không làm lá van tổn thương tự kín hoặc gốc động mạch chủ giãn trở lại bình thường. Khi hở nặng đạt chỉ định, phẫu thuật sửa hoặc thay van và xử lý động mạch chủ là điều trị chính. Việc chờ đợi chỉ dựa vào cảm giác khỏe có thể bỏ lỡ giai đoạn thất trái còn phục hồi tốt.
Mổ được cân nhắc khi hở nặng gây triệu chứng, chức năng thất trái giảm, thất trái giãn đến ngưỡng hướng dẫn hoặc động mạch chủ đạt kích thước nguy cơ theo nguyên nhân và cơ thể. Tốc độ giãn, van hai mảnh, hội chứng mô liên kết và kế hoạch mang thai cũng ảnh hưởng quyết định. Bác sĩ thường theo dõi nhiều lần để xác nhận xu hướng trước khi chọn thời điểm.
Người hở nhẹ và thất trái bình thường thường có thể vận động aerobic mức vừa. Hở nặng hoặc động mạch chủ giãn cần tránh nâng tạ nặng và gắng sức làm huyết áp tăng đột ngột. Mức an toàn phụ thuộc đường kính động mạch chủ, chức năng tim và triệu chứng. Dừng tập nếu đau ngực, choáng, hồi hộp kéo dài hoặc khó thở bất thường.
Nguy cơ thai kỳ phụ thuộc mức hở, chức năng thất trái và đặc biệt là kích thước động mạch chủ. Hở mạn ổn định thường dung nạp tốt hơn hẹp van, nhưng hội chứng Marfan, van hai mảnh với động mạch chủ giãn hoặc suy tim cần tư vấn trước mang thai. Thuốc hạ áp phải được rà soát vì một số nhóm không dùng cho thai. Đau ngực đột ngột trong thai kỳ là cấp cứu.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

