Vitamin A là tên gọi của một nhóm retinoid tan trong chất béo, chủ yếu gồm retinol và các retinyl ester. Cơ thể cũng có thể chuyển đổi một số carotenoid từ thực vật, như beta-carotene, thành vitamin A.[2] Vitamin A cần thiết cho thị giác trong điều kiện ánh sáng yếu, chức năng miễn dịch, sinh sản, tăng trưởng, biệt hóa tế bào và duy trì biểu mô của mắt cùng nhiều cơ quan.[2] Thiếu vitamin A có thể gây quáng gà, khô kết mạc, tổn thương giác mạc và tăng nguy cơ biến chứng nhiễm trùng. Tuy nhiên, vitamin A dạng retinol có thể tích lũy trong gan; dùng liều cao hoặc kéo dài có thể gây tổn thương gan, tăng áp lực nội sọ, bất thường xương và dị tật thai nhi.[1][2] Liều bổ sung dự phòng, liều điều trị thiếu hụt và liều hỗ trợ bệnh sởi hoàn toàn khác nhau. Người dùng không tự áp dụng các phác đồ vitamin A liều cao nếu chưa được bác sĩ hoặc chương trình y tế có thẩm quyền chỉ định.
Nội dung chính
- Vitamin A là vitamin tan trong dầu, liên quan thị giác, miễn dịch và phát triển tế bào.
- Nguồn cung có thể đến từ thực phẩm, tiền vitamin A carotenoid hoặc chế phẩm bổ sung.
- Không tự bổ sung ở mức cao kéo dài; cần hỏi bác sĩ/dược sĩ khi có nguy cơ thiếu hụt.
- Dùng quá mức có thể gây độc, đặc biệt ở phụ nữ mang thai hoặc người bệnh gan.
- Báo nhân viên y tế về thai kỳ, bệnh gan và các vitamin/thuốc đang sử dụng.
Hoạt chất Vitamin A là gì?
Vitamin A là một vi chất tan trong chất béo cần thiết cho thị giác, chức năng miễn dịch, tăng trưởng, sinh sản và duy trì cấu trúc biểu mô. Vitamin A tạo sẵn gồm retinol và retinyl ester; beta-carotene, alpha-carotene và beta-cryptoxanthin là các carotenoid có thể được cơ thể chuyển thành vitamin A.[2]
Vitamin A
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Vitamin A |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Vitamin A |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Retinol; vitamin A1; all-trans-retinol; retinyl palmitate; retinol palmitate; retinyl acetate. “Vitamin A” cũng được dùng theo nghĩa dinh dưỡng để chỉ tổng hoạt tính của vitamin A tạo sẵn và các carotenoid tiền vitamin A, nhưng các chất này không có sinh khả dụng và nguy cơ độc tính giống nhau.[2][11] |
| Tên viết tắt | VA |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | Không áp dụng |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Vitamin A
Vitamin A tạo sẵn được hấp thu tại ruột non cùng chất béo. Retinyl ester được thủy phân thành retinol, sau đó tái ester hóa trong tế bào ruột và vận chuyển qua hệ bạch huyết trong chylomicron đến gan. Phần lớn vitamin A của cơ thể được dự trữ tại gan dưới dạng retinyl ester. Khi cơ thể cần, retinol được huy động khỏi gan để vận chuyển đến mô. Retinol có thể chuyển thành retinal và retinoic acid, là các chất chuyển hóa có vai trò sinh học khác nhau.[1][2][12]
Giai đoạn I: Hấp thu
Vitamin A được hấp thu chủ yếu tại ruột non. Quá trình hấp thu cần muối mật, lipase tụy và chất béo trong khẩu phần. Bệnh lý gây kém hấp thu chất béo, suy tụy, ứ mật hoặc tổn thương ruột có thể làm giảm hấp thu vitamin A. Dạng tiêm bắp được sử dụng khi đường uống không khả thi hoặc hấp thu qua ruột không đầy đủ.[1][2]
| F · Sinh khả dụng | Khả năng hấp thu của retinyl ester tạo sẵn trong thực phẩm bổ sung được NIH ghi nhận khoảng 70–90%. Sinh khả dụng của beta-carotene biến thiên rộng, khoảng 8,7–65%, và khả năng chuyển thành retinol còn phụ thuộc nguồn thực phẩm, liều, tình trạng dinh dưỡng cùng yếu tố di truyền.[2] |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Sau hấp thu, vitamin A được vận chuyển trong chylomicron qua hệ bạch huyết đến gan. Phần lớn dự trữ của cơ thể nằm trong gan dưới dạng retinyl ester. Retinol được huy động vào máu để cung cấp cho mắt và các mô khác. Vitamin A đi qua nhau thai và retinol cùng carotenoid là các thành phần tự nhiên của sữa mẹ.[1][2][9]
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Retinol có thể bị oxy hóa thuận nghịch thành retinal. Retinal tiếp tục được oxy hóa thành retinoic acid, chất tham gia điều hòa biểu hiện gene nhưng không thể chuyển ngược hiệu quả thành retinol. Retinol cũng được ester hóa thành retinyl ester để dự trữ, chủ yếu tại gan. Carotenoid tiền vitamin A có thể được chuyển đổi thành retinal và retinol tại ruột, với hiệu suất khác nhau giữa các cá thể.[2][12]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Vitamin A được chuyển hóa thành nhiều chất phân cực hơn trước khi được đào thải qua mật, phân và nước tiểu. Do vitamin A tạo sẵn được dự trữ đáng kể trong gan, cơ thể không thải nhanh lượng dư như đối với vitamin tan trong nước. Dữ liệu định lượng thải trừ phụ thuộc từng dạng vitamin A và chế phẩm.[1][2][12]
| t½ · Thời gian bán thải | Không có một thời gian bán thải duy nhất có ý nghĩa lâm sàng cho tất cả dạng vitamin A. Retinol trong tuần hoàn, các chất chuyển hóa hoạt tính và retinyl ester dự trữ tại gan có động học khác nhau; dự trữ gan ở người trưởng thành có thể đáp ứng nhu cầu trong thời gian dài.[1][2] |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Không có một giá trị độ thanh thải chuẩn áp dụng cho toàn bộ khái niệm “vitamin A”, vì vitamin A gồm nhiều dạng hóa học, được dự trữ lâu dài tại gan và được điều hòa bởi tình trạng dinh dưỡng. Dữ liệu độ thanh thải của từng chế phẩm. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng hấp thu, dự trữ hoặc chuyển hóa vitamin A gồm:
- Lượng chất béo trong bữa ăn.
- Bài tiết mật và chức năng tụy.
- Bệnh celiac, bệnh viêm ruột, xơ nang hoặc các hội chứng kém hấp thu chất béo.
- Chức năng gan và lượng vitamin A dự trữ trước đó.
- Tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng, có thể làm giảm retinol huyết thanh mà không phản ánh chính xác dự trữ gan.
- Yếu tố di truyền ảnh hưởng chuyển đổi beta-carotene thành vitamin A.
- Orlistat và các thuốc làm giảm hấp thu chất béo.[1][2]
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Vitamin A
Vitamin A không phải một phân tử duy nhất mà là nhóm hợp chất có hoạt tính retinoid:
- Retinol: dạng vận chuyển và tiền chất chuyển hóa.
- Retinal: cần cho chu trình thị giác.
- Retinoic acid: điều hòa biểu hiện gene, biệt hóa và tăng trưởng tế bào.
- Retinyl ester: dạng dự trữ và dạng thường gặp trong thuốc, thực phẩm bổ sung.
- Carotenoid tiền vitamin A: tiền chất từ thực vật, có thể được chuyển thành retinol.
Vitamin A tạo sẵn có nguy cơ tích lũy và gây ngộ độc cao hơn carotenoid tiền vitamin A.[2][12]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Trong võng mạc, retinal kết hợp với opsin để tạo rhodopsin, sắc tố nhạy sáng cần cho khả năng nhìn trong điều kiện ánh sáng yếu. Retinoic acid gắn với các thụ thể nhân retinoic acid receptor và retinoid X receptor, qua đó điều hòa phiên mã gene liên quan đến biệt hóa, tăng trưởng, sinh sản và chức năng biểu mô. Vitamin A cũng góp phần duy trì hàng rào niêm mạc và hoạt động bình thường của hệ miễn dịch.[1][2][12]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Vitamin A duy trì khả năng thích nghi với bóng tối, tính toàn vẹn của kết mạc và giác mạc, sự biệt hóa tế bào biểu mô, phát triển phôi, chức năng miễn dịch và sinh sản. Tác dụng điều trị rõ nhất khi người bệnh thực sự thiếu vitamin A. Dùng vitamin A vượt nhu cầu không tạo lợi ích tỷ lệ thuận và có thể dẫn đến tích lũy, độc tính cấp hoặc mạn tính.[1][2]
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Vitamin A
Các chỉ định hoặc ứng dụng được kiểm chứng gồm:
- Phòng ngừa và điều trị thiếu vitamin A đã được xác định hoặc có nguy cơ rõ ràng.
- Điều trị các biểu hiện do thiếu vitamin A như quáng gà và khô mắt hoặc xerophthalmia.
- Dạng retinyl palmitate tiêm bắp được dùng khi thiếu vitamin A nhưng không thể dùng đường uống hoặc khi có kém hấp thu kèm phân mỡ.[1]
- Bổ sung liều cao định kỳ cho trẻ 6–59 tháng tại khu vực nơi thiếu vitamin A là vấn đề sức khỏe cộng đồng, theo chương trình của WHO.[3][4]
- Điều trị hỗ trợ cho trẻ mắc sởi dưới sự giám sát nhân viên y tế theo liều dựa trên tuổi.[5]
Vitamin A không thay thế chế độ ăn cân đối, vaccine sởi hoặc điều trị nguyên nhân gây kém hấp thu.[1][2][5]
Vitamin A và carotenoid đã được nghiên cứu trong ung thư, thoái hóa điểm vàng liên quan tuổi, bệnh hô hấp và nhiều tình trạng khác. Tuy nhiên, bằng chứng không ủng hộ việc tự dùng vitamin A liều cao để phòng ung thư hoặc điều trị bệnh mắt khi không thiếu hụt. Các thử nghiệm ở người hút thuốc hoặc từng hút thuốc cho thấy beta-carotene liều cao, đơn độc hoặc phối hợp retinyl palmitate, có thể làm tăng nguy cơ ung thư phổi và tử vong.[2] Các thuốc retinoid như tretinoin hoặc isotretinoin có chỉ định riêng và không tương đương với thực phẩm bổ sung vitamin A.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều vitamin A phải được phân biệt theo mục đích sử dụng. Các mức dưới đây không dùng để tự cá nhân hóa điều trị.
Nhu cầu dinh dưỡng hằng ngày theo NIH:
| Nhóm | Nhu cầu vitamin A |
|---|---|
| Nam từ 14 tuổi | 900 mcg RAE/ngày |
| Nữ từ 14 tuổi | 700 mcg RAE/ngày |
| Mang thai 14–18 tuổi | 750 mcg RAE/ngày |
| Mang thai 19–50 tuổi | 770 mcg RAE/ngày |
| Cho con bú 14–18 tuổi | 1.200 mcg RAE/ngày |
| Cho con bú 19–50 tuổi | 1.300 mcg RAE/ngày |
| [2] |
Bổ sung dự phòng cho trẻ theo WHO tại nơi thiếu vitamin A là vấn đề sức khỏe cộng đồng:
- Trẻ 6–11 tháng: 100.000 IU đường uống.
- Trẻ 12–59 tháng: 200.000 IU đường uống.
- Khoảng cách giữa các liều: mỗi 4–6 tháng theo chương trình y tế.[3][4]
Điều trị hỗ trợ bệnh sởi ở trẻ theo CDC, dùng ngay khi chẩn đoán và lặp lại vào ngày hôm sau:
- Dưới 6 tháng: 50.000 IU mỗi ngày.
- 6–11 tháng: 100.000 IU mỗi ngày.
- Từ 12 tháng: 200.000 IU mỗi ngày.
- Tổng cộng 2 liều, dưới giám sát nhân viên y tế.[5]
Điều trị thiếu vitamin A bằng Aquasol A tiêm bắp theo nhãn:
- Người lớn: 100.000 IU mỗi ngày trong 3 ngày, sau đó 50.000 IU mỗi ngày trong 2 tuần.
- Trẻ 1–8 tuổi: 17.500–35.000 IU mỗi ngày trong 10 ngày.
- Trẻ nhũ nhi: 7.500–15.000 IU mỗi ngày trong 10 ngày.[1]
Các liều điều trị trên vượt xa nhu cầu dinh dưỡng và giới hạn dung nạp thông thường; không được dùng để “bồi bổ” hoặc tự điều trị.[1][2]
- Vitamin A đường uống nên được dùng theo đúng hàm lượng trên nhãn hoặc chỉ định. Dùng cùng bữa ăn có chất béo có thể hỗ trợ hấp thu.
- Kiểm tra tổng lượng vitamin A từ tất cả sản phẩm, gồm đa vitamin, dầu gan cá và chế phẩm chăm sóc trước sinh.
- Phân biệt vitamin A tạo sẵn với beta-carotene; giới hạn trên 3.000 mcg RAE ở người lớn áp dụng cho vitamin A tạo sẵn, không áp dụng giống hệt cho carotenoid từ thực phẩm.[2]
- Không tự mở viên nang vitamin A liều cao của chương trình trẻ em để chia liều khi không được hướng dẫn.
- Aquasol A chỉ dùng tiêm bắp; không dùng đường tĩnh mạch.[1]
- Không tự dùng vitamin A liều cao để trị mụn, làm đẹp da, tăng miễn dịch hoặc phòng ung thư.
- Người mắc sởi cần được bác sĩ đánh giá; vitamin A không thay thế vaccine và chăm sóc biến chứng.[5]
Khi dùng liều điều trị hoặc kéo dài, có thể cần theo dõi:
- Triệu chứng thiếu vitamin A như quáng gà, khô mắt và tổn thương giác mạc.
- Chế độ ăn, bệnh lý kém hấp thu và các thiếu vi chất đi kèm.
- Dấu hiệu ngộ độc như đau đầu, nhìn mờ, buồn nôn, da khô, rụng tóc, đau xương hoặc khớp.
- Chức năng gan khi dùng liều cao hoặc kéo dài.
- Tăng áp lực nội sọ, đặc biệt ở trẻ có thóp phồng, nôn hoặc kích thích bất thường.
- Tổng lượng vitamin A từ tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung.
Retinol huyết thanh có thể hỗ trợ xác nhận thiếu hụt đáng kể, nhưng không phản ánh chính xác dự trữ gan trong mọi trường hợp và có thể giảm tạm thời khi viêm hoặc nhiễm trùng.[1][2]
Cảnh báo và lưu ý về Vitamin A
Chống chỉ định phụ thuộc từng chế phẩm. Đối với Aquasol A tiêm bắp, nhãn ghi:
- Tăng vitamin A hoặc hypervitaminosis A.
- Quá mẫn với bất kỳ thành phần nào.
- Không sử dụng đường tĩnh mạch.
- Vitamin A vượt quá nhu cầu khuyến nghị bị chống chỉ định ở phụ nữ đang mang thai hoặc có thể mang thai do nguy cơ gây hại thai nhi.[1]
Đối với sản phẩm uống, cần tránh liều cao vitamin A tạo sẵn ở người đang có tăng vitamin A, đang sử dụng retinoid toàn thân hoặc có nguy cơ đặc biệt về độc tính gan. Chống chỉ định chính xác phải dựa trên nhãn của từng sản phẩm.[1][2]
Ở mức nhu cầu dinh dưỡng, vitamin A từ thực phẩm thường được dung nạp tốt. Khi dùng bổ sung quá mức, các tác dụng không mong muốn có thể gồm:
- Buồn nôn, nôn và chán ăn.
- Đau đầu, chóng mặt.
- Nhìn mờ.
- Mệt mỏi hoặc khó chịu.
- Da khô, nứt môi, bong vảy.
- Rụng tóc.
- Đau cơ, xương hoặc khớp.
- Carotenodermia với da vàng cam khi dùng nhiều beta-carotene; tình trạng này thường không nguy hiểm và hồi phục khi giảm lượng dùng.
- Phản ứng dị ứng hiếm gặp với chế phẩm tiêm.[1][2]
Các phản ứng nghiêm trọng do vitamin A tạo sẵn quá liều hoặc tích lũy gồm:
- Tổn thương gan, gan to, vàng da hoặc xét nghiệm chức năng gan bất thường.
- Tăng áp lực nội sọ với đau đầu dữ dội, phù gai thị, nhìn mờ, buồn ngủ hoặc hôn mê.
- Phồng thóp ở trẻ nhỏ.
- Tổn thương xương, đau xương, dày vỏ xương hoặc đóng sớm đầu xương ở trẻ.
- Giảm bạch cầu trong ngộ độc mạn theo nhãn tiêm.
- Dị tật thai nhi khi dùng vitamin A tạo sẵn liều cao trong thai kỳ.
- Phản ứng phản vệ hoặc dạng phản vệ hiếm gặp với chế phẩm tiêm.
- Tử vong trong trường hợp ngộ độc rất nặng.[1][2]
Cần đánh giá y tế khẩn cấp khi có đau đầu dữ dội, nôn liên tục, rối loạn ý thức, giảm thị lực, vàng da, khó thở hoặc trẻ có thóp phồng.[1][2]
- Vitamin A tan trong chất béo và được dự trữ trong gan; lượng dư có thể tích lũy.
- Không xem IU trên các sản phẩm khác nhau là tương đương nếu nguồn vitamin A khác nhau.
- Người trưởng thành không nên thường xuyên vượt quá 3.000 mcg RAE/ngày vitamin A tạo sẵn nếu không có chỉ định điều trị.[2]
- Phụ nữ có thai hoặc có khả năng mang thai phải tránh vitamin A tạo sẵn liều cao vì nguy cơ dị tật thai nhi.[1][2]
- Người hút thuốc hoặc từng hút thuốc không nên tự dùng beta-carotene liều cao để phòng ung thư.[2]
- Thận trọng ở người mắc bệnh gan, uống nhiều rượu, kém hấp thu chất béo hoặc đang dùng retinoid.
- Serum retinol bình thường không loại trừ hoàn toàn dự trữ vitamin A quá cao hoặc độc tính.
- Trẻ em dễ bị quá liều do sai hàm lượng; cần để thuốc ngoài tầm với.
- Vitamin A trong bệnh sởi là điều trị hỗ trợ, không phòng được bệnh sởi và không thay thế vaccine.[1][2][5]
Ngộ độc cấp có thể xảy ra sau một hoặc một vài liều rất cao. Biểu hiện thường gồm đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn, nhìn mờ, chóng mặt, đau cơ, mất phối hợp và tăng áp lực nội sọ. Ngộ độc mạn có thể gây da khô, rụng tóc, đau xương khớp, mệt mỏi, gan to, vàng da và bất thường chức năng gan.[1][2]
Không có thuốc giải độc đặc hiệu. Xử trí chính là:
- Ngừng ngay tất cả nguồn vitamin A và retinoid không thiết yếu.
- Đánh giá đường thở, tri giác, chức năng gan và dấu hiệu tăng áp lực nội sọ.
- Điều trị triệu chứng và hỗ trợ.
- Kiểm tra toàn bộ thuốc, đa vitamin, dầu gan cá và thực phẩm bổ sung đã sử dụng.
- Theo dõi tại cơ sở y tế nếu dùng liều rất cao hoặc có triệu chứng.
Nhãn Aquasol A nêu xử trí tăng vitamin A bằng ngừng vitamin cùng điều trị triệu chứng và hỗ trợ.[1] Không tự gây nôn khi nghi ngờ quá liều.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc sản phẩm. Aquasol A Parenteral được bảo quản ở 2–8°C, không đông lạnh và cần tránh ánh sáng.[1] Sản phẩm uống thường phải được giữ trong bao bì kín, tránh nhiệt, ánh sáng và độ ẩm theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Không dùng chế phẩm tiêm đổi màu, có tiểu phân hoặc bảo quản sai điều kiện.
Đối tượng đặc biệt
Trẻ em có nhu cầu vitamin A theo tuổi nhưng không phải trẻ nào cũng cần bổ sung liều cao:
- WHO khuyến nghị bổ sung liều cao cho trẻ 6–59 tháng chỉ tại nơi thiếu vitamin A là vấn đề sức khỏe cộng đồng.[3][4]
- WHO không khuyến nghị bổ sung vitamin A thường quy cho trẻ 1–5 tháng như một can thiệp y tế công cộng nhằm giảm bệnh tật và tử vong.[8]
- Đối với bệnh sởi, CDC đưa ra liều theo tuổi trong 2 ngày liên tiếp dưới giám sát nhân viên y tế.[5]
- Trẻ sinh non có dự trữ vitamin A thấp hơn nhưng nhu cầu điều trị phải được bác sĩ sơ sinh đánh giá.
- Liều quá cao có thể gây nôn, kích thích, đau đầu, thóp phồng, tăng áp lực nội sọ và tổn thương xương.
- Chế phẩm Aquasol A chứa polysorbate; nhãn cảnh báo polysorbate từng liên quan hội chứng E-Ferol ở trẻ nhẹ cân khi sinh.[1]
Không tự cho trẻ uống viên vitamin A liều cao ngoài lịch hoặc chỉ định của chương trình y tế.[1][4][5][8]
Không có nhu cầu vitamin A cao hơn chỉ vì tuổi cao; mức khuyến nghị của NIH đối với nam từ 51 tuổi vẫn là 900 mcg RAE/ngày và nữ là 700 mcg RAE/ngày.[2] Tuy nhiên, người cao tuổi có thể dùng nhiều thuốc hoặc đa vitamin và có bệnh gan, thận hay giảm khối lượng cơ thể, làm tăng nguy cơ tích lũy hoặc sử dụng trùng lặp. Cần kiểm tra tổng lượng vitamin A từ tất cả sản phẩm và tránh bổ sung liều cao kéo dài nếu không có chỉ định.
Vitamin A cần thiết cho phát triển thai nhi, nhưng dư thừa vitamin A tạo sẵn có thể gây dị tật bẩm sinh. Nhu cầu khuyến nghị là 750 mcg RAE/ngày ở người mang thai 14–18 tuổi và 770 mcg RAE/ngày ở người 19–50 tuổi.[2]
WHO chỉ khuyến nghị bổ sung vitamin A trong thai kỳ tại khu vực thiếu vitamin A nghiêm trọng để phòng quáng gà; không khuyến nghị bổ sung thường quy cho mọi thai phụ.[6] Giới hạn trên đối với vitamin A tạo sẵn ở người từ 19 tuổi là 3.000 mcg RAE/ngày.[2] Nhãn Aquasol A chống chỉ định lượng vitamin A vượt nhu cầu khuyến nghị ở phụ nữ đang hoặc có thể mang thai.[1]
Thai phụ cần kiểm tra nhãn đa vitamin trước sinh, dầu gan cá và các sản phẩm da hoặc thuốc retinoid; không tự dùng vitamin A liều cao.[1][2][6]
Vitamin A và carotenoid tiền vitamin A là thành phần tự nhiên của sữa mẹ. Nhu cầu khuyến nghị là 1.200 mcg RAE/ngày ở người cho con bú 14–18 tuổi và 1.300 mcg RAE/ngày ở người 19–50 tuổi.[2][9]
LactMed cho biết liều hằng ngày trên 3.000 mcg retinol, tương đương khoảng 10.000 IU, nên tránh trong thời kỳ cho con bú.[9] WHO không khuyến nghị bổ sung vitamin A liều cao thường quy cho phụ nữ sau sinh nhằm phòng bệnh tật và tử vong cho mẹ hoặc trẻ.[7] Người thiếu hụt thực sự có thể cần bổ sung để đạt nhu cầu dinh dưỡng, nhưng liều phải được nhân viên y tế xác định.[7][9]
Gan là cơ quan dự trữ và chuyển hóa chính của vitamin A. Dùng vitamin A tạo sẵn liều cao hoặc kéo dài có thể gây xét nghiệm gan bất thường, gan to và độc tính gan.[1][2] Người có bệnh gan không nên tự bổ sung vitamin A liều cao; cần đánh giá tổng lượng dùng, chức năng gan và các thuốc có độc tính gan. Chưa có một phác đồ hiệu chỉnh liều vitamin A áp dụng chung cho mọi mức độ suy gan.
Dữ liệu hiệu chỉnh liều của vitamin A đơn chất ở người suy thận. Do vitamin A có thể tích lũy và người suy thận thường có thay đổi chuyển hóa, dinh dưỡng cùng nhiều thuốc dùng kèm, không nên tự sử dụng liều cao hoặc dạng tiêm. Liều điều trị cần được bác sĩ lựa chọn dựa trên nguyên nhân thiếu hụt, chế độ dinh dưỡng và theo dõi độc tính.
Vitamin A ở mức dinh dưỡng không được dự kiến ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lái xe. Tuy nhiên, ngộ độc cấp có thể gây đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, buồn ngủ và mất phối hợp.[2] Không lái xe hoặc vận hành máy khi có các triệu chứng này; cần được đánh giá y tế nếu triệu chứng xuất hiện sau khi dùng liều cao.
Tương tác thuốc của Vitamin A
Các tương tác đáng chú ý gồm:
- Orlistat có thể làm giảm hấp thu vitamin A và beta-carotene; người sử dụng cần trao đổi với bác sĩ về thời điểm dùng và nhu cầu bổ sung.[2]
- Các retinoid toàn thân như acitretin, bexarotene, isotretinoin hoặc tretinoin có thể làm tăng nguy cơ tăng vitamin A khi phối hợp với thực phẩm bổ sung vitamin A.[2]
- Nhãn Aquasol A ghi nhận phụ nữ dùng thuốc tránh thai đường uống có thể có nồng độ vitamin A huyết tương tăng.[1]
- Dùng đồng thời nhiều đa vitamin, dầu gan cá và sản phẩm bổ sung có thể làm tổng lượng vitamin A tạo sẵn vượt giới hạn an toàn.
- Các thuốc hoặc bệnh lý làm giảm hấp thu chất béo có thể làm giảm hấp thu vitamin A.
Không tự bổ sung vitamin A liều cao khi đang dùng thuốc retinoid điều trị mụn, vảy nến hoặc ung thư.[1][2]
Thắc mắc về hoạt chất Vitamin A
Vitamin A cần cho thị giác trong điều kiện ánh sáng yếu, chức năng miễn dịch, tăng trưởng, sinh sản, biệt hóa tế bào và duy trì kết mạc, giác mạc cùng nhiều mô biểu mô.[2] Tác dụng điều trị rõ nhất ở người thiếu vitamin A; bổ sung vượt nhu cầu không làm các chức năng này tăng lên tương ứng và có thể gây độc.
Dấu hiệu sớm thường gặp là quáng gà hoặc khó nhìn trong ánh sáng yếu. Thiếu hụt nặng hơn có thể gây khô kết mạc, vệt Bitot, khô giác mạc, loét hoặc nhuyễn giác mạc và mù vĩnh viễn. Thiếu vitamin A cũng liên quan đến tăng mức độ nghiêm trọng của một số nhiễm trùng.[2] Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào mỏi mắt hoặc khô mắt vì các triệu chứng này có nhiều nguyên nhân.
Phần lớn người có chế độ ăn đa dạng nên ưu tiên đáp ứng nhu cầu vitamin A từ thực phẩm. Chỉ nên dùng sản phẩm bổ sung khi khẩu phần không đáp ứng, có nguy cơ thiếu hụt hoặc được nhân viên y tế hướng dẫn.[2] Cần cộng tổng vitamin A từ đa vitamin, sản phẩm trước sinh, dầu gan cá và sản phẩm đơn chất để tránh vượt giới hạn an toàn.
Không. Liều 100.000 hoặc 200.000 IU là liều cao theo chương trình y tế công cộng cho trẻ 6–59 tháng tại khu vực thiếu vitamin A phổ biến, thường cách nhau 4–6 tháng.[3][4] Đây không phải liều uống hằng ngày. Dùng thêm ngoài lịch có thể gây nôn, thóp phồng, tăng áp lực nội sọ hoặc độc tính khác.
Thai phụ vẫn cần vitamin A ở mức dinh dưỡng, với nhu cầu khoảng 770 mcg RAE/ngày ở tuổi 19–50.[2] Tuy nhiên, vitamin A tạo sẵn liều cao có thể gây dị tật thai nhi. WHO chỉ khuyến nghị bổ sung vitamin A trong thai kỳ ở khu vực thiếu hụt nghiêm trọng để phòng quáng gà.[6] Thai phụ không tự dùng viên vitamin A liều cao, dầu gan cá hoặc phối hợp nhiều sản phẩm chứa retinol.

