Xơ nang là bệnh di truyền do hai biến thể gây bệnh ở gene CFTR, làm rối loạn vận chuyển muối và nước qua bề mặt tế bào. Dịch tiết trở nên đặc, khó thoát và gây tổn thương nhiều cơ quan, nổi bật là nhiễm trùng phổi tái diễn, ho đờm kéo dài, giãn phế quản, viêm xoang, suy tụy ngoại tiết, kém hấp thu và chậm tăng cân. Trẻ sơ sinh có thể biểu hiện tắc ruột phân su hoặc sàng lọc sơ sinh bất thường; một số người chỉ được chẩn đoán ở tuổi trưởng thành với viêm tụy, vô sinh nam hoặc bệnh phổi không giải thích được. Xơ nang không lây, nhưng một số vi khuẩn đường thở có thể truyền chéo giữa người bệnh. Chẩn đoán dựa trên biểu hiện phù hợp cùng bằng chứng rối loạn CFTR, thường bằng nghiệm pháp mồ hôi và xét nghiệm gene. Điều trị đa chuyên khoa giúp kiểm soát nhiễm trùng, cải thiện dinh dưỡng và bảo tồn chức năng phổi.
Xơ nang là bệnh gì?
Xơ nang (Cystic fibrosis) là bệnh di truyền đa cơ quan do chức năng protein CFTR bị giảm hoặc mất. CFTR là kênh vận chuyển chloride và bicarbonate trên bề mặt biểu mô. Khi kênh hoạt động bất thường, lớp dịch phủ niêm mạc bị mất nước, nhầy quánh và khó được lông chuyển đẩy ra. Tại phổi, điều này gây tắc đường thở nhỏ, viêm mạn và nhiễm trùng; tại tụy, ống tuyến bị bít làm enzyme tiêu hóa khó đến ruột.

Tên “xơ nang” bắt nguồn từ tổn thương tụy dạng xơ và nang nhỏ, không có nghĩa người bệnh có bệnh phổi nang lan tỏa. Các tình trạng liên quan CFTR như viêm tụy tái diễn hoặc bất sản ống dẫn tinh hai bên có thể không đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn xơ nang và cần được phân loại riêng.
| Tên bệnh | Xơ nang |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Cystic fibrosis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | CF; mucoviscidosis; bệnh nhầy nhớt |
| Mã ICD-10 | E84; các mã phân nhóm gồm E84.0 có biểu hiện phổi, E84.1 có biểu hiện ruột, E84.8 biểu hiện khác hoặc phối hợp và E84.9 không đặc hiệu. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh di truyền đa cơ quan thuộc hô hấp, tiêu hóa–dinh dưỡng, nội tiết và sức khỏe sinh sản; do rối loạn chức năng kênh CFTR. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Đường thở và phổi, xoang, tuyến tụy ngoại tiết, ruột, gan–đường mật, tuyến mồ hôi và cơ quan sinh sản. Xương, nội tiết và sức khỏe tâm thần có thể bị ảnh hưởng thứ phát. |
| Tính chất bệnh | Bệnh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, mạn tính, không lây. Biểu hiện đa cơ quan và tiến triển khác nhau tùy biến thể CFTR, chức năng tụy, nhiễm trùng và khả năng tiếp cận điều trị. |
| Mức độ phổ biến | Bệnh hiếm, thường gặp hơn ở người có nguồn gốc Bắc Âu nhưng có thể xuất hiện ở mọi dân tộc. Ở châu Á bệnh dễ bị bỏ sót do tần suất thấp và biến thể CFTR khác biệt; dữ liệu Việt Nam còn ít. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng; tuy nhiên vi khuẩn đường hô hấp có thể lây giữa người bệnh hoặc từ môi trường nên vẫn cần kiểm soát nhiễm khuẩn. |
Tổng quan chuyên môn về Xơ nang
Rối loạn CFTR làm giảm bài tiết chloride, bicarbonate và thay đổi hấp thu natri, khiến dịch bề mặt đường thở đặc và giảm độ cao lớp nhầy. Thanh thải nhầy–lông chuyển suy yếu tạo môi trường giữ vi khuẩn, hoạt hóa bạch cầu trung tính và giải phóng enzyme phá hủy mô. Chu trình tắc nghẽn–nhiễm trùng–viêm lặp lại dẫn đến giãn phế quản và suy giảm chức năng phổi.
Trong tụy và đường mật, dịch tiết đặc bít ống, gây mất enzyme tiêu hóa, kém hấp thu chất béo, thiếu vitamin tan trong dầu và đôi khi xơ gan khu trú. Mất muối qua mồ hôi làm người bệnh dễ hạ natri và mất nước khi nóng hoặc gắng sức.
Thực hành thường mô tả xơ nang theo biểu hiện cổ điển hay không cổ điển, tình trạng đủ hoặc suy tụy ngoại tiết, mức độ bệnh phổi và kiểu biến thể CFTR. Các biến thể CFTR còn được phân nhóm theo hậu quả chức năng, nhưng khả năng đáp ứng thuốc phải dựa trên bằng chứng cho biến thể cụ thể chứ không chỉ lớp cơ chế. CRMS/CFSPID là kết quả sàng lọc dương tính nhưng chẩn đoán chưa kết luận ở trẻ, không nên gọi tự động là xơ nang.
Xơ nang là một trong các bệnh di truyền nặng thường gặp ở người có tổ tiên Bắc Âu, nhưng phân bố toàn cầu và có sự khác biệt đáng kể về biến thể CFTR theo dân tộc. Sàng lọc sơ sinh làm tuổi chẩn đoán sớm hơn ở nhiều quốc gia; ở nơi chưa sàng lọc rộng, bệnh có thể được nhận biết muộn. Nam và nữ mắc với tần suất di truyền tương tự, nhưng biểu hiện sinh sản khác nhau. Chưa có dữ liệu đại diện toàn quốc để ước tính chính xác gánh nặng xơ nang tại Việt Nam.
Xơ nang phát sinh qua di truyền lặn, không có đường lây từ người sang người. Khi cả cha và mẹ mang biến thể gây bệnh trong CFTR, mỗi thai kỳ có nguy cơ riêng nhận cả hai biến thể. Sau khi bệnh hình thành, dịch tiết ứ đọng tạo điều kiện cho vi sinh vật đường thở cư trú; đây là nhiễm trùng thứ phát và có thể lây chéo, nhưng không truyền được bệnh xơ nang.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Xơ nang
Nguyên nhân là hai biến thể gây bệnh ở gene CFTR, mỗi biến thể thường được thừa hưởng từ một cha hoặc mẹ mang gene. Cha mẹ mang một biến thể thường không có xơ nang. Bệnh phổi nặng lên do nhiễm trùng mạn, viêm, phơi nhiễm khói thuốc, dinh dưỡng kém và các yếu tố điều biến khác; các yếu tố này không phải nguyên nhân di truyền ban đầu. Một biến thể CFTR đơn độc thường không đủ để chẩn đoán xơ nang.
Không thay đổi được: có cha mẹ cùng mang biến thể CFTR, anh chị em mắc bệnh, kiểu gene liên quan suy tụy hoặc bệnh phổi nặng. Có thể thay đổi: tiếp xúc khói thuốc, vệ sinh tay kém, không tuân thủ làm sạch đường thở, dinh dưỡng thiếu, trì hoãn điều trị đợt cấp và phơi nhiễm với nguồn vi khuẩn nguy cơ. Khả năng tiếp cận thuốc điều biến và đội chăm sóc chuyên sâu cũng ảnh hưởng kết quả dài hạn.
Nhóm cần đánh giá gồm trẻ có sàng lọc sơ sinh bất thường, tắc ruột phân su, kém tăng trưởng kèm phân mỡ, ho ướt hoặc nhiễm trùng phổi tái diễn; người có giãn phế quản không rõ nguyên nhân, viêm tụy tái diễn, mất muối không giải thích được hoặc nam vô sinh do bất sản ống dẫn tinh. Anh chị em ruột của người mắc bệnh cần tư vấn xét nghiệm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Xơ nang
Biểu hiện có thể bắt đầu từ sơ sinh hoặc muộn hơn, tùy mức chức năng CFTR còn lại. Trẻ nhỏ thường có triệu chứng tiêu hóa–dinh dưỡng và hô hấp; người lớn chẩn đoán muộn có thể còn chức năng tụy, biểu hiện xoang, giãn phế quản, viêm tụy hoặc vô sinh. Bệnh diễn tiến theo các đợt cấp phổi xen kẽ giai đoạn ổn định. Người dùng thuốc điều biến hiệu quả có thể ít triệu chứng hơn nhưng vẫn cần theo dõi đa cơ quan.
- Ho kéo dài và đờm đặc: do nhầy ứ đọng, thường tăng trong đợt cấp phổi.
- Nhiễm trùng ngực tái diễn: có thể gây sốt, mệt, giảm chức năng phổi và thay đổi màu đờm.
- Khò khè hoặc khó thở khi hoạt động: liên quan tắc nghẽn và giãn phế quản, không đặc hiệu riêng cho xơ nang.
- Kém tăng cân hoặc sụt cân: thường do suy tụy ngoại tiết, nhu cầu năng lượng tăng và ăn kém.
- Phân nhiều, nhờn, khó rửa: gợi ý kém hấp thu chất béo khi thiếu enzyme tụy.
- Viêm mũi xoang mạn và polyp mũi: gây nghẹt mũi, giảm ngửi hoặc đau vùng mặt.
- Tắc ruột phân su ở trẻ sơ sinh hoặc hội chứng tắc ruột đoạn xa ở trẻ lớn và người trưởng thành.
- Mất nước, chuột rút, đau đầu hoặc hạ natri trong thời tiết nóng do mất nhiều muối qua mồ hôi.
- Ho ra máu, tràn khí màng phổi hoặc ngón tay dùi trống khi bệnh phổi tiến triển.
- Viêm tụy tái diễn ở người còn chức năng tụy, bệnh gan–đường mật hoặc sỏi mật.
- Vô sinh nam do bất sản ống dẫn tinh; giảm khả năng sinh sản ở nữ do dịch cổ tử cung đặc.
Nên đặt lịch khám: khi trẻ kém tăng trưởng, phân mỡ, ho ướt kéo dài, nhiễm trùng ngực tái diễn hoặc gia đình có xơ nang. Cần khám trong ngày: khi ho–đờm tăng, sốt, giảm ăn, giảm cân, đau bụng dai dẳng hoặc khả năng vận động giảm. Cần tái khám sớm: khi chức năng phổi giảm, đường huyết bất thường, xuất hiện vàng da, đau xương hoặc khó thực hiện kế hoạch điều trị hằng ngày.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi khó thở nặng, tím tái, ho ra nhiều máu, đau ngực đột ngột kèm hụt hơi, lơ mơ do thiếu oxy, nôn liên tục kèm bụng chướng không trung tiện, hoặc mất nước rõ với choáng và tiểu ít. Không tự lái xe khi đang khó thở hoặc choáng; không trì hoãn để thử tăng liều thuốc hít, kháng sinh cũ hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Xơ nang
Chẩn đoán cần hai thành phần: có sàng lọc sơ sinh dương tính, biểu hiện lâm sàng hoặc tiền sử gia đình phù hợp; và có bằng chứng khách quan về rối loạn CFTR. Nghiệm pháp mồ hôi là xét nghiệm nền tảng, sau đó xét nghiệm gene CFTR và các phép đo điện sinh lý được dùng tùy kết quả. Mẫu phải được thực hiện tại cơ sở có quy trình chuẩn. Không thể tự chẩn đoán từ vị mặn của da, triệu chứng hô hấp hoặc một biến thể chưa rõ ý nghĩa.
Bác sĩ đánh giá tăng trưởng, chỉ số khối cơ thể, dấu mất nước, ngón tay dùi trống, lồng ngực, tiếng ran, polyp mũi, gan lách và dấu thiếu vitamin. Bệnh sử tập trung vào phân, ăn uống, số đợt cấp, tác nhân vi sinh trước đây, tuân thủ làm sạch đường thở và tiền sử sinh sản. Trẻ vẫn có thể trông khỏe giữa các đợt nên khám bình thường không loại trừ bệnh.
Chloride mồ hôi: phản ánh chức năng CFTR và cần đủ lượng mồ hôi; kết quả trung gian phải được đánh giá thêm. Xét nghiệm CFTR: tìm hai biến thể gây bệnh và có thể mở rộng giải trình tự, phân tích mất–lặp đoạn. Sàng lọc sơ sinh: thường dùng immunoreactive trypsinogen rồi xét nghiệm bổ sung, không tự nó xác nhận bệnh. Theo dõi: cấy đờm, hô hấp ký, đánh giá enzyme tụy hoặc elastase phân, vitamin tan trong dầu, chức năng gan, dung nạp glucose và mật độ xương theo tuổi.
X-quang ngực có thể cho thấy dày thành phế quản và ứ khí nhưng kém nhạy ở giai đoạn sớm. CT ngực độ phân giải cao đánh giá giãn phế quản, nút nhầy và tổn thương khu trú, thường dùng khi kết quả có thể thay đổi xử trí chứ không phải mọi lần tái khám. Siêu âm hoặc MRI gan hỗ trợ đánh giá bệnh gan–đường mật. X-quang bụng hoặc CT được chỉ định khi nghi tắc ruột hay biến chứng cấp.
Các đồng thuận chẩn đoán yêu cầu bối cảnh lâm sàng hoặc sàng lọc phù hợp cùng bằng chứng rối loạn CFTR: chloride mồ hôi ở ngưỡng chẩn đoán, hai biến thể CFTR gây bệnh, hoặc đo điện thế biểu mô bất thường tại trung tâm chuyên sâu. Kết quả chloride trung gian hay biến thể chưa rõ ý nghĩa không đủ để kết luận riêng lẻ. Tiêu chuẩn và ngưỡng phải áp dụng theo tuổi, phương pháp xét nghiệm và hướng dẫn của phòng xét nghiệm.
Điều trị Xơ nang
Điều trị nhằm duy trì đường thở thông thoáng, kiểm soát nhiễm trùng và viêm, tối ưu dinh dưỡng, xử trí biến chứng và phục hồi chức năng CFTR khi có thuốc phù hợp. Kế hoạch được xây dựng bởi nhóm đa chuyên khoa và được rà soát định kỳ. Đợt cấp phổi nặng, giảm oxy, ho ra máu đáng kể, tắc ruột hoặc mất nước do muối có thể cần nhập viện. Khối lượng điều trị phải cân bằng với học tập, công việc và sức khỏe tâm thần.
Kháng sinh được lựa chọn theo triệu chứng, cấy vi sinh, tiền sử kháng thuốc và mức độ nặng; không tự dùng lại đơn cũ. Thuốc làm loãng hoặc hydrat hóa nhầy, thuốc giãn phế quản ở người đáp ứng, enzyme tụy, vitamin tan trong dầu và insulin khi có đái tháo đường liên quan xơ nang là các nhóm thường gặp. Thuốc điều biến CFTR chỉ dùng cho biến thể và độ tuổi có bằng chứng, cần theo dõi tương tác, gan và tác dụng phụ. Không có một phác đồ thuốc giống nhau cho mọi người.
Đường truyền tĩnh mạch hoặc thiết bị tiếp cận mạch có thể cần cho các đợt kháng sinh kéo dài nhưng đi kèm nguy cơ nhiễm trùng và huyết khối. Nội soi phế quản được cân nhắc khi cần lấy mẫu, giải phóng nút nhầy hoặc đánh giá chảy máu; thuyên tắc động mạch phế quản có thể kiểm soát ho ra máu nặng. Đặt sonde nuôi ăn hỗ trợ khi không đạt mục tiêu dinh dưỡng bằng đường miệng.
Ghép hai phổi được xem xét ở bệnh phổi tiến triển có nguy cơ tử vong cao hoặc chất lượng sống suy giảm dù điều trị tối ưu. Phẫu thuật xoang, xử trí tắc ruột hoặc bệnh gan chỉ thực hiện theo biến chứng cụ thể. Ghép không chữa các biểu hiện ngoài phổi do CFTR và cần thuốc chống thải ghép suốt đời, vì vậy thời điểm chuyển đánh giá ghép phải được quyết định sớm bởi trung tâm chuyên môn.
Kỹ thuật làm sạch đường thở hằng ngày, vật lý trị liệu, vận động, hỗ trợ dinh dưỡng và giáo dục kiểm soát nhiễm khuẩn là nền tảng. Chuyên gia dinh dưỡng điều chỉnh năng lượng, enzyme và vitamin; nhà tâm lý hỗ trợ lo âu, trầm cảm và gánh nặng điều trị. Kế hoạch học tập, việc làm và chuyển tiếp từ nhi khoa sang người lớn giúp duy trì chăm sóc liên tục. Thiết bị hỗ trợ phải được vệ sinh đúng hướng dẫn.
Xơ nang cần chăm sóc suốt đời. Làm sạch đường thở, hỗ trợ dinh dưỡng và nhiều thuốc duy trì được thực hiện hằng ngày; đợt kháng sinh có thời gian tùy vị trí, vi khuẩn và đáp ứng. Thuốc điều biến có thể dùng dài hạn khi còn phù hợp. Một số triệu chứng cải thiện trong vài ngày, nhưng phục hồi chức năng phổi có thể chậm và không hoàn toàn; không nên dừng điều trị chỉ vì cảm thấy khỏe hơn.
Xơ nang cần chăm sóc suốt đời. Làm sạch đường thở, hỗ trợ dinh dưỡng và nhiều thuốc duy trì được thực hiện hằng ngày; đợt kháng sinh có thời gian tùy vị trí, vi khuẩn và đáp ứng. Thuốc điều biến có thể dùng dài hạn khi còn phù hợp. Một số triệu chứng cải thiện trong vài ngày, nhưng phục hồi chức năng phổi có thể chậm và không hoàn toàn; không nên dừng điều trị chỉ vì cảm thấy khỏe hơn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng hô hấp gồm giãn phế quản, đợt cấp tái diễn, nhiễm vi khuẩn khó điều trị, ho ra máu, tràn khí màng phổi, suy hô hấp và tăng áp phổi. Ngoài phổi có suy tụy, thiếu vitamin, đái tháo đường liên quan xơ nang, tắc ruột đoạn xa, bệnh gan–đường mật, loãng xương, sỏi thận và giảm khả năng sinh sản. Thuốc có thể gây độc thận, độc tai, bất thường gan hoặc tương tác đáng kể.
Tiên lượng đã cải thiện rõ nhờ sàng lọc, chăm sóc chuyên sâu, kiểm soát nhiễm trùng, dinh dưỡng và thuốc điều biến CFTR, nhưng không đồng đều giữa các quốc gia và kiểu gene. Kết quả cá nhân phụ thuộc chức năng phổi, tình trạng dinh dưỡng, vi sinh đường thở, bệnh gan, đái tháo đường, tuân thủ và khả năng tiếp cận điều trị. Không nên dùng tuổi thọ trung vị của một quần thể để dự đoán chính xác cho một người.
Xơ nang không biến mất rồi tái phát; rối loạn CFTR tồn tại lâu dài. Tuy nhiên, đợt cấp phổi, viêm xoang, tắc ruột đoạn xa và viêm tụy có thể lặp lại. Làm sạch đường thở đều, điều trị sớm theo kế hoạch, kiểm soát nhiễm khuẩn, đủ nước–muối và tuân thủ enzyme tụy giúp giảm nguy cơ. Sau ghép phổi, bệnh xơ nang không tái phát trong phổi ghép nhưng các biểu hiện ngoài phổi vẫn còn.
Không thể phòng bệnh ở người đã nhận hai biến thể CFTR, nhưng tư vấn di truyền giúp gia đình hiểu lựa chọn xét nghiệm người mang gene, chẩn đoán trước sinh hoặc hỗ trợ sinh sản. Phòng biến chứng gồm tiêm chủng theo lịch, tránh khói thuốc, vệ sinh tay, vệ sinh thiết bị và tuân thủ quy định kiểm soát nhiễm khuẩn tại trung tâm. Người bệnh nên tránh tiếp xúc gần với người mắc xơ nang khác theo hướng dẫn vì nguy cơ truyền chéo vi khuẩn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Xơ nang
Nhu cầu năng lượng và protein thường cao hơn, đặc biệt khi suy tụy hoặc bệnh phổi hoạt động. Enzyme tụy được dùng cùng bữa ăn theo kê đơn; vitamin A, D, E, K và muối chỉ bổ sung theo đánh giá. Một số người dùng thuốc điều biến có thể tăng cân và cần điều chỉnh để tránh thừa cân. Không tự áp dụng chế độ ít béo, nhịn ăn hoặc thực phẩm “thải nhầy” vì có thể làm thiếu năng lượng và vi chất.
Vận động aerobic, tập sức mạnh và các hoạt động tạo niềm vui có thể hỗ trợ làm sạch đường thở, sức bền và xương. Người bệnh cần uống đủ nước, bổ sung muối theo kế hoạch khi nóng và điều chỉnh insulin hoặc dinh dưỡng nếu có đái tháo đường. Trong đợt cấp, giảm oxy hoặc ho ra máu, cường độ phải được chuyên gia điều chỉnh. Vận động không thay thế hoàn toàn kỹ thuật làm sạch đường thở đã kê.
Ghi nhận ho, lượng và màu đờm, sốt, mức khó thở, khả năng tập, cân nặng, số lần đi tiêu và đau bụng giúp phát hiện thay đổi sớm. Một số người được hướng dẫn hô hấp ký tại nhà, nhưng xu hướng cần được đội điều trị xác nhận. Theo dõi đường huyết áp dụng khi có đái tháo đường hoặc thai kỳ. Không dùng kết quả máy đo tại nhà để tự bắt đầu kháng sinh hay thay thuốc điều biến.
- Không bỏ enzyme tụy khi ăn hoặc tự tăng số viên mà không trao đổi với nhóm dinh dưỡng–tiêu hóa.
- Không dùng kháng sinh còn thừa, chia sẻ thuốc hoặc điều trị dựa riêng vào màu đờm.
- Không để thiết bị khí dung, mặt nạ hoặc dụng cụ làm sạch đường thở ẩm bẩn sau sử dụng.
- Không tiếp xúc gần không cần thiết với người mắc xơ nang khác ngoài quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn của trung tâm.
- Không ngừng thuốc điều biến CFTR hoặc thuốc hít đột ngột chỉ vì triệu chứng đã cải thiện.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh trước khi có triệu chứng. Chăm sóc sớm tập trung xác nhận bằng nghiệm pháp mồ hôi, theo dõi tăng trưởng, hỗ trợ bú–ăn, enzyme tụy khi cần, phòng thiếu muối và hướng dẫn cha mẹ làm sạch đường thở. Tắc ruột phân su, sa trực tràng hoặc kém tăng cân cần đánh giá nhanh. Liều và thiết bị thay đổi theo tuổi nên không dùng phác đồ người lớn cho trẻ.
Số người lớn tuổi sống với xơ nang đang tăng, kéo theo bệnh tim mạch, ung thư, loãng xương, suy thận và đa thuốc. Biểu hiện có thể bị che lấp bởi bệnh phổi mạn khác. Cần rà soát tương tác giữa thuốc điều biến CFTR với thuốc tim mạch, chống đông hoặc thuốc ghép; mục tiêu dinh dưỡng không còn mặc định tăng cân ở mọi người.
Khả năng mang thai đã tăng nhưng thai kỳ làm tăng nhu cầu dinh dưỡng và hô hấp. Cần tư vấn trước thai kỳ về chức năng phổi, đường huyết, gan, cân nặng, vi sinh và độ an toàn của từng thuốc; bạn đời có thể được xét nghiệm mang gene CFTR. Đái tháo đường thai kỳ và đợt cấp cần theo dõi sát. Không tự ngừng thuốc điều biến hoặc kháng sinh vì cả bệnh không kiểm soát và thuốc đều có rủi ro cần cân bằng.
Cho con bú có thể thực hiện ở nhiều trường hợp nếu mẹ đủ dinh dưỡng và thuốc đang dùng tương thích, nhưng dữ liệu với một số thuốc điều biến còn hạn chế. Bác sĩ cần xem xét việc thuốc qua sữa, chức năng gan của trẻ và lợi ích duy trì sức khỏe mẹ. Nhu cầu năng lượng, enzyme tụy và nước có thể tăng. Không nên mặc định ngừng cho bú hoặc tự bỏ điều trị quan trọng.
Người sau ghép phổi hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cơ hội và biểu hiện sốt không rõ. Vi sinh đường thở trước ghép, tương tác thuốc và độc tính thận cần được theo dõi chuyên sâu. Vaccine sống có thể chống chỉ định sau ghép. Ngưỡng đi khám thấp hơn khi giảm oxy, mệt bất thường, tiêu chảy kéo dài hoặc tiếp xúc với người mắc bệnh truyền nhiễm.
Đái tháo đường liên quan xơ nang, bệnh gan, suy thận, loãng xương, hen hoặc dị ứng nấm phế quản làm kế hoạch điều trị phức tạp. Insulin và dinh dưỡng phải phối hợp thay vì hạn chế calo máy móc; bệnh thận ảnh hưởng lựa chọn kháng sinh. Sức khỏe tâm thần và rối loạn ăn uống cũng có thể làm giảm khả năng thực hiện điều trị nên cần được hỏi chủ động.
Sau phẫu thuật, làm sạch đường thở và giảm đau đầy đủ giúp hạn chế xẹp phổi; enzyme tụy và dinh dưỡng phải được nối lại phù hợp với đường ăn. Người có cổng truyền hoặc sau ghép cần phòng nhiễm trùng và huyết khối. Phẫu thuật bụng làm tăng nguy cơ tắc ruột đoạn xa, nên đau bụng, nôn hoặc bí trung tiện cần được báo ngay.
Câu hỏi thường gặp về Xơ nang
Xơ nang không lây vì nguyên nhân là các biến thể di truyền trong gene CFTR, không phải virus hay vi khuẩn. Tuy nhiên, người bệnh có thể mang những vi khuẩn đường hô hấp khó điều trị và một số chủng có khả năng truyền chéo giữa người mắc xơ nang hoặc từ môi trường. Vì vậy các trung tâm thường áp dụng vệ sinh tay, làm sạch thiết bị, khoảng cách và lịch khám riêng. Những biện pháp này nhằm ngăn nhiễm trùng, không phải vì bệnh xơ nang tự lây sang người khác.
Hiện chăm sóc thường quy chưa loại bỏ vĩnh viễn hai biến thể CFTR khỏi cơ thể. Thuốc điều biến CFTR có thể cải thiện hoạt động protein ở người mang biến thể đáp ứng, làm giảm triệu chứng và đợt cấp, nhưng không phù hợp với tất cả kiểu gene và không được xem là chữa khỏi. Làm sạch đường thở, dinh dưỡng và theo dõi biến chứng vẫn cần tiếp tục. Ghép phổi thay cơ quan tổn thương nặng nhưng các vấn đề tụy, ruột, xoang và sinh sản do CFTR vẫn tồn tại.
Nghiệm pháp chloride mồ hôi là xét nghiệm quan trọng nhất, nhưng kết quả phải được đọc cùng triệu chứng, sàng lọc sơ sinh và xét nghiệm gene. Kết quả ở ngưỡng chẩn đoán trong quy trình đạt chuẩn hỗ trợ mạnh cho xơ nang; kết quả trung gian cần lặp lại hoặc làm thêm xét nghiệm CFTR và điện sinh lý. Trẻ quá nhỏ hoặc mẫu mồ hôi không đủ có thể cần hẹn lại. Không nên dùng vị mặn của da, máy đo mồ hôi thể thao hoặc xét nghiệm tại cơ sở không chuẩn hóa để tự kết luận.
Đa số người bệnh cần một kế hoạch hằng ngày gồm làm sạch đường thở, vận động, thuốc hít hoặc khí dung, enzyme tụy và hỗ trợ dinh dưỡng tùy biểu hiện. Thuốc điều biến CFTR cũng thường dùng liên tục khi được chỉ định. Khối lượng điều trị có thể thay đổi khi sức khỏe ổn định, trong đợt cấp, sau ghép hoặc theo tuổi. Việc giảm bước điều trị chỉ nên thực hiện sau trao đổi với nhóm chuyên môn, vì cảm giác khỏe hơn không có nghĩa viêm hoặc nhiễm trùng đã hết.
Nhiều người xơ nang, đặc biệt khi suy tụy, cần khẩu phần giàu năng lượng và đủ chất béo để tăng trưởng hoặc duy trì cân nặng. Chất béo không cần kiêng máy móc; enzyme tụy được dùng cùng bữa để hỗ trợ tiêu hóa. Nhu cầu muối và nước tăng khi trời nóng, vận động hoặc sốt. Khi dùng thuốc điều biến và tăng cân tốt, mục tiêu có thể chuyển sang chế độ cân bằng hơn. Chuyên gia dinh dưỡng sẽ điều chỉnh theo chức năng tụy, đường huyết, gan và tuổi.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

