Vitamin K là nhóm vitamin tan trong chất béo, gồm phylloquinone hay vitamin K1 và các menaquinone hay vitamin K2. Vitamin K hoạt động như đồng yếu tố của enzym gamma-glutamyl carboxylase, giúp gan tạo các yếu tố đông máu II, VII, IX, X cùng các protein C và S ở dạng có hoạt tính.[1][2] Thiếu vitamin K nặng có thể làm kéo dài thời gian prothrombin, tăng INR và gây chảy máu. Trẻ sơ sinh có lượng vitamin K dự trữ thấp, khả năng vận chuyển qua nhau thai kém và sữa mẹ chỉ chứa một lượng nhỏ, vì vậy cần được dự phòng xuất huyết do thiếu vitamin K ngay sau sinh.[3][4] Dạng thuốc thường sử dụng là vitamin K1, còn gọi là phytonadione hoặc phytomenadione. Thuốc có thể dùng để điều trị giảm prothrombin do thiếu vitamin K hoặc đảo ngược tác dụng của thuốc kháng vitamin K trong một số tình huống.[1][7] Người dùng warfarin không nên tự bổ sung hoặc đột ngột thay đổi lượng vitamin K trong khẩu phần.[2]
Nội dung chính
- Nhóm vitamin tan trong chất béo gồm vitamin K1 và các dạng vitamin K2
- Phytonadione hoặc phytomenadione, tương ứng vitamin K1
- Hoạt hóa các yếu tố đông máu II, VII, IX, X và protein C, protein S [1][8]
- B02BA01 – phytomenadione [6]
- Có thể gây kéo dài PT/INR, dễ bầm tím hoặc xuất huyết [2]
- Cần dự phòng bằng vitamin K1 sau sinh; tiêm bắp một liều là biện pháp được CDC khuyến nghị [3][4]
- Thiếu vitamin K, giảm prothrombin do thuốc hoặc kém hấp thu, và đảo ngược thuốc chống đông nhóm coumarin trong tình huống phù hợp [1][7]
- Vitamin K đối kháng tác dụng của warfarin và các thuốc kháng vitamin K
- Chưa xác lập giới hạn trên cho vitamin K1 và K2 do nguy cơ độc tính từ thực phẩm thấp [2]
- Có thể gây phản ứng quá mẫn nghiêm trọng; đường dùng và tốc độ tiêm phải theo đúng nhãn sản phẩm [1]
Hoạt chất Vitamin K là gì?
Vitamin K là nhóm vitamin tan trong chất béo cần thiết để hoạt hóa các protein tham gia đông máu, chuyển hóa xương và một số quá trình sinh học khác. Vitamin K1 có nhiều trong rau lá xanh; vitamin K2 là nhóm menaquinone hiện diện trong một số thực phẩm động vật, thực phẩm lên men và được một số vi khuẩn tạo ra.[2]
Khi sử dụng dưới dạng thuốc, vitamin K thường có nghĩa là phytonadione hoặc phytomenadione, một dạng vitamin K1 dùng để phục hồi tổng hợp các yếu tố đông máu phụ thuộc vitamin K.[1]
Vitamin K
INN Vitamin K; Phytonadione; Phytomenadione
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Vitamin K |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Vitamin K; Phytonadione; Phytomenadione |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Phylloquinone; vitamin K1; phytonadion; phytomenadion; fitomenadion; menaquinone hay vitamin K2; MK-4; MK-7; MK-9.; Menadione thường được gọi là vitamin K3, là dạng tổng hợp khác với vitamin K1. NIH cho biết menadione không còn được sử dụng trong thực phẩm bổ sung hoặc thực phẩm tăng cường tại Hoa Kỳ do dữ liệu cho thấy khả năng gây tổn thương tế bào gan.[2] |
| Tên viết tắt | VK |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | Không áp dụng |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Vitamin K
Vitamin K trong thực phẩm được đưa vào các micelle hỗn hợp nhờ muối mật và enzym tụy, sau đó hấp thu tại ruột non. Vitamin được đóng gói vào chylomicron, vận chuyển qua hệ bạch huyết đến gan rồi phân phối lại trong lipoprotein.[2]
Sau tiêm bắp, phytonadione được hấp thu vào tuần hoàn. Một SmPC ghi nhận sinh khả dụng toàn thân sau tiêm bắp khoảng 50%, khoảng 90% vitamin K1 trong huyết tương gắn với lipoprotein và thời gian bán thải ở người lớn khoảng 1,5–3 giờ.[7] Vitamin K1 được chuyển thành các chất chuyển hóa phân cực hơn và đào thải dưới dạng liên hợp qua mật cùng nước tiểu.[2][8]
Giai đoạn I: Hấp thu
Vitamin K đường uống được hấp thu chủ yếu tại ruột non và phụ thuộc vào chất béo, muối mật cùng chức năng tụy. Kém hấp thu có thể xảy ra ở người bị ứ mật, xơ nang, bệnh celiac, hội chứng ruột ngắn hoặc sau phẫu thuật giảm cân.[2]
Ở trẻ mắc bệnh gan ứ mật, hấp thu vitamin K1 đường uống có thể không đầy đủ; SmPC nhi khoa yêu cầu sử dụng đường tiêm bắp hoặc tĩnh mạch trong nhóm này.[8]
| F · Sinh khả dụng | Phylloquinone tự do có tỷ lệ hấp thu được báo cáo khoảng 80%, nhưng khả năng hấp thu từ rau lá thấp hơn đáng kể vì vitamin K1 liên kết chặt với cấu trúc lục lạp. Dùng rau cùng một lượng chất béo có thể cải thiện hấp thu.[2] Đối với chế phẩm phytomenadione tiêm bắp dạng micelle hỗn hợp trong một SmPC cụ thể, sinh khả dụng toàn thân khoảng 50%.[7] Sinh khả dụng không thể áp dụng đồng nhất cho mọi dạng K1, K2 và mọi chế phẩm. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Vitamin K được vận chuyển chủ yếu trong các lipoprotein. Sau hấp thu, phytonadione tập trung ban đầu ở gan nhưng nồng độ giảm nhanh và chỉ có lượng nhỏ tích lũy trong mô so với các vitamin tan trong chất béo khác.[1][2]
Vitamin K1 qua nhau thai không hiệu quả, góp phần làm trẻ sơ sinh có lượng dự trữ thấp. Vitamin K1 hiện diện trong sữa mẹ nhưng với nồng độ thấp.[3][5][8]
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Phytonadione tham gia chu trình vitamin K, trong đó dạng hydroquinone được oxy hóa thành vitamin K epoxide khi hỗ trợ carboxyl hóa các protein phụ thuộc vitamin K. Vitamin K epoxide sau đó được tái chế thông qua enzym vitamin K epoxide reductase.
Vitamin K1 cũng được chuyển thành các chất chuyển hóa phân cực hơn, gồm phytomenadione-2,3-epoxide, rồi liên hợp với glucuronide hoặc sulfate trước khi đào thải.[2][8] Warfarin ức chế quá trình tái chế vitamin K, làm giảm hoạt hóa các yếu tố đông máu.[2]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sau một liều sinh lý đường uống, cơ thể giữ lại khoảng 30–40%; khoảng 20% được đào thải trong nước tiểu và 40–50% qua phân theo đường mật.[2] Vitamin K1 được bài tiết chủ yếu dưới dạng chất chuyển hóa liên hợp; rất ít vitamin K tự do không chuyển hóa được tìm thấy trong mật hoặc nước tiểu.[1][8]
| t½ · Thời gian bán thải | Một SmPC ghi nhận thời gian bán thải vitamin K1 trong huyết tương khoảng 1,5–3 giờ ở người lớn và khoảng 72 giờ ở trẻ sơ sinh.[8] MK-7 trong thực phẩm bổ sung có thời gian lưu hành dài hơn phytonadione, nhưng dữ liệu không cho phép quy đổi liều hoặc hiệu quả giữa các dạng vitamin K.[2] |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Không có một giá trị độ thanh thải duy nhất áp dụng cho toàn bộ nhóm vitamin K1 và K2. Dữ liệu định lượng về độ thanh thải của từng chế phẩm. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng hấp thu, phân bố hoặc đáp ứng với vitamin K gồm:
- Lượng chất béo trong khẩu phần.
- Chức năng gan, tụy và bài tiết mật.
- Ứ mật, xơ nang, bệnh celiac, viêm ruột hoặc hội chứng ruột ngắn.
- Tuổi sơ sinh và sinh non.
- Điều trị kéo dài bằng kháng sinh làm thay đổi hệ vi khuẩn đường ruột.
- Thuốc gắn acid mật hoặc orlistat làm giảm hấp thu vitamin tan trong chất béo.
- Warfarin và các thuốc kháng vitamin K.
- Bệnh gan nặng làm giảm khả năng tổng hợp yếu tố đông máu, khiến đáp ứng với vitamin K không đầy đủ.[1][2][7]
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Vitamin K
Các dạng vitamin K chính gồm:
- Vitamin K1 – phylloquinone: dạng chủ yếu trong thực phẩm thực vật và là dạng thường dùng làm thuốc dưới tên phytonadione hoặc phytomenadione.
- Vitamin K2 – menaquinone: gồm MK-4 đến MK-13; MK-4, MK-7 và MK-9 là các dạng được nghiên cứu nhiều.
- Vitamin K3 – menadione: dạng tổng hợp không tương đương với K1; không còn được dùng trong thực phẩm bổ sung ở Hoa Kỳ do lo ngại độc tính gan.[2]
Vitamin K1 dùng làm thuốc được xếp vào nhóm thuốc chống xuất huyết B02BA01.[6]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Vitamin K là đồng yếu tố thiết yếu của enzym gamma-glutamyl carboxylase. Enzym này chuyển các gốc glutamate trên tiền chất protein thành gamma-carboxyglutamate, cho phép protein gắn calci và hoạt động bình thường.
Tại gan, quá trình này cần thiết để tạo các yếu tố đông máu II, VII, IX, X và các chất điều hòa chống đông protein C, protein S ở dạng có hoạt tính.[1][8] Tại xương và mô mạch, vitamin K còn tham gia carboxyl hóa osteocalcin và matrix Gla protein, nhưng ý nghĩa điều trị của việc bổ sung liều cao đối với loãng xương hoặc vôi hóa mạch vẫn chưa được xác lập đầy đủ.[2]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ở người thiếu vitamin K, phytonadione thúc đẩy gan tổng hợp các yếu tố đông máu mới. Tác dụng không xuất hiện tức thì. Theo nhãn DailyMed, cải thiện INR có thể bắt đầu trong 1–8 giờ; sau tiêm tĩnh mạch, tác dụng thường được phát hiện trong 1–2 giờ, chảy máu có thể được kiểm soát trong 3–6 giờ và INR có thể trở về bình thường sau khoảng 12–14 giờ.[1]
Tốc độ và mức độ đáp ứng phụ thuộc nguyên nhân giảm prothrombin, chức năng gan, liều, đường dùng và mức độ xuất huyết. Trong chảy máu nặng, không được trì hoãn liệu pháp thay thế yếu tố đông máu trong khi chờ vitamin K phát huy tác dụng.[1][7]
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Vitamin K
Các chỉ định đã được ghi nhận đối với phytonadione gồm:
- Điều trị giảm prothrombin do thiếu vitamin K hoặc bị cản trở hoạt tính vitamin K.
- Giảm prothrombin do thuốc kháng đông nhóm coumarin hoặc indandione.
- Giảm prothrombin liên quan điều trị kháng sinh kéo dài.
- Thiếu vitamin K do ứ mật, rò mật, bệnh celiac, viêm ruột, cắt ruột, xơ nang hoặc các bệnh gây kém hấp thu.
- Dự phòng và điều trị xuất huyết do thiếu vitamin K ở trẻ sơ sinh.
- Đảo ngược tác dụng của warfarin trong xuất huyết hoặc nguy cơ xuất huyết, theo đánh giá INR và mức độ lâm sàng.[1][7][8]
Vitamin K không điều trị được chảy máu do mọi nguyên nhân. Trường hợp suy gan nặng, giảm tiểu cầu, thiếu fibrinogen hoặc dùng thuốc chống đông không đối kháng vitamin K có thể không đáp ứng như mong đợi.[1][7]
Vitamin K1 và vitamin K2 đang được nghiên cứu trong sức khỏe xương, phòng gãy xương, vôi hóa động mạch, bệnh tim mạch và bệnh thận mạn. NIH nhận định kết quả nghiên cứu hiện chưa đủ nhất quán để đưa ra khuyến nghị lâm sàng chung về việc bổ sung vitamin K nhằm phòng loãng xương hoặc bệnh tim mạch.[2]
Không nên trình bày vitamin K2 như một thuốc đã được chứng minh có khả năng “làm sạch mạch máu”, phòng nhồi máu cơ tim hoặc chữa loãng xương. Các ứng dụng này vẫn cần thêm thử nghiệm có chất lượng cao.[2]
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây được trích từ các nguồn cụ thể, không dùng để tự cá nhân hóa điều trị.
Nhu cầu dinh dưỡng đầy đủ – Adequate Intake theo NIH:
| Nhóm tuổi | Nam | Nữ |
|---|---|---|
| 0–6 tháng | 2 microgam/ngày | 2 microgam/ngày |
| 7–12 tháng | 2,5 microgam/ngày | 2,5 microgam/ngày |
| 1–3 tuổi | 30 microgam/ngày | 30 microgam/ngày |
| 4–8 tuổi | 55 microgam/ngày | 55 microgam/ngày |
| 9–13 tuổi | 60 microgam/ngày | 60 microgam/ngày |
| 14–18 tuổi | 75 microgam/ngày | 75 microgam/ngày |
| Từ 19 tuổi | 120 microgam/ngày | 90 microgam/ngày |
| Mang thai | — | 75 microgam/ngày ở tuổi 14–18; 90 microgam/ngày từ 19 tuổi |
| Cho con bú | — | 75 microgam/ngày ở tuổi 14–18; 90 microgam/ngày từ 19 tuổi |
| [2] |
Dự phòng xuất huyết do thiếu vitamin K ở trẻ sơ sinh:
- Nhãn DailyMed: phytonadione 0,5–1 mg, một liều trong vòng một giờ sau sinh.[1]
- CDC: vitamin K1 1 mg tiêm vào cơ đùi sau sinh; có thể trì hoãn đến 6 giờ để hỗ trợ da kề da và gắn kết mẹ con.[4]
- Một SmPC nhi khoa tại Anh: trẻ khỏe mạnh từ 36 tuần thai có thể dùng 1 mg tiêm bắp lúc sinh hoặc phác đồ uống nhiều liều gồm 2 mg lúc sinh, 2 mg khi 4–7 ngày tuổi và 2 mg khi một tháng tuổi.[8]
Điều trị xuất huyết do thiếu vitamin K ở trẻ sơ sinh:
- Nhãn DailyMed: 1 mg tiêm dưới da hoặc tiêm bắp; cân nhắc liều cao hơn nếu mẹ dùng thuốc chống đông đường uống.[1]
- SmPC nhi khoa được tra cứu: khởi đầu 1 mg đường tĩnh mạch và bổ sung liều theo tình trạng đông máu; có thể đồng thời cần truyền máu hoặc yếu tố đông máu.[8]
Giảm prothrombin ở người lớn:
- Nhãn DailyMed ghi liều 2,5–10 mg hoặc hơn đối với giảm prothrombin do thuốc chống đông và 2,5–25 mg hoặc hơn đối với nguyên nhân khác; liều, đường dùng và lặp lại phải dựa trên INR cùng tình trạng lâm sàng.[1]
- SmPC người lớn đối với xuất huyết nặng hoặc đe dọa tính mạng do warfarin: phytomenadione 5–10 mg tiêm tĩnh mạch chậm, phối hợp phức hợp prothrombin; huyết tương tươi đông lạnh có thể được sử dụng nếu không có phức hợp prothrombin.[7]
Liều miligam cao hơn nhu cầu dinh dưỡng hàng chục nghìn lần và chỉ được sử dụng khi có chỉ định y khoa. Không tự dùng vitamin K để “giải” warfarin hoặc xử trí chảy máu tại nhà.
- Vitamin K đường uống nên được dùng đúng hàm lượng và chỉ định; có thể hấp thu tốt hơn khi dùng cùng bữa ăn có một lượng chất béo.
- Người dùng warfarin không cần loại bỏ toàn bộ rau xanh nhưng phải duy trì lượng vitamin K tương đối ổn định từ ngày này sang ngày khác.[2]
- Vitamin K tiêm phải do nhân viên y tế thực hiện.
- Khi buộc phải tiêm tĩnh mạch chế phẩm DailyMed được tra cứu, tốc độ không được vượt quá 1 mg/phút.[1]
- Đường dùng khác nhau giữa các sản phẩm. Một chế phẩm yêu cầu ưu tiên tiêm dưới da; chế phẩm khác chỉ được phê duyệt dùng tĩnh mạch.[1][7]
- Phải bảo vệ dung dịch tiêm khỏi ánh sáng và không sử dụng nếu dung dịch vẩn đục, tách lớp hoặc có tiểu phân.
- Dự phòng đường uống cho trẻ sơ sinh cần nhiều liều và tuân thủ chặt; không được tự thay thế mũi tiêm bằng sản phẩm bổ sung mua ngoài.
- Vitamin K không có tác dụng tức thì trong xuất huyết nặng.[1][4][8]
Khi dùng vitamin K1 để điều trị rối loạn đông máu, có thể cần theo dõi:
- INR và thời gian prothrombin trước và sau dùng thuốc.
- Mức độ, vị trí và diễn biến chảy máu.
- Công thức máu và các xét nghiệm đông máu khác khi nguyên nhân xuất huyết chưa rõ.
- Chức năng gan và dấu hiệu ứ mật hoặc kém hấp thu.
- Dấu hiệu hình thành huyết khối sau khi đảo ngược thuốc chống đông.
- Phản ứng quá mẫn trong và sau khi tiêm.
- Bilirubin, vàng da hoặc tan máu ở trẻ sơ sinh nếu dùng quá liều.
- Đáp ứng sau 2–8 giờ; không đáp ứng có thể gợi ý chẩn đoán khác hoặc bệnh gan không thể tổng hợp yếu tố đông máu.[1][7][8]
Cảnh báo và lưu ý về Vitamin K
Chống chỉ định chung được ghi nhận là quá mẫn với phytonadione, phytomenadione hoặc bất kỳ tá dược nào của sản phẩm.[1][7][8]
Chống chỉ định hoặc hạn chế theo từng chế phẩm có thể khác nhau:
- SmPC phytomenadione 10 mg/mL không cho tiêm bắp ở người đang dùng thuốc chống đông vì nguy cơ tụ máu và tác dụng dạng kho kéo dài, gây khó khăn khi cần tái lập chống đông.[7]
- Một số chế phẩm có benzyl alcohol không phù hợp với trẻ sơ sinh nếu có sản phẩm không chất bảo quản thay thế.[1]
- Không dùng vitamin K1 như thuốc giải độc của heparin.[1][7]
Cần đọc đúng nhãn của chế phẩm được sử dụng; không áp dụng chống chỉ định hoặc đường dùng của sản phẩm này cho sản phẩm khác.
Vitamin K từ thực phẩm thường có khả năng dung nạp tốt. NIH chưa xác lập giới hạn trên đối với vitamin K1 hoặc K2 vì nguy cơ độc tính qua thực phẩm và thực phẩm bổ sung thông thường thấp.[2]
Tác dụng không mong muốn được báo cáo với phytonadione dạng tiêm gồm:
- Đau, sưng hoặc nhạy cảm tại vị trí tiêm.
- Đỏ bừng, vã mồ hôi.
- Chóng mặt hoặc thay đổi vị giác.
- Khó thở.
- Nhịp tim nhanh hoặc hạ huyết áp.
- Đỏ da, ngứa, mày đay hoặc mảng da dạng xơ cứng.
- Viêm tĩnh mạch hiếm gặp khi dùng đường tĩnh mạch.
- Tăng bilirubin máu.[1][7][8]
Các phản ứng nghiêm trọng liên quan phytonadione dạng tiêm gồm:
- Phản ứng quá mẫn nghiêm trọng hoặc phản vệ, có thể kèm sốc, ngừng tim – hô hấp, đau ngực, khó thở, tím tái và tụt huyết áp.
- Phản ứng nghiêm trọng có thể xảy ra ngay từ liều đầu, kể cả khi thuốc đã được pha loãng và tiêm tĩnh mạch chậm.[1]
- “Gasping syndrome” ở trẻ sơ sinh do tá dược benzyl alcohol, biểu hiện bằng ức chế thần kinh trung ương, toan chuyển hóa và thở ngáp.
- Độc tính nhôm ở người suy thận hoặc trẻ sinh non khi tiếp xúc kéo dài với chế phẩm tiêm có chứa nhôm.
- Tan máu, vàng da và tăng bilirubin ở trẻ sơ sinh, nhất là trẻ sinh non, khi quá liều.[1]
- Phản ứng da muộn như tổn thương dạng xơ cứng hoặc quá mẫn muộn.[1][8]
Khó thở, phù mặt hoặc họng, đau ngực, ngất, tím tái hoặc tụt huyết áp sau tiêm là tình trạng cấp cứu. Mặc dù phản ứng nghiêm trọng có thể xảy ra, CDC vẫn khuyến nghị một liều vitamin K tiêm bắp sau sinh vì biện pháp này phòng ngừa hiệu quả xuất huyết đe dọa tính mạng ở trẻ sơ sinh.[1][4]
- Vitamin K1 không cầm máu ngay lập tức; xuất huyết nặng có thể cần phức hợp prothrombin, huyết tương hoặc truyền máu.[1][7]
- Đảo ngược chống đông quá mức có thể đưa người bệnh trở lại nguy cơ huyết khối ban đầu.[1]
- Không tự dùng vitamin K khi INR cao vì quyết định điều trị phụ thuộc INR, mức độ chảy máu, bệnh nền và lý do sử dụng thuốc chống đông.
- Tiêm tĩnh mạch hoặc tiêm bắp phytonadione có thể gây phản vệ nghiêm trọng; phải thực hiện tại nơi có khả năng xử trí cấp cứu.[1]
- Sử dụng chế phẩm không chứa benzyl alcohol cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ khi có thể.[1]
- Người suy thận, đặc biệt trẻ sinh non, cần lưu ý tổng lượng nhôm từ các thuốc tiêm.[1]
- Trẻ có ứ mật hoặc kém hấp thu không nên dựa vào phác đồ vitamin K đường uống.[8]
- Việc người mẹ uống vitamin K không thay thế được mũi vitamin K trực tiếp cho trẻ sau sinh.[5]
- Vitamin K2 không được tự động xem là thuốc điều trị loãng xương hoặc bệnh tim mạch.[2]
Không có hội chứng tăng vitamin K1 điển hình được xác định ở người lớn trong các SmPC được tra cứu.[7][8] Tuy nhiên, quá liều phytonadione dạng tiêm ở trẻ sơ sinh có thể gây:
- Tan máu.
- Vàng da và tăng bilirubin máu.
- Tăng enzym gan.
- Đau bụng, táo bón hoặc phân mềm.
- Kích động, khó chịu hoặc phát ban.[1][8]
Xử trí chủ yếu gồm:
- Ngừng thuốc và đánh giá toàn bộ liều đã dùng.
- Theo dõi bilirubin, dấu hiệu tan máu, chức năng gan và tình trạng đông máu.
- Điều trị triệu chứng và hỗ trợ.
- Theo dõi nguy cơ huyết khối hoặc tình trạng khó tái lập chống đông sau liều lớn.
- Đánh giá tại cơ sở y tế nếu trẻ sơ sinh nhận sai liều hoặc người bệnh có biểu hiện bất thường.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu cho quá liều vitamin K1.[1][8]
Điều kiện bảo quản phụ thuộc chế phẩm:
- Nhãn Vitamin K1 Injection của DailyMed: bảo quản ở 20–25°C, tránh ánh sáng và giữ ống trong khay đến khi sử dụng.[1]
- SmPC phytomenadione 10 mg/mL: không bảo quản trên 25°C; không dùng nếu dung dịch vẩn đục hoặc tách lớp.[7]
- Dung dịch tiêm phải được kiểm tra tiểu phân và màu sắc trước khi sử dụng.
- Dung dịch đã pha loãng theo nhãn DailyMed phải được sử dụng ngay và phần dư phải loại bỏ.[1]
Sản phẩm uống và thực phẩm bổ sung cần được bảo quản theo nhãn, tránh nhiệt, ánh sáng và độ ẩm.
Đối tượng đặc biệt
Trẻ sơ sinh có nguy cơ thiếu vitamin K vì:
- Vitamin K qua nhau thai kém.
- Dự trữ khi sinh thấp.
- Sữa mẹ chứa ít vitamin K.
- Hệ vi khuẩn đường ruột chưa phát triển đầy đủ.
- Một số trẻ có bệnh gan, ứ mật hoặc kém hấp thu chưa được phát hiện.[2][3][5]
CDC khuyến nghị tất cả trẻ sơ sinh được tiêm vitamin K vào cơ đùi sau sinh; mũi tiêm có thể trì hoãn đến 6 giờ để tạo điều kiện da kề da.[3][4] Trẻ không được tiêm vitamin K có nguy cơ xuất huyết do thiếu vitamin K cao hơn đáng kể; xuất huyết muộn thường xảy ra từ 2–8 tuần và 30–60% trường hợp xuất huyết muộn biểu hiện bằng xuất huyết nội sọ.[4]
Nhãn DailyMed khuyến nghị 0,5–1 mg trong vòng một giờ sau sinh. SmPC nhi khoa có phác đồ riêng cho trẻ sinh non theo tuổi thai và cân nặng, đồng thời cảnh báo sai liều gấp 10 lần có thể xảy ra khi đo thể tích rất nhỏ.[1][8]
Phải ưu tiên chế phẩm không chứa benzyl alcohol cho trẻ sơ sinh khi có thể. Không tự mua vitamin K uống để thay thế mũi tiêm sơ sinh.[1][4][8]
Không có nhu cầu vitamin K cao hơn chỉ vì tuổi cao; mức tiêu thụ đầy đủ là 120 microgam/ngày đối với nam và 90 microgam/ngày đối với nữ từ 19 tuổi trở lên.[2]
Người cao tuổi thường sử dụng warfarin, thuốc gắn acid mật, kháng sinh hoặc orlistat và có thể dễ gặp tương tác hơn. SmPC phytomenadione dùng để đảo ngược warfarin ghi nhận người cao tuổi có xu hướng nhạy hơn, do đó liều thường được lựa chọn ở phần thấp của khoảng khuyến nghị.[7] Việc dùng thuốc phải dựa trên INR, nguy cơ chảy máu và nguy cơ huyết khối.
Nhu cầu đầy đủ về vitamin K trong thai kỳ là 75 microgam/ngày ở người 14–18 tuổi và 90 microgam/ngày ở người từ 19 tuổi.[2]
Dữ liệu công bố về phytonadione trong thai kỳ chưa cho thấy mối liên hệ rõ ràng với kết cục phát triển bất lợi, nhưng dữ liệu không đủ để loại trừ hoàn toàn nguy cơ. Thiếu vitamin K ở mẹ có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết khi mang thai hoặc lúc sinh.[1]
Khi cần dạng tiêm, nên ưu tiên chế phẩm không chứa benzyl alcohol nếu có. Một SmPC không khuyến cáo dùng phytomenadione cho người mẹ chỉ với mục đích dự phòng xuất huyết do thiếu vitamin K cho trẻ; trẻ vẫn cần được dự phòng trực tiếp sau sinh.[1][7]
Thai phụ đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống co giật hoặc có bệnh ứ mật không tự bổ sung vitamin K; cần được bác sĩ đánh giá INR và nguy cơ cho mẹ cùng thai nhi.
Nhu cầu vitamin K đầy đủ trong thời kỳ cho con bú là 75 microgam/ngày ở người 14–18 tuổi và 90 microgam/ngày ở người từ 19 tuổi.[2]
Vitamin K1 là thành phần tự nhiên của sữa mẹ nhưng nồng độ thấp. LactMed cho biết việc bổ sung vitamin K cho mẹ thường không cần thiết để đạt nhu cầu 75 microgam/ngày và không phải là biện pháp thay thế an toàn hoặc đầy đủ cho vitamin K tiêm trực tiếp cho trẻ sơ sinh.[5]
Nếu người mẹ cần phytonadione dạng tiêm, nhãn DailyMed khuyến nghị ưu tiên chế phẩm không chứa benzyl alcohol nếu có. Cần cân nhắc lợi ích điều trị của mẹ, lợi ích cho con bú và thành phần tá dược của sản phẩm.[1][5]
Vitamin K có thể cải thiện rối loạn đông máu khi nguyên nhân là thiếu vitamin K, ứ mật hoặc giảm hấp thu. Tuy nhiên, nếu gan bị tổn thương nặng và không còn khả năng tổng hợp các yếu tố đông máu, đáp ứng với phytonadione có thể hạn chế.[1][7]
Nhãn DailyMed cảnh báo không nên lặp lại liều lớn nếu liều ban đầu không tạo đáp ứng trong bệnh gan; không đáp ứng có thể cho thấy tình trạng không phụ thuộc thiếu vitamin K.[1] Cần theo dõi INR, bilirubin và chức năng gan. Không có chế độ hiệu chỉnh liều chung cho mọi mức độ suy gan.
Không có chế độ hiệu chỉnh liều phytonadione chuẩn chỉ dựa trên mức lọc cầu thận trong các nhãn được tra cứu. Tuy nhiên, người suy thận cần được theo dõi INR và tình trạng chảy máu theo chỉ định.
Một số chế phẩm tiêm có chứa nhôm. Nhãn DailyMed cảnh báo nhôm có thể tích lũy khi dùng đường tiêm kéo dài ở người suy thận, đặc biệt ở trẻ sinh non, gây độc tính thần kinh trung ương và xương.[1] Cần kiểm tra tá dược của đúng sản phẩm.
Vitamin K trong thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung ở liều dinh dưỡng không được dự kiến ảnh hưởng đến khả năng lái xe.
SmPC phytomenadione được tra cứu ghi nhận thuốc không ảnh hưởng đến khả năng lái xe và vận hành máy.[7] Tuy nhiên, dạng tiêm có thể gây chóng mặt, hạ huyết áp hoặc phản ứng quá mẫn. Không lái xe khi xuất hiện chóng mặt, khó thở, yếu, choáng hoặc phản ứng bất thường sau dùng thuốc.[1][7]
Tương tác thuốc của Vitamin K
- Warfarin, acenocoumarol, phenprocoumon và các thuốc chống đông kháng vitamin K: vitamin K làm giảm tác dụng chống đông. Thay đổi đột ngột lượng vitamin K từ thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung có thể làm INR tăng hoặc giảm.[1][2]
- Liều vitamin K1 lớn có thể gây tình trạng giảm đáp ứng tạm thời với warfarin khi bắt đầu lại thuốc.[1]
- Vitamin K1 không ảnh hưởng đến tác dụng chống đông của heparin.[1]
- Kháng sinh kéo dài có thể làm giảm vi khuẩn đường ruột sản xuất menaquinone; một số cephalosporin còn có thể cản trở hoạt tính vitamin K.[2]
- Cholestyramine và colestipol có thể làm giảm hấp thu vitamin K cùng các vitamin tan trong chất béo.[2]
- Orlistat có thể làm giảm hấp thu vitamin K; phối hợp orlistat với warfarin có thể làm tăng thời gian prothrombin.[2]
- Thuốc chống co giật hoặc thuốc chống đông người mẹ sử dụng trong thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ thiếu vitamin K ở trẻ sơ sinh.[3]
Người sử dụng thuốc chống đông không tự bổ sung K1, K2 hoặc thay đổi chế độ ăn mà chưa trao đổi với bác sĩ quản lý INR.
Thắc mắc về hoạt chất Vitamin K
Vitamin K giúp hoạt hóa các yếu tố đông máu II, VII, IX, X và các protein C, S, nhờ đó cơ thể có thể hình thành và điều hòa cục máu đông bình thường.[1][2] Vitamin K còn tham gia hoạt hóa osteocalcin và một số protein tại xương, mạch máu. Tuy nhiên, chưa có đủ bằng chứng để khuyến cáo mọi người dùng vitamin K liều cao nhằm phòng loãng xương hoặc bệnh tim mạch.[2]
Vitamin K1 hay phylloquinone có nhiều trong rau lá xanh và là dạng thường dùng làm thuốc dưới tên phytonadione hoặc phytomenadione. Vitamin K2 là nhóm menaquinone như MK-4 và MK-7, có trong một số thực phẩm động vật, thực phẩm lên men và thực phẩm bổ sung.[2]
Cả K1 và K2 đều tham gia hoạt hóa protein phụ thuộc vitamin K, nhưng không nên quy đổi liều hoặc công dụng điều trị giữa các dạng. Vitamin K1 là dạng có nhãn thuốc rõ ràng để điều trị thiếu vitamin K và rối loạn đông máu.[1][2]
Trẻ sơ sinh có lượng vitamin K dự trữ thấp, vitamin K qua nhau thai kém và sữa mẹ chỉ cung cấp một lượng nhỏ. Thiếu vitamin K có thể gây xuất huyết nội sọ hoặc xuất huyết tại nhiều cơ quan mà không có dấu hiệu cảnh báo trước.[3][4]
CDC khuyến nghị tiêm vitamin K1 vào cơ đùi sau sinh. Một liều tiêm giúp phòng xuất huyết do thiếu vitamin K tốt hơn so với không dự phòng và không thể được thay thế bằng việc người mẹ bổ sung vitamin K.[4][5]

