Beta-carotene

Beta-carotene là một sắc tố carotenoid màu vàng cam có trong cà rốt, khoai lang, bí đỏ, rau lá xanh và nhiều loại rau quả khác. Đây là tiền chất vitamin A, nghĩa là cơ thể có thể chuyển một phần beta-carotene thành retinal và retinol để hỗ trợ thị giác, sự phát triển tế bào, chức năng miễn dịch và duy trì biểu mô. Beta-carotene từ thực phẩm nhìn chung được dung nạp tốt, nhưng điều đó không có nghĩa sản phẩm bổ sung liều cao phù hợp với tất cả mọi người. Các thử nghiệm lớn ghi nhận beta-carotene bổ sung ở liều 20–30 mg/ngày trong nhiều năm làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc hoặc người có phơi nhiễm amiăng. Hiện không có liều bổ sung beta-carotene chuẩn áp dụng cho mọi người. Người dùng không nên tự bổ sung liều cao, đặc biệt khi đang hút thuốc, từng hút thuốc, đang mang thai, cho con bú hoặc đang dùng thuốc.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Rà soát chuyên môn lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Beta-carotene là gì? Một carotenoid tan trong chất béo và là tiền chất vitamin A
  • Công thức phân tử: C40H56
  • Mã ATC: A11CA02; D02BB01
  • Nguồn tự nhiên: Cà rốt, khoai lang, bí đỏ, rau lá xanh và rau quả màu vàng cam
  • Vai trò chính: Cung cấp tiền vitamin A; có hoạt tính chống oxy hóa trong một số điều kiện
  • Liều bổ sung chuẩn: Chưa có liều chung cho mọi người
  • Tác dụng không mong muốn thường gặp khi dùng nhiều: Da chuyển màu vàng cam, thường có thể hồi phục
  • Cảnh báo quan trọng: Liều bổ sung cao kéo dài làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc và một số nhóm nguy cơ cao
  • Tương tác đáng chú ý: Orlistat làm giảm hấp thu beta-carotene
  • Khuyến cáo: Không tự dùng liều cao; hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bổ sung

Hoạt chất Beta-carotene là gì?

Beta-carotene là một carotenoid có nguồn gốc chủ yếu từ thực vật và là một trong những tiền chất vitamin A quan trọng trong chế độ ăn. Cơ thể có thể điều chỉnh việc hấp thu và chuyển đổi beta-carotene thành vitamin A theo nhiều yếu tố sinh lý và dinh dưỡng.

Beta-carotene không phải là retinol và không nên được xem là tương đương hoàn toàn với vitamin A tạo sẵn.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Beta-carotene

CAS 7235-40-7 Công thức C40H56

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Beta-carotene

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Beta-carotene

Tên IUPAC

1,3,3-trimethyl-2-[(1E,3E,5E,7E,9E,11E,13E,15E,17E)-3,7,12,16-tetramethyl-18-(2,6,6-trimethylcyclohexen-1-yl)octadeca-1,3,5,7,9,11,13,15,17-nonaenyl]cyclohexene

Tên hóa học khác

Cyclohexene, 1,1'-(3,7,12,16-tetramethyl-1,3,5,7,9,11,13,15,17-octadecanonaene-1,18-diyl)bis[2,6,6-trimethyl-, (all-E)- | (all-E)-1,1'-(3,7,12,16-Tetramethyl-1,3,5,7,9,11,13,15,17-octadecanonaene-1,18-diyl)bis(2,6,6-trimethylcyclohexene)

Tên khác / tên đồng nghĩa

β-carotene; beta carotene; betacarotene; provitamin A carotenoid; tiền vitamin A; all-trans-beta-carotene khi đề cập riêng đồng phân all-trans.

Không nên dùng “vitamin A” như một tên đồng nghĩa hoàn toàn, vì beta-carotene chỉ là tiền chất và phải được cơ thể chuyển đổi thành vitamin A có hoạt tính.

Tên Latinh / tên dược điển

Betacarotenum

Tên USAN

beta carotene

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

7235-40-7

UNII

01YAE03M7J

PubChem CID

5280489

RxNorm CUI

19143

Công thức phân tử

C40H56

Dược động học của Beta-carotene

Beta-carotene được giải phóng khỏi nền thực phẩm, hòa tan trong các mixen chứa lipid và muối mật, sau đó hấp thu tại ruột non. Trong tế bào ruột, một phần được enzyme BCO1/BCMO1 phân cắt thành retinal; phần còn nguyên vẹn được đóng gói vào chylomicron để vận chuyển qua hệ bạch huyết và máu.

Beta-carotene sau đó được phân phối trong các lipoprotein và tới gan, mô mỡ cùng các mô ngoại vi. Dược động học có biến thiên lớn giữa các cá thể và phụ thuộc liều, dạng bào chế, chế độ ăn, chuyển hóa vitamin A cũng như yếu tố di truyền.

Giai đoạn I: Hấp thu

Beta-carotene được hấp thu chủ yếu tại ruột non. Quá trình này cần sự tiêu hóa lipid, hình thành mixen và hoạt động bình thường của mật, tụy cùng niêm mạc ruột.

Hấp thu thường tăng khi:

  • Thực phẩm được nấu chín, nghiền hoặc xay nhuyễn phù hợp.
  • Bữa ăn có một lượng chất béo.
  • Beta-carotene được cung cấp trong dạng phân tán hoặc chất bổ sung có sinh khả dụng cao.

Hấp thu có thể giảm ở người mắc hội chứng kém hấp thu chất béo hoặc khi sử dụng thuốc ức chế hấp thu lipid như orlistat.

Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Sinh khả dụng không cố định. NIH ghi nhận cơ thể thường hấp thu khoảng 10–30% beta-carotene từ thực phẩm; beta-carotene trong chất bổ sung có mức hấp thu được báo cáo khoảng 8,7–65%.

Các giá trị này không thể áp dụng như một tỷ lệ chính xác cho từng cá nhân hoặc mọi sản phẩm.

Giai đoạn II: Phân bố

Beta-carotene còn nguyên vẹn được vận chuyển ban đầu trong chylomicron, sau đó phân bố giữa các lipoprotein huyết tương. Hoạt chất có thể hiện diện ở gan, mô mỡ và nhiều mô ngoại vi.

Mô hình dược động học ở người cho thấy quá trình vận chuyển và trao đổi beta-carotene liên quan đến nhiều nhóm lipoprotein, vì vậy không thể mô tả bằng mô hình phân bố một ngăn đơn giản.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Con đường chuyển hóa trung tâm là phân cắt beta-carotene tại vị trí 15,15′ nhờ enzyme beta-carotene oxygenase 1 — BCO1/BCMO1 — để tạo retinal. Retinal có thể:

  • Được khử thành retinol.
  • Được oxy hóa thành retinoic acid.
  • Được ester hóa và dự trữ dưới dạng retinyl ester sau các bước chuyển hóa tiếp theo.

Một phần beta-carotene được hấp thu nguyên vẹn. Các biến thể của gene BCMO1 có thể làm giảm khả năng chuyển beta-carotene thành vitamin A ở một số người.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Dữ liệu định lượng thống nhất về đường thải trừ của beta-carotene nguyên vẹn ở người còn hạn chế. Phần không được hấp thu chủ yếu rời cơ thể qua phân; các chất chuyển hóa được xử lý qua những con đường chuyển hóa và thải trừ của carotenoid, retinoid.

Thông số thải trừ lâm sàng chuẩn hóa.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Không có một thời gian bán thải duy nhất được công nhận cho mọi dạng beta-carotene. Các nghiên cứu ở người báo cáo:

  • Thời gian bán thải biểu kiến trong huyết tương khoảng 5–11 ngày ở một số nghiên cứu sau bổ sung.
  • Khoảng 37 ngày trong một nghiên cứu giảm carotenoid từ chế độ ăn.
  • Pha thải trừ cuối có thể dài khoảng 40 ngày trong một nghiên cứu sử dụng đồng vị đánh dấu.

Sự khác biệt phản ánh thiết kế nghiên cứu, thời gian dùng, kho dự trữ trong mô, dạng chế phẩm và phương pháp tính toán. Không nên dùng các giá trị này để quyết định khoảng cách liều cho một cá nhân.

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
  • Nền thực phẩm và mức độ phá vỡ cấu trúc tế bào thực vật.
  • Nấu chín, xay, nghiền hoặc chế biến.
  • Hàm lượng chất béo trong bữa ăn.
  • Tình trạng bài tiết mật và chức năng tụy.
  • Hội chứng kém hấp thu.
  • Thuốc làm giảm hấp thu chất béo, đặc biệt là orlistat.
  • Dạng đồng phân và dạng bào chế.
  • Liều dùng và thời gian bổ sung.
  • Nồng độ vitamin A hiện có.
  • Biến thể di truyền của BCMO1/BCO1.
  • Sự cạnh tranh hoặc tương tác hấp thu giữa các carotenoid.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Beta-carotene

  • Carotenoid hydrocarbon.
  • Tiền vitamin A.
  • Vi chất dinh dưỡng tan trong chất béo.
  • Chất có khả năng dập tắt oxy đơn bội và tham gia phản ứng chống oxy hóa trong một số điều kiện.
  • Chất bảo vệ toàn thân trước bức xạ tử ngoại trong phân loại ATC D02BB.

Hoạt tính chống oxy hóa quan sát được trong mô hình hóa học hoặc sinh học không đồng nghĩa với hiệu quả phòng hoặc điều trị bệnh đã được chứng minh trên lâm sàng.

Phần III: Cơ chế tác dụng

Beta-carotene có hai cơ chế sinh học chính:

  1. Vai trò tiền vitamin A: Beta-carotene được phân cắt thành retinal, sau đó tạo retinol và retinoic acid. Các chất chuyển hóa vitamin A tham gia chu trình thị giác, điều hòa biểu hiện gene, biệt hóa tế bào, duy trì biểu mô và chức năng miễn dịch.
  2. Hoạt tính carotenoid: Hệ nối đôi liên hợp của beta-carotene có thể dập tắt oxy đơn bội và tương tác với một số gốc tự do. Hoạt tính này phụ thuộc môi trường oxy hóa, nồng độ oxy và các chất chống oxy hóa khác; trong một số điều kiện beta-carotene có thể không hoạt động như một chất chống oxy hóa đơn thuần.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Tác dụng dược lực học phụ thuộc lượng beta-carotene được hấp thu và tỷ lệ chuyển thành vitamin A.

Khi cơ thể cần vitamin A, beta-carotene có thể góp phần tạo retinal và retinol. Tuy nhiên, hiệu suất chuyển đổi thấp hơn và biến thiên nhiều hơn so với vitamin A tạo sẵn. Theo hệ quy đổi RAE:

  • 1 mcg RAE tương đương khoảng 2 mcg beta-carotene từ chất bổ sung.
  • 1 mcg RAE tương đương khoảng 12 mcg beta-carotene từ thực phẩm.

Đây là hệ số quy đổi dinh dưỡng ở cấp độ quần thể, không phải công thức tính liều điều trị cá nhân.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Beta-carotene

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Beta-carotene

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Beta-carotene

Orlistat

Orlistat làm giảm hấp thu chất béo và có thể làm giảm hấp thu beta-carotene, dẫn đến giảm nồng độ beta-carotene huyết tương. MedlinePlus hướng dẫn dùng vitamin tan trong chất béo và beta-carotene cách orlistat ít nhất 2 giờ.

Các sản phẩm vitamin A và retinoid

Beta-carotene không gây độc vitamin A giống retinol ở mức thông thường, nhưng sản phẩm phối hợp có thể đồng thời chứa vitamin A tạo sẵn. Người dùng isotretinoin, acitretin, bexarotene hoặc retinoid khác cần khai báo đầy đủ mọi sản phẩm bổ sung với bác sĩ.

Các carotenoid và chất bổ sung khác

Một số carotenoid hoặc hợp chất tan trong chất béo có thể cạnh tranh trong quá trình hấp thu. Ý nghĩa lâm sàng và hướng dẫn điều chỉnh liều cụ thể.

Điều trị ung thư

Không tự dùng chất chống oxy hóa liều cao trong hóa trị hoặc xạ trị. Tương tác có thể phụ thuộc cơ chế điều trị và phác đồ; người bệnh cần hỏi trực tiếp bác sĩ ung bướu.

Thắc mắc về hoạt chất Beta-carotene

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 0 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *